Skip to content
Bala Kanda Sarga 20 of 77 27 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 20

Dasharatha Refuses

बालकांड, सर्ग 20: दशरथ का इनकार

Dasharatha pleads that Rama is not yet sixteen and offers his whole army instead. When he hears that Ravana stands behind Maricha and Subahu, he refuses outright to send his son.

दशरथ कहते हैं कि राम अभी सोलह वर्ष के भी नहीं हैं और उनके बदले पूरी सेना देने का प्रस्ताव रखते हैं। जब वे सुनते हैं कि मारीच और सुबाहु के पीछे रावण है, तो पुत्र को भेजने से साफ़ मना कर देते हैं।

1 1.20.1

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम् ।
मुहूर्तमिव निस्संज्ञस्संज्ञावानिदमब्रवीत् ॥

tacchrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam |
muhūrtamiva nissaṃjñassaṃjñāvānidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

विश्वामित्र की बात सुनकर राजशार्दूल मानो एक क्षण के लिए अचेत हो गए; फिर सचेत होकर बोले:

English meaning

Hearing what Vishvamitra had said, the tiger among kings seemed to lose his senses for a moment; then, recovering, he said:

2 1.20.2

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचनः ।
न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥

ūnaṣoḍaśavarṣo me rāmo rājīvalocanaḥ |
na yuddhayogyatāmasya paśyāmi saha rākṣasaiḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरे कमलनयन राम अभी सोलह वर्ष के भी नहीं हैं। मैं उनमें राक्षसों से युद्ध करने की योग्यता नहीं देखता।

English meaning

My lotus eyed Rama is not yet sixteen years old. I do not see that he is fit to fight with rakshasas.

3 1.20.3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वरः ।
अनया संवृतो गत्वा योद्धाऽहं तैर्निशाचरैः ॥

iyamakṣauhiṇī pūrṇā yasyāhaṃ patirīśvaraḥ |
anayā saṃvṛto gatvā yoddhā'haṃ tairniśācaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

यह पूरी अक्षौहिणी सेना है, जिसका मैं स्वामी हूँ। इसके साथ जाकर मैं स्वयं उन निशाचरों से युद्ध करूँगा।

English meaning

Here is a full akshauhini army of which I am lord and master. Surrounded by it, I shall go and fight those night rangers myself.

4 1.20.4

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदाः ।
योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि ॥

ime śūrāśca vikrāntā bhṛtyā me'straviśāradāḥ |
yogyā rakṣogaṇairyoddhuṃ na rāmaṃ netumarhasi ||

हिंदी अर्थ

ये मेरे शूर, पराक्रमी और अस्त्रविद्या में निपुण सेवक हैं, जो राक्षसों के समूहों से लड़ने योग्य हैं। आप राम को न ले जाइए।

English meaning

These are my brave and valiant servants, skilled in weapons and fit to fight hosts of rakshasas. You should not take Rama.

5 1.20.5

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि ।
यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरैः ॥

ahameva dhanuṣpāṇirgoptā samaramūrdhani |
yāvatprāṇāndhariṣyāmi tāvadyotsye niśācaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं स्वयं हाथ में धनुष लेकर युद्ध के अग्रभाग में आपकी रक्षा करूँगा। जब तक मेरे प्राण हैं, तब तक मैं निशाचरों से लड़ूँगा।

English meaning

I myself, bow in hand, will be your guard at the head of the battle. As long as I hold breath, I will fight the night rangers.

6 1.20.6

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता ।
अहं तत्रागमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि ॥

nirvighnā vratacaryā sā bhaviṣyati surakṣitā |
ahaṃ tatrāgamiṣyāmi na rāmaṃ netumarhasi ||

हिंदी अर्थ

आपका व्रत निर्विघ्न और सुरक्षित पूरा होगा। मैं वहाँ आऊँगा। आप राम को न ले जाइए।

English meaning

Your vow will go on unhindered and well protected. I will come there. You should not take Rama.

7 1.20.7

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् ।
न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारदः ।
न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ॥

bālo hyakṛtavidyaśca na ca vetti balābalam |
na cāstrabalasaṃyukto na ca yuddhaviśāradaḥ |
na cāsau rakṣasāṃ yogyaḥ kūṭayuddhā hi te dhruvam ||

हिंदी अर्थ

वे बालक हैं, उनकी शिक्षा अभी पूरी नहीं हुई, और वे बल अबल नहीं जानते। न उनके पास अस्त्रों का बल है, न युद्ध की कुशलता। वे राक्षसों के योग्य नहीं हैं, क्योंकि वे निश्चय ही छल से लड़ते हैं।

English meaning

He is a boy whose training is not complete, and he does not know strength from weakness. He has not the power of the divine weapons nor skill in war. He is no match for rakshasas, for they surely fight by deceit.

8 1.20.8

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि ॥

viprayukto hi rāmeṇa muhūrtamapi notsahe |
jīvituṃ muniśārdūla na rāmaṃ netumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिशार्दूल, राम से अलग होकर मैं एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकता। आप राम को न ले जाइए।

English meaning

Tiger among sages, parted from Rama I could not bear to live even a moment. You should not take Rama.

9 1.20.9

यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत ।
चतुरङ्गसमायुक्तं मया च सहितं नय ॥

yadi vā rāghavaṃ brahmannetumicchasi suvrata |
caturaṅgasamāyuktaṃ mayā ca sahitaṃ naya ||

हिंदी अर्थ

या, हे सुव्रत ब्रह्मन, यदि आप राघव को ले ही जाना चाहते हैं, तो चतुरंगिणी सेना और मेरे साथ उन्हें ले जाइए।

English meaning

Or if, brahmin of good vows, you do wish to take Raghava, take him with an army of all four arms and with me as well.

10 1.20.10

षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक ।
दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ॥

ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi jātasya mama kauśika |
duḥkhenotpāditaścāyaṃ na rāmaṃ netumarhasi ||

हिंदी अर्थ

हे कौशिक, मेरी आयु साठ हजार वर्ष है, और यह पुत्र मुझे बड़े कष्ट से मिला है। आप राम को न ले जाइए।

English meaning

Kaushika, I am sixty thousand years old, and this son was born to me with great hardship. You should not take Rama.

11 1.20.11

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिःपरमिका मम ।
ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि ॥

caturṇāmātmajānāṃ hi prītiḥparamikā mama |
jyeṣṭhaṃ dharmapradhānaṃ ca na rāmaṃ netumarhasi ||

हिंदी अर्थ

मेरे चार पुत्रों में मेरा सबसे अधिक प्रेम इन्हीं से है, जो ज्येष्ठ हैं और जिनमें धर्म प्रधान है। आप राम को न ले जाइए।

English meaning

Of my four sons my love is greatest for him, the eldest, in whom dharma is foremost. You should not take Rama.

12 1.20.12

किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च ते च के ।
कथं प्रमाणाः के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुङ्गव ॥

kiṃvīryā rākṣasāste ca kasya putrāśca te ca ke |
kathaṃ pramāṇāḥ ke caitānrakṣanti munipuṅgava ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ, उन राक्षसों का बल कैसा है? वे किसके पुत्र हैं और कौन हैं? उनका आकार कैसा है, और उनकी रक्षा कौन करता है?

English meaning

Best of sages, what is the strength of these rakshasas? Whose sons are they and who are they? How large are they, and who protects them?

13 1.20.13

कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् ।
मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम् ॥

kathaṃ ca pratikartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām |
māmakairvā balairbrahmanmayā vā kūṭayodhinām ||

हिंदी अर्थ

हे ब्रह्मन, छल से लड़ने वाले उन राक्षसों का सामना राम, मेरी सेनाएँ या मैं स्वयं कैसे करें?

English meaning

Brahmin, how should Rama, or my armies, or I myself counter those rakshasas who fight by deceit?

14-15 1.20.14-15

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे ।
स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥

sarvaṃ me śaṃsa bhagavankathaṃ teṣāṃ mayā raṇe |
sthātavyaṃ duṣṭabhāvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro'bhyabhāṣata ||

हिंदी अर्थ

हे भगवन, मुझे सब बताइए कि मैं युद्ध में उन दुष्टों के सामने कैसे टिकूँ, क्योंकि राक्षस बल के मद में चूर होते हैं। उनकी बात सुनकर विश्वामित्र बोले:

English meaning

Tell me all of it, holy one: how am I to stand against those wicked ones in battle, for rakshasas are drunk with strength. Hearing his words, Vishvamitra replied:

16 1.20.16

पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षसः ।
स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम् ।
महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥

paulastyavaṃśaprabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
sa brahmaṇā dattavarastrailokyaṃ bādhate bhṛśam |
mahābalo mahāvīryo rākṣasairbahubhirvṛtaḥ ||

हिंदी अर्थ

पुलस्त्य वंश में जन्मा रावण नाम का एक राक्षस है। ब्रह्मा से वर पाकर वह तीनों लोकों को बहुत सताता है। वह महाबली, महापराक्रमी है और बहुत से राक्षसों से घिरा रहता है।

English meaning

There is a rakshasa named Ravana, born in the line of Pulastya. Granted a boon by Brahma, he oppresses the three worlds greatly. He is of great strength and valour and is surrounded by many rakshasas.

17 1.20.17

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिपः ।
साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ॥

śrūyate hi mahāvīryo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
sākṣādvaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ ||

हिंदी अर्थ

सुना जाता है कि महापराक्रमी राक्षसराज रावण साक्षात वैश्रवण कुबेर का भाई और मुनि विश्रवा का पुत्र है।

English meaning

It is said that Ravana, lord of rakshasas, of great valour, is the very brother of Vaishravana and son of the sage Vishravas.

18-19 1.20.18-19

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः ।
तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥

yadā svayaṃ na yajñasya vighnakartā mahābalaḥ |
tena sañcoditau dvau tu rākṣasau vai mahābalau |
mārīcaśca subāhuśca yajñavighnaṃ kariṣyataḥ ||

हिंदी अर्थ

जब वह महाबली स्वयं यज्ञ में विघ्न नहीं डालता, तब उसके भेजे दो महाबली राक्षस, मारीच और सुबाहु, यज्ञ में विघ्न डालते हैं।

English meaning

When that mighty one does not himself hinder a sacrifice, two mighty rakshasas sent by him, Maricha and Subahu, do the work of hindering it.

20 1.20.20

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा ।
न हि शक्तोऽस्मि सङ्ग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः ॥

ityukto muninā tena rājovāca muniṃ tadā |
na hi śakto'smi saṅgrāme sthātuṃ tasya durātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

मुनि के ऐसा कहने पर राजा ने उनसे कहा: मैं उस दुष्ट के सामने युद्ध में टिकने में समर्थ नहीं हूँ।

English meaning

Told this by the sage, the king said to him: I am not able to stand in battle against that wicked one.

21 1.20.21

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके ।
मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान्गुरुः ॥

sa tvaṃ prasādaṃ dharmajña kuruṣva mama putrake |
mama caivālpabhāgyasya daivataṃ hi bhavānguruḥ ||

हिंदी अर्थ

हे धर्मज्ञ, मेरे छोटे पुत्र पर और मुझ अल्पभाग्य पर कृपा कीजिए, क्योंकि आप मेरे देवता और गुरु हैं।

English meaning

You who know dharma, show your grace to my little son, and to me, whose fortune is small, for you are my god and my teacher.

22 1.20.22

देवदानवगन्धर्वा यक्षाःपतगपन्नगाः ।
न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि ॥

devadānavagandharvā yakṣāḥpatagapannagāḥ |
na śaktā rāvaṇaṃ soḍhuṃ kiṃ punarmānavā yudhi ||

हिंदी अर्थ

देवता, दानव, गंधर्व, यक्ष, पक्षी और सर्प भी रावण को सह नहीं सकते; फिर युद्ध में मनुष्यों की क्या बात?

English meaning

Gods, danavas, gandharvas, yakshas, birds and serpents cannot withstand Ravana; how much less can men in battle?

23 1.20.23

स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षसः ।
तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः ।
सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः ॥

sa hi vīryavatāṃ vīryamādatte yudhi rākṣasaḥ |
tena cāhaṃ na śakto'smi saṃyoddhuṃ tasya vā balaiḥ |
sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mamātmajaiḥ ||

हिंदी अर्थ

वह राक्षस युद्ध में पराक्रमियों का पराक्रम हर लेता है। इसलिए, हे मुनिश्रेष्ठ, मैं अपनी सेना के साथ या अपने पुत्रों के साथ भी उससे या उसकी सेनाओं से नहीं लड़ सकता।

English meaning

That rakshasa takes away in battle the valour of the valiant. So I am not able to fight him or his forces, best of sages, whether with my army or with my sons.

24 1.20.24

कथमप्यमरप्रख्यं सङ्ग्रामाणामकोविदम् ।
बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥

kathamapyamaraprakhyaṃ saṅgrāmāṇāmakovidam |
bālaṃ me tanayaṃ brahman naiva dāsyāmi putrakam ||

हिंदी अर्थ

हे ब्रह्मन, मैं अपने छोटे पुत्र को, जो देवताओं जैसा है पर युद्ध में अनभिज्ञ बालक है, किसी भी प्रकार नहीं दूँगा।

English meaning

Brahmin, I will by no means give you my little son, godlike as he is, but a child still unskilled in war.

25 1.20.25

अथ कालोपमौ युध्दे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः ।
यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥

atha kālopamau yudhde sutau sundopasundayoḥ |
yajñavighnakarau tau te naiva dāsyāmi putrakam ||

हिंदी अर्थ

और आपके यज्ञ में विघ्न डालने वाले वे दोनों सुंद और उपसुंद के पुत्र हैं, जो युद्ध में काल के समान हैं। मैं अपना छोटा पुत्र नहीं दूँगा।

English meaning

And those two who hinder your sacrifice are the sons of Sunda and Upasunda, like death itself in battle. I will not give you my little son.

26 1.20.26

मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ।
तयोरन्यतरेणाहं योध्दा स्यां ससुहृद्गणः ॥

mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau |
tayoranyatareṇāhaṃ yodhdā syāṃ sasuhṛdgaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

मारीच और सुबाहु बलवान और सुशिक्षित हैं। मैं अपने मित्रों के साथ उनमें से किसी एक से युद्ध करूँगा।

English meaning

Maricha and Subahu are strong and well trained. I will fight one of the two, with my friends around me.

27 1.20.27

इति नरपतिजल्पनाद्द्विजेन्द्रं कुशिकसुतं सुमहान्विवेश मन्युः ।
सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्त स्समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्निः ॥

iti narapatijalpanāddvijendraṃ kuśikasutaṃ sumahānviveśa manyuḥ |
suhuta iva makhe'gnirājyasikta ssamabhavadujjvalito maharṣivahniḥ ||

हिंदी अर्थ

राजा की इन बातों से द्विजश्रेष्ठ कुशिकपुत्र में बड़ा क्रोध भर आया, और उन महर्षि की अग्नि घी से सींची गई यज्ञाग्नि की तरह भड़क उठी।

English meaning

At these words of the king a great fury entered Kaushika, best of brahmins, and the fire of the great sage blazed up like a sacrificial fire fed with ghee.

Next sarga · Bala Kanda 21Vasishtha Persuades the KingVishwamitra rises in anger at the broken promise. Vasishtha calms the court and reminds Dasharatha that Vishwamitra knows every divine weapon and that Rama will be…

Characters in this sarga

All characters