तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥
tacchrutvā rājasiṃhasya vākyamadbhutavistaram |
hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata ||
हिंदी अर्थराजसिंह के वे अद्भुत और उदार वचन सुनकर महातेजस्वी विश्वामित्र रोमांचित होकर बोले:
English meaningHearing those wonderful and generous words of the lion among kings, the radiant Vishvamitra, thrilled with joy, replied:
सदृशं राजशार्दूल तवैतद्भुवि नान्यथा ।
महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥
sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaitadbhuvi nānyathā |
mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavyapadeśinaḥ ||
हिंदी अर्थहे राजशार्दूल, यह आपके ही योग्य है, पृथ्वी पर किसी और के नहीं, क्योंकि आप महान वंश में जन्मे हैं और वसिष्ठ आपके मार्गदर्शक हैं।
English meaningTiger among kings, this is worthy of you and of no one else on earth, born in a great line and guided by Vasishtha.
यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् ।
कुरूष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥
yattu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam |
kurūṣva rājaśārdūla bhava satyapratiśravaḥ ||
हिंदी अर्थहे राजशार्दूल, अब मेरे मन में जो कार्य है और जिसका मैंने निश्चय किया है, उसे पूरा कीजिए और अपनी प्रतिज्ञा के सच्चे रहिए।
English meaningNow carry out the task I hold in my heart, as I have resolved it, tiger among kings, and be true to your promise.
अहंनियममातिष्ठे सिध्यर्थं पुरुषर्षभ ।
तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥
ahaṃniyamamātiṣṭhe sidhyarthaṃ puruṣarṣabha |
tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāmarūpiṇau ||
हिंदी अर्थहे पुरुषश्रेष्ठ, मैंने सिद्धि के लिए एक व्रत आरंभ किया है, पर इच्छानुसार रूप धारण करने वाले दो राक्षस उसमें विघ्न डालते हैं।
English meaningBull among men, I have undertaken a vow to win a spiritual goal, but two rakshasas who can take any form keep obstructing it.
व्रते मे बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ।
समांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ॥
vrate me bahuśaścīrṇe samāptyāṃ rākṣasāvimau |
mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau |
samāṃsarudhiraugheṇa vediṃ tāmabhyavarṣatām ||
हिंदी अर्थकई बार जब मेरा व्रत पूरा होने को आता है, तब ये दोनों बलवान और सुशिक्षित राक्षस, मारीच और सुबाहु, वेदी पर मांस और रक्त की धाराएँ बरसा देते हैं।
English meaningMany times, as my vow neared its end, these two rakshasas, Maricha and Subahu, strong and well trained, rained floods of flesh and blood upon the altar.
अवधूते तथाभूते तस्मिन्नियमनिश्चये ।
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे ॥
avadhūte tathābhūte tasminniyamaniścaye |
kṛtaśramo nirutsāhastasmāddeśādapākrame ||
हिंदी अर्थइस प्रकार अपना व्रत भंग होने पर, परिश्रम व्यर्थ होने और उत्साह टूट जाने से मैं वहाँ से चला आया।
English meaningWith my vow ruined in this way, my labour wasted and my spirit broken, I left that place.
न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ।
तथा भूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ॥
na ca me krodhamutsraṣṭuṃ buddhirbhavati pārthiva |
tathā bhūtā hi sā caryā na śāpastatra mucyate ||
हिंदी अर्थहे राजन, मैं क्रोध करना नहीं चाहता, क्योंकि वह व्रत ऐसा है कि उसमें शाप नहीं दिया जाता।
English meaningKing, I do not wish to give way to anger, for that discipline is such that no curse may be uttered during it.
स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ।
काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥
svaputraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam |
kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi ||
हिंदी अर्थहे राजशार्दूल, अपने ज्येष्ठ, शूर और सत्यपराक्रमी पुत्र राम को, जो अभी काकपक्ष धारण किए बालक हैं, मुझे दीजिए।
English meaningTiger among kings, give me your own son Rama, true in valour, the brave eldest one who still wears the side locks of a boy.
शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ।
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने ॥
śakto hyeṣa mayā gupto divyena svena tejasā |
rākṣasā ye vikartārasteṣāmapi vināśane ||
हिंदी अर्थमेरे द्वारा रक्षित और अपने दिव्य तेज से युक्त वे उन उपद्रवी राक्षसों का भी नाश करने में समर्थ हैं।
English meaningProtected by me and by his own divine splendour, he is able to destroy even those rakshasas who do such harm.
श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ।
त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ॥
śreyaścāsmai pradāsyāmi bahurūpaṃ na saṃśayaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ yena khyātiṃ gamiṣyati ||
हिंदी अर्थमैं उन्हें अनेक प्रकार का कल्याण दूँगा, इसमें संदेह नहीं, जिससे वे तीनों लोकों में प्रसिद्ध होंगे।
English meaningI shall bestow on him blessings of many kinds, there is no doubt, by which he will win fame in all three worlds.
न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथञ्चन ।
न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ॥
na ca tau rāmamāsādya śaktau sthātuṃ kathañcana |
na ca tau rāghavādanyo hantumutsahate pumān ||
हिंदी अर्थराम के सामने आकर वे दोनों किसी प्रकार टिक नहीं सकेंगे, और राघव के सिवा कोई पुरुष उन्हें मारने का साहस नहीं कर सकता।
English meaningOnce they face Rama, those two cannot stand their ground at all, and no man other than Raghava can dare to kill them.
वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ।
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ॥
vīryotsiktau hi tau pāpau kālapāśavaśaṃ gatau |
rāmasya rājaśārdūla na paryāptau mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थबल के मद में चूर वे दोनों पापी काल के फंदे में आ चुके हैं। हे राजशार्दूल, वे महात्मा राम के सामने टिक नहीं सकते।
English meaningThose two sinners, drunk with their strength, have fallen into the noose of death. Tiger among kings, they are no match for the great souled Rama.
न च पुत्रकृतस्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ।
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ॥
na ca putrakṛtasnehaṃ kartumarhasi pārthiva |
ahaṃ te pratijānāmi hatau tau viddhi rākṣasau ||
हिंदी अर्थहे राजन, पुत्र के स्नेह के कारण संकोच न कीजिए। मैं आपको वचन देता हूँ, उन दोनों राक्षसों को मरा हुआ ही समझिए।
English meaningKing, do not let your love for your son hold you back. I give you my word: count those two rakshasas as already dead.
अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ॥
ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
vasiṣṭho'pi mahātejā ye ceme tapasi sthitāḥ ||
हिंदी अर्थमैं सत्यपराक्रमी महात्मा राम को जानता हूँ, और महातेजस्वी वसिष्ठ तथा तप में स्थित ये अन्य मुनि भी जानते हैं।
English meaningI know the great souled Rama, true in valour, and so does the radiant Vasishtha and these others who abide in penance.
यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि ।
स्थितमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि ॥
yadi te dharmalābhaṃ ca yaśaśca paramaṃ bhuvi |
sthitamicchasi rājendra rāmaṃ me dātumarhasi ||
हिंदी अर्थहे राजेंद्र, यदि आप धर्म का लाभ और पृथ्वी पर अपना परम यश स्थिर रखना चाहते हैं, तो राम को मुझे दीजिए।
English meaningLord of kings, if you wish to gain merit and to keep your highest fame on earth, give Rama to me.
यदिह्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ॥
yadihyanujñāṃ kākutstha dadate tava mantriṇaḥ |
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tato rāmaṃ visarjaya ||
हिंदी अर्थहे काकुत्स्थ, यदि वसिष्ठ आदि आपके सब मंत्री अनुमति दें, तो राम को मेरे साथ भेजिए।
English meaningKakutstha, if your ministers, all of them led by Vasishtha, give their consent, then send Rama with me.
अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ।
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् ॥
abhipretamasaṃsaktamātmajaṃ dātumarhasi |
daśarātraṃ hi yajñasya rāmaṃ rājīvalocanam ||
हिंदी अर्थआप अपने प्रिय पुत्र कमलनयन राम को आसक्ति छोड़कर यज्ञ की दस रातों के लिए मुझे दे दीजिए।
English meaningYou should give me your beloved son, lotus eyed Rama, freely and without clinging, for the ten nights of the sacrifice.
नात्येति कालो यज्ञस्य यथाऽयं मम राघव ।
तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥
nātyeti kālo yajñasya yathā'yaṃ mama rāghava |
tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ ||
हिंदी अर्थहे राघव, ऐसा कीजिए कि मेरे यज्ञ का समय न बीत जाए। आपका कल्याण हो; मन को शोक में न डालिए।
English meaningRaghava, act so that the time of my sacrifice does not pass. Blessings on you; do not give your mind to grief.
इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः ।
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥
ityevamuktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
virarāma mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ ||
हिंदी अर्थधर्म और अर्थ से युक्त ये वचन कहकर धर्मात्मा, महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र चुप हो गए।
English meaningHaving spoken these words full of dharma and good sense, the righteous and radiant great sage Vishvamitra fell silent.
स तन्निशम्य राजेन्द्रो विश्वामित्रवचश्शुभम् ।
शोकमभ्यगमत्तीव्रं व्यषीदत भयान्वितः ॥
sa tanniśamya rājendro viśvāmitravacaśśubham |
śokamabhyagamattīvraṃ vyaṣīdata bhayānvitaḥ ||
हिंदी अर्थविश्वामित्र के वे शुभ वचन सुनकर राजेंद्र तीव्र शोक से भर गए और भय से व्याकुल हो गए।
English meaningHearing Vishvamitra's fine words, the lord of kings was seized by sharp grief and sank down in fear.
इति हृदयमनोविदारणं मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् ।
नरपतिरभवन्महांस्तदा व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥
iti hṛdayamanovidāraṇaṃ munivacanaṃ tadatīva śuśruvān |
narapatirabhavanmahāṃstadā vyathitamanāḥ pracacāla cāsanāt ||
हिंदी अर्थमुनि के वे वचन सुनकर, जो हृदय और मन को चीर देने वाले थे, महान राजा अत्यंत व्यथित हुए और अपने आसन पर डगमगा गए।
English meaningHaving heard the sage's words, which tore at his heart and mind, the great king was deeply distressed and shook upon his seat.