पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णस्संवत्सरोऽभवत् । प्रसवार्थं गतो यष्टुं हयमेधेन वीर्यवान् ॥
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇassaṃvatsaro'bhavat | prasavārthaṃ gato yaṣṭuṃ hayamedhena vīryavān ||
हिंदी अर्थ जब फिर वसंत आया, तो पूरा एक वर्ष बीत चुका था, और पराक्रमी राजा संतान के लिए अश्वमेध यज्ञ करने गए।
English meaning When spring came round again, a full year had passed, and the mighty king went to perform the horse sacrifice for the sake of offspring.
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः परिपूज्य च । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ॥
abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ paripūjya ca | abravītpraśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam ||
हिंदी अर्थ वसिष्ठ को प्रणाम करके और उनका यथोचित पूजन करके उन्होंने उन द्विजश्रेष्ठ से संतान के विषय में विनम्रता से कहा।
English meaning Saluting Vasishtha and honouring him as was due, he spoke humbly to that best of brahmins about offspring.
यज्ञो मे क्रियतां ब्रह्मन्यथोक्तं मुनिपुङ्गव । यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ॥
yajño me kriyatāṃ brahmanyathoktaṃ munipuṅgava | yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām ||
हिंदी अर्थ हे ब्राह्मण, मुनिश्रेष्ठ, मेरा यज्ञ विधि के अनुसार संपन्न कराइए, और ऐसी व्यवस्था कीजिए कि उसके किसी अंग में विघ्न न आए।
English meaning Brahmin, best of sages, let my sacrifice be performed as prescribed, and arrange it so that no obstacle arises in any part of it.
भवान् स्निग्धस्सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् । ओढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ॥
bhavān snigdhassuhṛnmahyaṃ guruśca paramo mahān | oḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ ||
हिंदी अर्थ आप मेरे स्नेही मित्र और परम गुरु हैं। आरंभ हुए इस यज्ञ का भार आपको ही उठाना होगा।
English meaning You are my loving friend and my greatest teacher. The weight of this sacrifice now begun must be carried by you.
तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः । करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम् ॥
tatheti ca sa rājānamabravīddvijasattamaḥ | kariṣye sarvamevaitadbhavatā yatsamarthitam ||
हिंदी अर्थ उन द्विजश्रेष्ठ ने राजा से कहा: ऐसा ही हो। आपने जो कुछ कहा है वह सब मैं करूँगा।
English meaning That best of brahmins said to the king: So be it. I shall do everything you have asked.
ततोऽब्रवीद्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् । स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् । कर्मान्तिकान् शिल्पकरान्वर्धकीन् खनकानपि । गणकान्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् । तथा शुचीन्शास्त्रविदः पुरुषान् सुबहुश्रुतान् । यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् । इष्टका बहु साहस्राश्शीघ्रमानीयतामिति । उपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ॥
tato'bravīdvijānvṛddhānyajñakarmasu niṣṭhitān | sthāpatye niṣṭhitāṃścaiva vṛddhānparamadhārmikān | karmāntikān śilpakarānvardhakīn khanakānapi | gaṇakānśilpinaścaiva tathaiva naṭanartakān | tathā śucīnśāstravidaḥ puruṣān subahuśrutān | yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt | iṣṭakā bahu sāhasrāśśīghramānīyatāmiti | upakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर उन्होंने यज्ञकर्म में निपुण वृद्ध ब्राह्मणों, अत्यंत धर्मात्मा वृद्ध स्थापत्य विशेषज्ञों, कर्मचारियों, शिल्पियों, बढ़इयों और खुदाई करने वालों, ज्योतिषियों, कारीगरों, नटों और नर्तकों, तथा शास्त्रों के ज्ञाता पवित्र विद्वानों से कहा: राजा की आज्ञा से यज्ञ का कार्य आरंभ कीजिए। शीघ्र ही कई हजार ईंटें लाई जाएँ, और राजाओं के लिए सब सुविधाओं वाले आवास बनाए जाएँ।
English meaning Then he said to the elder brahmins skilled in sacrificial rites, to the aged and most righteous master builders, to the overseers, craftsmen, carpenters and diggers, to the astrologers, artisans, actors and dancers, and to pure men learned in the shastras: By the king's command, set about the work of the sacrifice. Let many thousands of bricks be brought at once, and let lodgings with every comfort be built for the kings.
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याश्शतशश्शुभाः । भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिस्समुपेतास्सुनिष्ठिताः ॥
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyāśśataśaśśubhāḥ | bhakṣyānnapānairbahubhissamupetāssuniṣṭhitāḥ ||
हिंदी अर्थ ब्राह्मणों के लिए सैकड़ों सुंदर आवास बनाए जाएँ, भलीभाँति तैयार और भरपूर भोजन तथा पेय से युक्त।
English meaning Hundreds of fine lodgings must be built for the brahmins, well finished and stocked with plenty of food and drink.
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः । आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ॥
tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ | āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmairupasthitāḥ ||
हिंदी अर्थ इसी प्रकार नगरवासियों के लिए भी विशाल आवास बनाए जाएँ, भोजन से भरे और हर आवश्यकता से युक्त।
English meaning So too spacious lodgings must be made for the citizens, well stocked with food and provided with everything they could want.
तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् । दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया ॥
tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam | dātavyamannaṃ vidhivatsatkṛtya na tu līlayā ||
हिंदी अर्थ देहात के लोगों को भी उत्तम भोजन विधिपूर्वक और सम्मान के साथ दिया जाए, लापरवाही से नहीं।
English meaning Fine food must also be given to the people of the countryside, properly and with respect, not carelessly.
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः । न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ॥
sarve varṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ | na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśādapi ||
हिंदी अर्थ हर वर्ग के लोगों का भलीभाँति सत्कार हो और उन्हें उचित सम्मान मिले। काम या क्रोध के वश में भी किसी का अनादर न किया जाए।
English meaning Let every class of people be well honoured and receive due respect. No one should be slighted, even out of desire or anger.
यज्ञकर्मसु ये व्यग्राः पुरुषाश्शिल्पिनस्तथा । तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् । ते च स्युस्सम्भृतास्सर्वे वसुभिर्भोजनेन च ॥
yajñakarmasu ye vyagrāḥ puruṣāśśilpinastathā | teṣāmapi viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam | te ca syussambhṛtāssarve vasubhirbhojanena ca ||
हिंदी अर्थ यज्ञ के कार्य में लगे लोगों और शिल्पियों का विशेष रूप से क्रम से सम्मान किया जाए, और उन सबको धन और भोजन दिया जाए।
English meaning The men and craftsmen busy with the work of the sacrifice must be honoured in particular, each in turn, and all of them provided with wealth and food.
यथा सर्वं सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते । तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ॥
yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiñcitparihīyate | tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā ||
हिंदी अर्थ यह सब प्रेम और प्रसन्न मन से कीजिए, ताकि सब कुछ सुव्यवस्थित हो और कुछ भी कमी न रहे।
English meaning Do this with loving and willing hearts, so that everything is well arranged and nothing is left wanting.
16-17
1.13.16-17
Copy link
ततस्सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् । यथोक्तं तत्सुविहितं न किञ्चित्परिहीयते । यथोक्तं तत्करिष्यामो न किञ्चित्परिहास्यते ॥
tatassarve samāgamya vasiṣṭhamidamabruvan | yathoktaṃ tatsuvihitaṃ na kiñcitparihīyate | yathoktaṃ tatkariṣyāmo na kiñcitparihāsyate ||
हिंदी अर्थ तब सबने मिलकर वसिष्ठ से कहा: आपने जैसा कहा है सब कुछ वैसे ही सुव्यवस्थित होगा, और कोई कमी नहीं रहेगी। हम आपके कहे अनुसार करेंगे और कुछ भी अधूरा नहीं छोड़ेंगे।
English meaning Then they all came together and said to Vasishtha: Everything will be well arranged as you have said, and nothing will be lacking. We shall do as you have said and leave nothing undone.
ततस्सुमन्त्रमानीय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् । निमन्त्रयस्व नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ॥
tatassumantramānīya vasiṣṭho vākyamabravīt | nimantrayasva nṛpatīnpṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर वसिष्ठ ने सुमंत्र को बुलाकर कहा: पृथ्वी के धर्मात्मा राजाओं को निमंत्रण दो।
English meaning Then Vasishtha called Sumantra and said: Invite the kings of the earth who are righteous.
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्चैव सहस्रशः । समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ॥
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñchūdrāṃścaiva sahasraśaḥ | samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān ||
हिंदी अर्थ हर देश से हजारों ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों को सम्मान के साथ लाओ।
English meaning Bring, with due honour, thousands of brahmins, kshatriyas, vaishyas and shudras, people from every land.
20-21
1.13.20-21
Copy link
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् । निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् । तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् । पूर्वसम्बन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥
mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam | niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam | tamānaya mahābhāgaṃ svayameva susatkṛtam | pūrvasambandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te ||
हिंदी अर्थ स्वयं जाकर मिथिला के स्वामी, सत्यपराक्रमी वीर, सब शास्त्रों और वेदों में निपुण महाभाग जनक को पूरे सम्मान से लाओ। उन्हें कुल का पुराना संबंधी जानकर मैं सबसे पहले उनका नाम ले रहा हूँ।
English meaning Go yourself and bring with every honour the fortunate Janaka, lord of Mithila, a hero true in valour, steeped in all the shastras and in the Vedas. Knowing him to be an old friend of the family, I mention him first.
तथा काशीपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् । वयस्यं राजसिंहस्य स्वयमेवानयस्व ह ॥
tathā kāśīpatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam | vayasyaṃ rājasiṃhasya svayamevānayasva ha ||
हिंदी अर्थ इसी प्रकार स्वयं जाकर काशी के राजा को लाओ, जो हमारे राजसिंह के स्नेही मित्र हैं और सदा प्रिय बोलते हैं।
English meaning Likewise go yourself and bring the king of Kashi, an affectionate friend of our lion among kings, who always speaks kindly.
तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् । श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं त्वमिहानय ॥
tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam | śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tvamihānaya ||
हिंदी अर्थ केकय के वृद्ध और परम धर्मात्मा राजा को भी, जो हमारे राजसिंह के ससुर हैं, उनके पुत्र सहित यहाँ लाओ।
English meaning Bring here too the aged and most righteous king of Kekaya, the father in law of our lion among kings, with his son.
अङ्गेश्वरम् महाभागं रोमपादं सुसत्कृतम् । वयस्यं राजसिंहस्य समानय यशस्विनम् ॥
aṅgeśvaram mahābhāgaṃ romapādaṃ susatkṛtam | vayasyaṃ rājasiṃhasya samānaya yaśasvinam ||
हिंदी अर्थ अंग के स्वामी, महाभाग और यशस्वी रोमपाद को, जो हमारे राजसिंह के मित्र हैं, पूरे सम्मान से लाओ।
English meaning Bring with every honour Romapada, the fortunate and renowned lord of Anga, friend of our lion among kings.
प्राचीनान्सिन्धु सौवीरान्सौराष्ट्रेयांश्च पार्थिवान् । दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥
prācīnānsindhu sauvīrānsaurāṣṭreyāṃśca pārthivān | dākṣiṇātyānnarendrāṃśca samastānānayasva ha ||
हिंदी अर्थ पूर्व के, सिंधु और सौवीर के, सौराष्ट्र के और दक्षिण के सब राजाओं को लाओ।
English meaning Bring all the kings of the east, of Sindhu and Sauvira, of Saurashtra, and the kings of the south.
सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले । तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सह बान्धवान् ॥
santi snigdhāśca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale | tānānaya yathākṣipraṃ sānugānsaha bāndhavān ||
हिंदी अर्थ पृथ्वी पर जो अन्य मित्र राजा हैं, उन्हें भी उनके अनुचरों और बंधुओं के साथ शीघ्र लाओ।
English meaning Bring quickly any other friendly kings on the face of the earth, with their followers and kinsmen.
वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा । व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥
vasiṣṭhavākyaṃ tacchrutvā sumantrastvaritastadā | vyādiśatpuruṣāṃstatra rājñāmānayane śubhān ||
हिंदी अर्थ वसिष्ठ के वचन सुनकर सुमंत्र ने तुरंत राजाओं को लाने के लिए योग्य लोगों को भेजा।
English meaning Hearing Vasishtha's words, Sumantra at once sent capable men to bring the kings.
स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् । सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥
svayameva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt | sumantrastvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ ||
हिंदी अर्थ मुनि की आज्ञा से धर्मात्मा सुमंत्र स्वयं शीघ्र राजाओं को लाने चले गए।
English meaning At the sage's command the righteous Sumantra himself hurried off to bring the kings.
ते च कर्मान्तिकास्सर्वे वसिष्ठाय च धीमते । सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥
te ca karmāntikāssarve vasiṣṭhāya ca dhīmate | sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yadupakalpitam ||
हिंदी अर्थ सब कर्मचारियों ने बुद्धिमान वसिष्ठ को बताया कि यज्ञ के लिए क्या क्या तैयार हो चुका है।
English meaning All the overseers reported to the wise Vasishtha everything that had been prepared for the sacrifice.
ततःप्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान् सर्वानिदमब्रवीत् । अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयाऽपि वा । अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ॥
tataḥprīto dvijaśreṣṭhastān sarvānidamabravīt | avajñayā na dātavyaṃ kasyacillīlayā'pi vā | avajñayā kṛtaṃ hanyāddātāraṃ nātra saṃśayaḥ ||
हिंदी अर्थ प्रसन्न होकर उन द्विजश्रेष्ठ ने सबसे कहा: किसी को भी अनादर से या खेल में भी कुछ नहीं देना चाहिए। अनादर से दिया गया दान देने वाले को नष्ट कर देता है, इसमें संदेह नहीं।
English meaning Pleased, the best of brahmins said to them all: Nothing should be given to anyone with disrespect or even in jest. A gift given with contempt destroys the giver, there is no doubt of it.
ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः । बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य वै ॥
tataḥ kaiścidahorātrairupayātā mahīkṣitaḥ | bahūni ratnānyādāya rājño daśarathasya vai ||
हिंदी अर्थ कुछ ही दिन और रात में राजा आ पहुँचे, जो राजा दशरथ के लिए बहुत से रत्न लाए थे।
English meaning Within a few days and nights the kings arrived, bringing many jewels for King Dasharatha.
32-33
1.13.32-33
Copy link
ततो वसिष्ठस्सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् । उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् । मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ॥
tato vasiṣṭhassuprīto rājānamidamabravīt | upayātā naravyāghra rājānastava śāsanāt | mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर अत्यंत प्रसन्न वसिष्ठ ने राजा से कहा: हे नरव्याघ्र, आपकी आज्ञा से राजा आ गए हैं, और मैंने भी इन सब श्रेष्ठ राजाओं का यथायोग्य सत्कार किया है।
English meaning Then Vasishtha, well pleased, said to the king: Tiger among men, the kings have come at your command, and I have honoured all these best of kings as each deserves.
यज्ञीयं च कृतं राजन् पुरुषैस्सुसमाहितैः । निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ॥
yajñīyaṃ ca kṛtaṃ rājan puruṣaissusamāhitaiḥ | niryātu ca bhavānyaṣṭuṃ yajñāyatanamantikāt ||
हिंदी अर्थ हे राजन, पूरे मन से काम करने वाले लोगों ने यज्ञ की सब तैयारी कर दी है। अब यज्ञ करने के लिए पास के यज्ञस्थल पर चलिए।
English meaning King, everything for the sacrifice has been made ready by men working with full attention. Now go out to the place of sacrifice nearby to perform it.
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं च समन्ततः । द्रष्टुमर्हसि राजेन्द्र मनसेव विनिर्मितम् ॥
sarvakāmairupahṛtairupetaṃ ca samantataḥ | draṣṭumarhasi rājendra manaseva vinirmitam ||
हिंदी अर्थ हे राजेंद्र, आइए और देखिए, वह चारों ओर हर इच्छित वस्तु से भरा है, मानो केवल मन से रचा गया हो।
English meaning Great king, come and see it, furnished on every side with all that could be wished, as if it had been created by the mind alone.
तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः । शुभे दिवसनक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥
tathā vasiṣṭhavacanādṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ | śubhe divasanakṣatre niryāto jagatīpatiḥ ||
हिंदी अर्थ फिर वसिष्ठ और ऋष्यशृंग दोनों के कहने पर पृथ्वीपति शुभ दिन और शुभ नक्षत्र में निकले।
English meaning Then, at the word of both Vasishtha and Rishyashringa, the lord of the earth set out on an auspicious day under an auspicious star.
ततो वसिष्ठप्रमुखास्सर्व एव द्विजोत्तमाः । ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभन् तदा । यज्ञवाटगतास्सर्वे यथाशास्त्रं यथाविधि ॥
tato vasiṣṭhapramukhāssarva eva dvijottamāḥ | ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhan tadā | yajñavāṭagatāssarve yathāśāstraṃ yathāvidhi ||
हिंदी अर्थ फिर वसिष्ठ आदि सब श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने ऋष्यशृंग को आगे करके यज्ञशाला में प्रवेश किया और शास्त्र तथा विधि के अनुसार यज्ञकर्म आरंभ किया।
English meaning Then all the best of brahmins, led by Vasishtha and with Rishyashringa before them, entered the sacrificial enclosure and began the rites of the sacrifice according to the shastras and the rules.