Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 89 of 119 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 89

Across the Ganga

अयोध्याकांड, सर्ग 89: गंगा पार

Guha's boats carry Bharata, Shatrughna and the whole host across the Ganga, and they make for Bharadwaja's hermitage.

गुह की नावें भरत, शत्रुघ्न और पूरी सेना को गंगा पार कराती हैं, और वे भरद्वाज के आश्रम की ओर जाते हैं।

1 2.89.1

उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः ।
भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥

uṣya rātriṃ tu tatraiva gaṅgākūle sa rāghavaḥ |
bharataḥ kālyamutthāya śatrughnamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

गंगा तट पर वहीं रात बिताकर राघव भरत सुबह जल्दी उठे और शत्रुघ्न से बोले:

English meaning

Having spent the night right there on the bank of the Ganga, Bharata the Raghava rose early and said to Shatrughna:

2 2.89.2

शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् ।
शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥

śatrughnottiṣṭha kiṃ śeṣe niṣādādhipatiṃ guham |
śīghramānaya bhadraṃ te tārayiṣyati vāhinīm ||

हिंदी अर्थ

शत्रुघ्न, उठो; क्यों सो रहे हो? तुम्हारा कल्याण हो, निषादपति गुह को शीघ्र लाओ। वे सेना को पार कराएँगे।

English meaning

Shatrughna, get up; why do you sleep? Bless you, bring Guha, lord of the Nishadas, quickly. He will take the army across.

3 2.89.3

जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन् ।
इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि प्रचोदितः ॥

jāgarmi nāhaṃ svapimi tamevā'ryaṃ vicintayan |
ityevamabravīdbhrāttā śatrughno'pi pracoditaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं जागा हूँ, सोया नहीं, केवल आर्य के बारे में सोच रहा हूँ, ऐसे प्रेरित भाई शत्रुघ्न ने कहा।

English meaning

I am awake, not asleep, thinking only of the noble one, said his brother Shatrughna, thus urged.

4 2.89.4

इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः ।
आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत् ॥

iti saṃvadatorevamanyonyaṃ narasiṃhayoḥ |
āgamya prāñjaliḥ kāle guho bharatamabravīt ||

हिंदी अर्थ

जब दोनों नरसिंह आपस में ऐसे बात कर रहे थे, तब गुह उचित समय पर हाथ जोड़कर आए और भरत से बोले:

English meaning

As the two lions among men were talking thus with each other, Guha came at the right time with folded hands and said to Bharata:

5 2.89.5

कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् ।
कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वमनामयम् ॥

kaccitsukhaṃ nadītīre'vātsīḥ kākutstha śarvarīm |
kaccitte saha sainyasya tāvatsarvamanāmayam ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ, क्या आपने नदी तट पर रात सुख से बिताई? आशा है आप और आपकी सेना सब कुशल हैं।

English meaning

Kakutstha, did you spend the night comfortably on the river bank? I hope all is well with you and your army.

6 2.89.6

गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम् ।
रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत् ॥

guhasya vacanaṃ śrutvā tattu snehādudīritam |
rāmasyānuvaśo vākyaṃ bharato'pīdamabravīt ||

हिंदी अर्थ

स्नेह से कहे गुह के वचन सुनकर राम के अनुगामी भरत ने यह कहा:

English meaning

Hearing Guha's words, spoken with affection, Bharata, devoted to Rama, said this:

7 2.89.7

सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम् ।
गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्तारयन्तु नः ॥

sukhā na śśarvarī rājan pūjitāścāpi te vayam |
gaṅgāṃ tu naubhirbahvībhirdāśāssantārayantu naḥ ||

हिंदी अर्थ

राजन, हमारी रात सुखद रही और आपने हमारा सत्कार किया। मछुआरे हमें अनेक नावों से गंगा पार कराएँ।

English meaning

King, our night was pleasant and we have been honoured by you. Let the fishermen take us across the Ganga in many boats.

8 2.89.8

ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम् ।
प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत् ॥

tato guha ssantvaritaṃ śrutvā bharataśāsanam |
prati praviśya nagaraṃ taṃ jñātijanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर गुह भरत की आज्ञा सुनकर शीघ्र नगर में लौटे और अपने बंधुओं से कहा:

English meaning

Then Guha, hearing Bharata's command, quickly went back into the town and said to his kinsmen:

9 2.89.9

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा ।
नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥

uttiṣṭhata prabudhyadhvaṃ bhadramastu ca vassadā |
nāva ssamanukarṣadhvaṃ tārayiṣyāma vāhinīm ||

हिंदी अर्थ

उठो, जागो, और सदा तुम्हारा कल्याण हो। नावें खींचो; हम सेना को पार कराएँगे।

English meaning

Get up, wake up, and good fortune be with you always. Haul the boats; we will take the army across.

10 2.89.10

ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् ।
पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः ॥

te tathoktā ssamutthāya tvaritā rājaśāsanāt |
pañcanāvāṃ śatānyāśu samāninyussamantataḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर वे राजा की आज्ञा से शीघ्र उठे और जल्दी चारों ओर से पाँच सौ नावें ले आए।

English meaning

Told this, they rose quickly at the king's command and soon brought five hundred boats from all around.

11 2.89.11

अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः ।
शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः ॥

anyā ssvastikavijñeyā mahāghaṃṭādharā varāḥ |
śobhamānāḥ patākābhiryuktavātāssusaṃhatāḥ ||

हिंदी अर्थ

अन्य, स्वस्तिक से चिह्नित, उत्तम, बड़े घंटे लिए, पताकाओं से शोभित, पालों वाली, अच्छी तरह बनी थीं।

English meaning

Others, marked with the svastika, fine, carrying great bells, gleaming with banners, fitted with sails, were well built.

12 2.89.12

तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम् ।
सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत् ॥

tata ssvastikavijñeyāṃ pāṇḍukambalasaṃvṛtām |
sanandighoṣāṃ kalyāṇīṃ guho nāvamupāharat ||

हिंदी अर्थ

फिर गुह स्वस्तिक से चिह्नित, सफेद कंबलों से ढकी, मंगल ध्वनि वाली एक शुभ नाव लाए।

English meaning

Then Guha brought an auspicious boat, marked with the svastika, covered with white blankets, with joyful sounds.

13-14 2.89.13-14

तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः ।
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः ।
पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये ।
अनन्तरं राजदारास्तदैव शकटापणाः ॥

tāmāruroha bharataśśatrughnaśca mahābalaḥ |
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā rājayoṣitaḥ |
purohitaśca tatpūrvaṃ guravo brāhmaṇāśca ye |
anantaraṃ rājadārāstadaiva śakaṭāpaṇāḥ ||

हिंदी अर्थ

भरत और महाबली शत्रुघ्न उस पर चढ़े, कौसल्या, सुमित्रा और अन्य राजस्त्रियों के साथ; उनसे पहले पुरोहित, गुरुजन और ब्राह्मण; उनके बाद राजपत्नियाँ, और फिर गाड़ियाँ और सामान।

English meaning

Bharata and mighty Shatrughna boarded it, with Kausalya, Sumitra and the other royal ladies; before that the priest, the elders and the brahmins; after them the king's wives, and then the carts and stores.

15 2.89.15

आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम् ।
भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत् ॥

āvāsamādīpayatāṃ tīrthaṃ cāpyavagāhatām |
bhāṇḍāni cādadānānāṃ ghoṣastridivamaspṛśat ||

हिंदी अर्थ

शिविर में आग लगाते, घाट में उतरते और सामान उठाते लोगों का शोर आकाश तक पहुँचा।

English meaning

The noise of those setting fire to the camp, plunging into the ford and taking up their goods touched the sky.

16 2.89.16

पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः ।
वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः ॥

patākinyastu tā nāvassvayaṃ dāśairadhiṣṭhitāḥ |
vahantyo janamārūḍhaṃ tadā sampeturāśugāḥ ||

हिंदी अर्थ

पताकाओं वाली वे नावें, जिन्हें स्वयं मछुआरे चला रहे थे, सवार लोगों को लेकर तेजी से पार गईं।

English meaning

Those boats with banners, steered by the fishermen themselves, carrying the people aboard, sped swiftly across.

17 2.89.17

नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम् ।
काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् ॥

nārīṇāmabhipūrṇā stu kāścit kāścicca vājinām |
kāścidatra vahanti sma yānayugyaṃ mahādhanam ||

हिंदी अर्थ

कुछ स्त्रियों से भरी थीं, कुछ घोड़ों से, और कुछ वाहन, जुतने वाले पशु और बहुत सा धन ले जा रही थीं।

English meaning

Some were filled with women, some with horses, and some carried carriages, draught animals and great wealth.

18 2.89.18

ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम् ।
निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः ॥

tā ssma gatvā paraṃ tīramavaropya ca taṃ janam |
nivṛttāḥ kāṇḍacitrāṇi kriyante dāśabandhubhiḥ ||

हिंदी अर्थ

दूसरे तट पर पहुँचकर और लोगों को उतारकर नावें लौटीं, और मछुआरों के बंधुओं ने उनसे तरह तरह के करतब कराए।

English meaning

Reaching the far bank and landing the people, the boats turned back, and the fishermen's kin made them perform lively maneuvers.

19 2.89.19

सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः ।
तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः ॥

savaijayantāstu gajā gajārohapracoditāḥ |
taranta ssma prakāśante sadhvajā iva parvatāḥ ||

हिंदी अर्थ

ध्वजों वाले हाथी, महावतों से प्रेरित, तैरकर पार होते हुए ध्वजों वाले पर्वत जैसे दिखते थे।

English meaning

Elephants with pennants, urged on by their riders, swimming across, looked like mountains with banners.

20 2.89.20

नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे ।
अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च बाहुभिः ॥

nāvastvāruruhuścānye plavaisteru stathāpare |
anye kumbhaghaṭaisteruranyeteruśca bāhubhiḥ ||

हिंदी अर्थ

कुछ नावों पर चढ़े, दूसरे बेड़ों पर पार हुए, अन्य घड़ों और मटकों पर, और कुछ भुजाओं से तैरकर।

English meaning

Some boarded boats, others crossed on rafts, others on pots and jars, and others swam with their arms.

21 2.89.21

सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम् ।
मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् ॥

sā puṇyā dhvajinī gaṅgāṃ dāśaissantāritā svayam |
maitre muhūrte prayayau prayāgavanamuttamam ||

हिंदी अर्थ

स्वयं मछुआरों द्वारा गंगा पार कराई गई वह पवित्र सेना मैत्र मुहूर्त में उत्तम प्रयाग वन की ओर चली।

English meaning

That holy army, taken across the Ganga by the fishermen themselves, went on at the Maitra hour to the fine Prayaga forest.

22 2.89.22

आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।
द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य मृत्विग्वृतस्सन्भरतः प्रतस्थे ॥

āśvāsayitvā ca camūṃ mahātmā niveśayitvā ca yathopajoṣam |
draṣṭuṃ bharadvājamṛṣipravarya mṛtvigvṛtassanbharataḥ pratasthe ||

हिंदी अर्थ

सेना को विश्राम देकर और सुविधा से ठहराकर महात्मा भरत ऋत्विजों से घिरे ऋषिश्रेष्ठ भरद्वाज के दर्शन के लिए चले।

English meaning

Having rested the army and camped it at ease, great souled Bharata, surrounded by priests, set out to see Bharadvaja, best of sages.

Next sarga · Ayodhya Kanda 90Bharadwaja Tests BharataBharadwaja asks Bharata why he has come with an army. Satisfied by his answer, he blesses him.

Characters in this sarga

All characters