Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 88 of 119 30 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 88

Bharata's Sorrow

अयोध्याकांड, सर्ग 88: भरत का दुख

Seeing the grass bed, Bharata grieves at the contrast with Rama's palace life and vows to live as an ascetic too.

घास का बिछौना देखकर भरत राजमहल के जीवन से तुलना कर दुखी होते हैं और स्वयं भी तपस्वी बनकर रहने की प्रतिज्ञा करते हैं।

1-2 2.88.1-2

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः ।
इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम् ।
अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना ।
शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् ॥

tacchrutvā nipuṇaṃ sarvaṃ bharata ssaha mantribhiḥ |
iṅgudīmūlamāgamya rāmaśayyāmavekṣya tām |
abravījjananī ssarvā iha tena mahātmanā |
śarvarī śayitā bhūmāvidamasya vimarditam ||

हिंदी अर्थ

यह सब विस्तार से सुनकर भरत अपने मंत्रियों सहित इंगुदी वृक्ष के मूल पर आए, राम की शय्या देखी और अपनी सब माताओं से कहा: यहाँ उन महात्मा ने वह रात भूमि पर सोकर बिताई; यहीं यह दबा हुआ है।

English meaning

Hearing all this in detail, Bharata with his ministers came to the foot of the ingudi tree, looked at Rama's bed and said to all his mothers: Here the great souled one slept that night on the ground; this is where it was pressed down.

3 2.88.3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता ।
जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति ॥

mahābhāgakulīnena mahābhāgena dhīmatā |
jāto daśarathenorvyāṃ na rāmassvaptu marhati ||

हिंदी अर्थ

महाभाग, कुलीन, बुद्धिमान दशरथ से जन्मे भाग्यशाली राम भूमि पर सोने के योग्य नहीं हैं।

English meaning

Rama, born to Dasharatha of a noble and fortunate family, the fortunate and wise one, does not deserve to sleep on the ground.

4 2.88.4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये ।
शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले ॥

ajinottarasaṃstīrṇe varāstaraṇasaṃcaye |
śayitvā puruṣavyāghraḥ kathaṃ śete mahītale ||

हिंदी अर्थ

जो नरश्रेष्ठ मृगचर्म बिछे उत्तम बिछौनों के ढेर पर सोते थे, वे नंगी भूमि पर कैसे सोते हैं?

English meaning

How does the tiger among men, who slept on piles of fine covers spread with deerskin, sleep on the bare ground?

5-9 2.88.5-9

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु ।
पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु ।
पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच ।
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।
उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु ।
गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः ।
मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः ।
वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः ।
गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः ॥

prāsādāgravimāneṣu valabhīṣu ca sarvadā |
haimarājatabhaumeṣu varāstaraṇaśāliṣu |
puṣpasañcayacitreṣu candanāgarugandhiṣu |
pāṇḍurābhraprakāśeṣu śukasaṅgharūteṣuca |
prāsādavaravaryeṣu śītavatsu sugandhiṣu |
uṣitvāmerukalpeṣu kṛtakāñcana bhittiṣu |
gītavāditranirghoṣairvarābharaṇanissvanaiḥ |
mṛdaṅgavaraśabdaiśca satataṃ pratibodhitaḥ |
vandibhirvanditaḥ kāle bahubhi ssūtamāgadhaiḥ |
gāthābhiranurūpābhi sstutibhiśca parantapaḥ ||

हिंदी अर्थ

जो सदा महलों के ऊपर के विमानों और अटारियों में रहते थे, उत्तम बिछौनों वाले सोने, चाँदी और मिट्टी के कक्षों में, फूलों के ढेरों से चित्रित, चंदन और अगरु से सुगंधित, सफेद बादलों जैसे चमकते और तोतों के झुंडों से गूँजते, शीतल और सुगंधित श्रेष्ठ महलों में, मेरु जैसे, सोने की दीवारों वाले, सदा गीतों और वाद्यों की ध्वनि, उत्तम आभूषणों की झंकार और श्रेष्ठ मृदंगों की आवाज से जगाए जाते, समय पर अनेक सूतों और मागधों द्वारा उचित गाथाओं और स्तुतियों से वंदित, वे शत्रुतापन,

English meaning

He who always lived in pavilions on palace tops and in turrets, in gold, silver and earthen rooms with fine coverings, bright with heaps of flowers, fragrant with sandal and aloe, shining like white clouds and echoing with flocks of parrots, in the finest of palaces, cool and fragrant, like Mount Meru, with walls of gold, always woken by the sound of songs and music, the jingle of fine ornaments and the sound of excellent drums, praised at the right time by many bards and minstrels with fitting songs and hymns, that scorcher of foes,

10 2.88.10

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा ।
मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः ॥

aśraddheyamidaṃ loke na satyaṃ pratibhāti mā |
muhyate khalu me bhāva ssvapno'yamiti me matiḥ ||

हिंदी अर्थ

यह संसार में विश्वास के योग्य नहीं; यह मुझे सच नहीं लगता। मेरा मन भ्रमित है; मुझे लगता है यह स्वप्न है।

English meaning

this is not to be believed in the world; it does not seem true to me. My mind is bewildered; I think this is a dream.

11 2.88.11

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम् ।
यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः ॥

na nūnaṃ daivataṃ kiṃcitkālena balavattaram |
yatra dāśarathī rāmo bhūmāveva śayīta saḥ ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही कोई देवता काल से अधिक बलवान नहीं, क्योंकि दशरथ पुत्र राम को भूमि पर ही सोना पड़ा।

English meaning

Surely no deity is stronger than Time, since Rama, son of Dasharatha, has had to sleep on the very ground.

12 2.88.12

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना ।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥

videharājasya sutā sītā ca priyadarśanā |
dayitā śayitā bhūmau snuṣā daśarathasya ca ||

हिंदी अर्थ

और विदेहराज की सुंदर पुत्री, प्रिय, दशरथ की पुत्रवधू सीता भूमि पर सोईं।

English meaning

And Sita, lovely daughter of the Videha king, beloved, Dasharatha's daughter in law, slept on the ground.

13 2.88.13

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम् ।
स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम् ॥

iyaṃ śayyā mama bhrāturidaṃ hi parivartitam |
sthaṇḍile kaṭhine sarvaṃ gātrai rvimṛditaṃ tṛṇam ||

हिंदी अर्थ

यह मेरे भाई की शय्या है; यहाँ उन्होंने करवट ली। कठोर भूमि पर सारी घास उनके अंगों से कुचली हुई है।

English meaning

This is my brother's bed; here he turned over. On the hard ground all the grass is crushed by their limbs.

14 2.88.14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः ॥

manye sābharaṇā suptā sītā'smiñchayanottame |
tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanakabindavaḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे लगता है सीता आभूषण पहने इस उत्तम शय्या पर सोईं, क्योंकि जहाँ तहाँ सोने के कण चिपके दिखते हैं।

English meaning

I think Sita slept on this fine bed wearing her ornaments, for here and there specks of gold are seen sticking.

15 2.88.15

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा ।
तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥

uttarīyamihā'saktaṃ suvyaktaṃ sītayā tadā |
tathā hyete prakāśante saktāḥ kauśeyatantavaḥ ||

हिंदी अर्थ

स्पष्ट है कि सीता का उत्तरीय तब यहाँ अटका, क्योंकि ये रेशम के धागे चिपके चमक रहे हैं।

English meaning

Clearly Sita's upper garment caught here then, for these silk threads shine, stuck to it.

16 2.88.16

मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली ॥

manye bhartu ssukhā śayyā yena bālā tapasvinī |
sukumārī satī duḥkhaṃ na hi vijānāti maithilī ||

हिंदी अर्थ

मुझे लगता है पति के साथ शय्या उनके लिए सुखद है, क्योंकि युवा, तपस्विनी, कोमल, सती मैथिली कष्ट नहीं जानतीं।

English meaning

I think a bed with her husband is pleasant for her, since the young, devoted, tender, faithful Maithili feels no hardship.

17 2.88.17

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम ।
ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत् ॥

hā hantā'smi nṛśaṃso'haṃ yatsabhāryaḥ kṛte mama |
īdṛśīṃ rāghavaśśayyāmadhiśete hyanāthavat ||

हिंदी अर्थ

हाय, मैं मारा गया, मैं क्रूर हूँ, क्योंकि मेरे कारण राघव पत्नी सहित अनाथ की तरह ऐसी शय्या पर सोते हैं।

English meaning

Alas, I am lost, I am cruel, since because of me the Raghava with his wife lies on such a bed, like one without a protector.

18-19 2.88.18-19

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः ।
सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम् ।
कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः ।
सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः ॥

sārvabhaumakule jāta ssarvalokasya sammataḥ |
sarvalokapriyastyaktvā rājyaṃ sukhamanuttam |
kathamindīvaraśyāmo raktākṣaḥ priyadarśanaḥ |
sukhabhāgī na duḥkhārha śśayito bhuvi rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

सम्राटों के कुल में जन्मे, सारे संसार से सम्मानित, सबके प्रिय, राज्य और अनुपम सुख त्यागकर, नीलकमल जैसे श्याम, लाल आँखों वाले, सुंदर, सुख के योग्य और दुख के अयोग्य राघव भूमि पर कैसे सोए?

English meaning

Born in a family of emperors, honoured by all the world, dear to all, having given up the kingdom and peerless comfort, how has the Raghava, dark as the blue lotus, red eyed, lovely to see, who deserves happiness and not sorrow, slept on the ground?

20 2.88.20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः ।
भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥

dhanyaḥ khalu mahābhāgo lakṣmaṇa śśubhalakṣaṇaḥ |
bhrātaraṃ viṣame kāle yo rāmamanuvartate ||

हिंदी अर्थ

सचमुच धन्य हैं शुभ लक्षणों वाले भाग्यशाली लक्ष्मण, जो इस कठिन समय में अपने भाई राम का अनुसरण करते हैं।

English meaning

Blessed indeed is fortunate Lakshmana of auspicious marks, who follows his brother Rama in this hard time.

21 2.88.21

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम् ।
वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना ॥

siddhārthā khalu vaidehī patiṃ yā'nugatā vanam |
vayaṃ saṃśayitā ssarve hīnāstena mahātmanā ||

हिंदी अर्थ

वैदेही ने सचमुच अपना लक्ष्य पा लिया, पति के पीछे वन जाकर। हम सब उन महात्मा से रहित होकर संशय में हैं।

English meaning

Vaidehi indeed has gained her aim, having followed her husband to the forest. All of us, bereft of that great soul, are in doubt.

22 2.88.22

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा ।
गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते ॥

ākarṇadhārā pṛthivī nauḥ iva pratibhāti mā |
gate daśarathe svargaṃ rāme cāraṇyamāśrite ||

हिंदी अर्थ

दशरथ के स्वर्ग जाने और राम के वन जाने पर पृथ्वी मुझे बिना कर्णधार की नाव जैसी लगती है।

English meaning

With Dasharatha gone to heaven and Rama taken to the forest, the earth seems to me like a boat without a helmsman.

23 2.88.23

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम् ।
वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम् ॥

na ca prārthayate kaccinmanasāpi vasundharām |
vane'pi vasatastasya bāhuvīryābhirakṣitām ||

हिंदी अर्थ

फिर भी कोई मन से भी इस पृथ्वी की कामना नहीं करता, जो वन में रहते हुए भी उनकी भुजाओं के बल से रक्षित है।

English meaning

Yet no one even in his mind covets this earth, guarded by the might of his arms even while he lives in the forest.

24-25 2.88.24-25

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् ।
अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम् ।
अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम् ।
शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव ॥

śūnyasaṃvaraṇārakṣāmayantritahayadvipām |
apāvṛtapuradvārāṃ rājadhānīmarakṣitām |
aprahṛṣṭabalāṃ śūnyāṃ viṣamasthāmanāvṛtām |
śatravo nābhimanyante bhakṣānviṣakṛtāniva ||

हिंदी अर्थ

बिना रक्षा की दीवारों वाली, खुले घोड़ों और हाथियों वाली, खुले नगर द्वारों वाली, अरक्षित, उदास सेना वाली, सूनी, संकट में और खुली राजधानी को शत्रु नहीं चाहते, जैसे विष मिला भोजन।

English meaning

Its walls unguarded, its horses and elephants untied, its city gates open, the capital unprotected, its army dejected, empty, in trouble and exposed, enemies do not covet it, as one avoids food laced with poison.

26 2.88.26

अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा ।
फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥

adyaprabhṛti bhūmau tu śayiṣye'haṃ tṛṇeṣu vā |
phalamūlāśano nityaṃ jaṭācīrāṇi dhārayan ||

हिंदी अर्थ

आज से मैं भूमि पर या घास पर सोऊँगा, सदा फल और कंद खाऊँगा और जटा और वल्कल धारण करूँगा।

English meaning

From today I will sleep on the ground or on grass, always eating fruits and roots and wearing matted hair and bark.

27 2.88.27

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने ।
तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति ॥

tasyārthamuttaraṃ kālaṃ nivatsyāmi sukhaṃ vane |
taṃ pratiśravamāmucya nāsya mithyā bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

उनके लिए मैं शेष समय वन में सुख से रहूँगा। उनकी वह प्रतिज्ञा अपने ऊपर लेकर, वह झूठी नहीं होगी।

English meaning

For his sake I will live happily in the forest for the remaining time. Taking on that promise of his, it will not be made false.

28 2.88.28

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति ।
लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति ॥

vasantaṃ bhrāturarthāya śatrughno mā'nuvatsyati |
lakṣmaṇena sahatvāryo hyayodhyāṃ pālayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

भाई के लिए वहाँ रहते हुए शत्रुघ्न मेरे साथ रहेंगे, और आर्य लक्ष्मण के साथ अयोध्या का शासन करेंगे।

English meaning

Shatrughna will stay with me as I live there for my brother's sake, and the noble one with Lakshmana will rule Ayodhya.

29 2.88.29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः ।
अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् ॥

abhiṣekṣyanti kākutsthamayodhyāyāṃ dvijātayaḥ |
api me devatāḥ kuryurimaṃ satyaṃ manoratham ||

हिंदी अर्थ

द्विज काकुत्स्थ का अयोध्या में अभिषेक करेंगे। देवता मेरा यह मनोरथ सत्य करें।

English meaning

The twice born will consecrate the Kakutstha in Ayodhya. May the gods make this wish of mine come true.

30 2.88.30

प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते ।
ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम् ॥

prasādyamāna śśirasā mayā svayaṃ bahuprakāraṃ yadi nābhipatsyate |
tato'nuvatsyāmi cirāya rāghavam vanecarannārhati māmupekṣitum ||

हिंदी अर्थ

यदि मेरे स्वयं सिर झुकाकर अनेक प्रकार से मनाने पर भी वे नहीं मानेंगे, तो मैं वन में विचरते हुए बहुत समय तक राघव का अनुसरण करूँगा; उन्हें मेरी उपेक्षा नहीं करनी चाहिए।

English meaning

If, though I entreat him myself in many ways with my head bowed, he does not agree, then I will follow the Raghava for long, roaming the forest; he should not neglect me.

Next sarga · Ayodhya Kanda 89Across the GangaGuha's boats carry Bharata, Shatrughna and the whole host across the Ganga, and they make for Bharadwaja's hermitage.

Characters in this sarga

All characters