Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 81 of 119 16 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 81

The Assembly Gathers

अयोध्याकांड, सर्ग 81: सभा का आयोजन

Vasishtha calls an assembly of ministers, generals and citizens, and Bharata is summoned with music as the new king.

वसिष्ठ मंत्रियों, सेनापतियों और नागरिकों की सभा बुलाते हैं, और भरत को नए राजा के रूप में वाद्यों के साथ बुलाया जाता है।

1 2.81.1

ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः ।
तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञास्स्तवैर्मङ्गलसंहितैः ॥

tato nāndīmukhīṃ rātriṃ bharataṃ sūtamāgadhāḥ |
tuṣṭuvurvāgviśeṣajñāsstavairmaṅgalasaṃhitaiḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर मंगल दिन से पहले की रात सुंदर वाणी में कुशल सूतों और मागधों ने मंगलमय स्तुतियों से भरत की प्रशंसा की।

English meaning

Then on the night before the auspicious day, bards and minstrels skilled in fine speech praised Bharata with hymns full of blessings.

2 2.81.2

सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः ।
दध्मुश्शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरान् ॥

suvarṇakoṇābhihataḥ prāṇadadyāmadundubhiḥ |
dadhmuśśaṅkhāṃśca śataśo nādāṃścoccāvacasvarān ||

हिंदी अर्थ

सोने की छड़ी से बजाई गई दुंदुभि ने प्रहर की सूचना दी, और उन्होंने ऊँचे नीचे स्वरों वाले सैकड़ों शंख बजाए।

English meaning

A drum struck with a golden stick sounded the watch, and they blew hundreds of conches with notes high and low.

3 2.81.3

स तूर्यघोष स्सुमहान्दिवमापूरयन्निव ।
भरतं शोकसन्तप्तं भूयश्शोकैररन्ध्रयत् ॥

sa tūryaghoṣa ssumahāndivamāpūrayanniva |
bharataṃ śokasantaptaṃ bhūyaśśokairarandhrayat ||

हिंदी अर्थ

आकाश को मानो भरती वाद्यों की वह महान ध्वनि शोक से जलते भरत को और भी शोक से भेदने लगी।

English meaning

That great sound of instruments, as if filling the sky, pierced Bharata, already burning with grief, with still more grief.

4 2.81.4

ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं सन्निवर्त्य च ।
नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ॥

tataḥ prabuddho bharatastaṃ ghoṣaṃ sannivartya ca |
nāhaṃ rājeti cāpyuktvā śatrughnamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर जागे हुए भरत ने वह ध्वनि रुकवाई और, मैं राजा नहीं हूँ, कहकर शत्रुघ्न से यह कहा:

English meaning

Then Bharata, awake, stopped that sound and, saying: I am not the king, said this to Shatrughna:

5 2.81.5

पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् ।
विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः ॥

paśya śatrughna kaikeyyā lokasyāpakṛtaṃ mahat |
visṛjya mayi duḥkhāni rājā daśaratho gataḥ ||

हिंदी अर्थ

देखो शत्रुघ्न, कैकेयी ने संसार का कितना बड़ा अहित किया। राजा दशरथ मुझ पर दुख छोड़कर चले गए।

English meaning

See, Shatrughna, the great wrong Kaikeyi has done the world. King Dasharatha has gone, leaving sorrows to me.

6 2.81.6

तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः ।
परिभ्रमति राज्य श्रीर्नौरिवाकर्णिका जले ॥

tasyaiṣā dharmarājasya dharmamūlā mahātmanaḥ |
paribhramati rājya śrīrnaurivākarṇikā jale ||

हिंदी अर्थ

उन धर्मराज महात्मा की धर्ममूल राजलक्ष्मी जल में बिना कर्णधार की नाव की तरह भटक रही है।

English meaning

The royal fortune of that great souled king of dharma, rooted in dharma, drifts like a boat without a helmsman on the water.

7 2.81.7

यो हि न स्सुमहान्नाथस्सोऽपि प्रव्राजितो वनम् ।
अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवस्स्वयम् ॥

yo hi na ssumahānnāthasso'pi pravrājito vanam |
anayā dharmamutsṛjya mātrā me rāghavassvayam ||

हिंदी अर्थ

और हमारे परम रक्षक, स्वयं राघव, मेरी इस माता द्वारा धर्म छोड़कर वन भेज दिए गए।

English meaning

And our very great protector, the Raghava himself, has been sent to the forest by this mother of mine, casting off dharma.

8 2.81.8

इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम् ।
कृपणं रुरुदुस्सर्वास्सस्वरं योषित स्तदा ॥

ityevaṃ bharataṃ prekṣya vilapantaṃ vicetanam |
kṛpaṇaṃ rurudussarvāssasvaraṃ yoṣita stadā ||

हिंदी अर्थ

भरत को ऐसे अचेत होकर विलाप करते देखकर सब स्त्रियाँ तब जोर जोर से करुण रोने लगीं।

English meaning

Seeing Bharata lamenting thus, senseless, all the women then wept aloud piteously.

9 2.81.9

तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित् ।
सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः ॥

tathā tasminvilapati vasiṣṭho rājadharmavit |
sabhāmikṣvākunāthasya praviveśa mahāyaśāḥ ||

हिंदी अर्थ

जब वे ऐसे विलाप कर रहे थे, तब राजधर्म के ज्ञाता महायशस्वी वसिष्ठ इक्ष्वाकुनाथ की सभा में आए।

English meaning

While he lamented thus, greatly famed Vasishtha, who knew the dharma of kings, entered the assembly hall of the Ikshvaku lord.

10 2.81.10

शातकुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम् ।
सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत ॥

śātakumbhamayīṃ ramyāṃ maṇiratnasamākulām |
sudharmāmiva dharmātmā sagaṇaḥ pratyapadyata ||

हिंदी अर्थ

धर्मात्मा अपने साथियों के साथ सोने से बनी, मणियों और रत्नों से जड़ी, देवताओं की सुधर्मा सभा जैसी सुंदर सभा में आए।

English meaning

The righteous one with his followers came into the lovely hall made of gold and studded with gems and jewels, like Sudharma, the hall of the gods.

11 2.81.11

स काञ्चनमयं पीठं सुखास्तरणसंवृतम् ।
अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च ॥

sa kāñcanamayaṃ pīṭhaṃ sukhāstaraṇasaṃvṛtam |
adhyāsta sarvavedajño dūtānanuśaśāsa ca ||

हिंदी अर्थ

सब वेदों के ज्ञाता कोमल आसन बिछे सोने के पीठ पर बैठे और दूतों को आज्ञा दी:

English meaning

He who knew all the Vedas sat on a golden seat spread with soft covers and gave orders to the messengers:

12 2.81.12

ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यनमात्यान्गणवल्लभान् ।
क्षिप्रमानयताऽव्यग्राः कृत्यमात्ययिकं हि नः ॥

brāhmaṇān kṣatriyānvaiśyanamātyāngaṇavallabhān |
kṣipramānayatā'vyagrāḥ kṛtyamātyayikaṃ hi naḥ ||

हिंदी अर्थ

शीघ्र और शांति से ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों, मंत्रियों और गणों के प्रमुखों को लाओ, क्योंकि हमारा आवश्यक कार्य है।

English meaning

Bring quickly and calmly the brahmins, kshatriyas, vaishyas, ministers and leaders of the guilds, for we have urgent business.

13 2.81.13

सराजभृत्यं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् ।
युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः ॥

sarājabhṛtyaṃ śatrughnaṃ bharataṃ ca yaśasvinam |
yudhājitaṃ sumantraṃ ca ye ca tatra hitā janāḥ ||

हिंदी अर्थ

राजसेवकों सहित शत्रुघ्न, यशस्वी भरत, युधाजित, सुमंत्र और वहाँ के सब हितैषियों को लाओ।

English meaning

Bring Shatrughna with the royal servants, famed Bharata, Yudhajit, Sumantra and all the well wishers there.

14 2.81.14

ततो हलहलाशब्दस्सुमहान्समपद्यत ।
रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम् ॥

tato halahalāśabdassumahānsamapadyata |
rathairaśvairgajaiścāpi janānāmupagacchatām ||

हिंदी अर्थ

फिर रथों, घोड़ों और हाथियों पर आते लोगों का बड़ा कोलाहल उठा।

English meaning

Then a great tumult arose from people arriving in chariots, on horses and on elephants.

15 2.81.15

ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः ।
प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा ॥

tato bharatamāyāntaṃ śatakratumivāmarāḥ |
pratyanandanprakṛtayo yathā daśarathaṃ tathā ||

हिंदी अर्थ

फिर प्रजा ने आते भरत का वैसे स्वागत किया जैसे देवता इंद्र का करते हैं, जैसे वे दशरथ का करते थे।

English meaning

Then the people welcomed Bharata as he came, as the immortals welcome Shatakratu, just as they had welcomed Dasharatha.

16 2.81.16

ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः ।
दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथा पुरा ॥

hrada iva timināgasaṃvṛtaḥ stimitajalo maṇiśaṅkhaśarkaraḥ |
daśarathasutaśobhitā sabhā sadaśaratheva babhau yathā purā ||

हिंदी अर्थ

तिमि मछलियों और नागों से भरी, शांत जल वाली, मणि, शंख और रेत वाली झील की तरह, दशरथ पुत्र से शोभित सभा वैसी ही चमकी जैसी पहले दशरथ के साथ।

English meaning

Like a lake filled with timi fish and serpents, its water still, with gems, shells and sand, the hall, graced by Dasharatha's son, shone as it had before with Dasharatha.

Next sarga · Ayodhya Kanda 82Bharata Sets OutBharata declares that the kingdom belongs to Rama and leaves for the forest with the army, the queens and the people.

Characters in this sarga

All characters