Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 82 of 119 32 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 82

Bharata Sets Out

अयोध्याकांड, सर्ग 82: भरत का प्रस्थान

Bharata declares that the kingdom belongs to Rama and leaves for the forest with the army, the queens and the people.

भरत घोषणा करते हैं कि राज्य राम का है और सेना, रानियों और प्रजा के साथ वन के लिए निकलते हैं।

1 2.82.1

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् ।
ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव ॥

tāmāryagaṇasampūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām |
dadarśa buddhisampannaḥ pūrṇacandro niśāmiva ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान भरत ने आर्यजनों से भरी उस सुव्यवस्थित सभा को वैसे देखा जैसे पूर्णचंद्र रात को देखता है।

English meaning

Wise Bharata looked on that well ordered assembly full of noble people, as the full moon looks on the night.

2 2.82.2

आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा ।
वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा ॥

āsanāni yathānyāyamāryāṇāṃ viśatāṃ tadā |
vastrāṅgarāgaprabhayā dyotitā sā sabhottamā ||

हिंदी अर्थ

जब आर्यजन उचित क्रम से अपने आसनों पर बैठे, तब वह उत्तम सभा वस्त्रों और अंगराग की प्रभा से चमक उठी।

English meaning

As the nobles took their seats in proper order, that fine assembly glowed with the lustre of garments and unguents.

3 2.82.3

सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा ।
अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी ॥

sā vidvajjanasampūrṇā sabhā surucirā tadā |
adṛśyata ghanāpāye pūrṇacandreva śarvarī ||

हिंदी अर्थ

विद्वानों से भरी वह सुंदर सभा तब बादल छँटने के बाद पूर्णचंद्र वाली रात जैसी दिखी।

English meaning

Full of learned people, the lovely assembly then looked like a night with the full moon after the clouds have gone.

4 2.82.4

राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित् ।
इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं मृदु चाब्रवीत् ॥

rājñastu prakṛtī ssarvā ssamagrāḥ prekṣya dharmavit |
idaṃ purohito vākyaṃ bharataṃ mṛdu cābravīt ||

हिंदी अर्थ

राजा की सब प्रजा को एकत्र देखकर धर्मज्ञ पुरोहित ने भरत से कोमलता से कहा:

English meaning

Seeing all the king's people assembled, the priest who knew dharma spoke gently to Bharata:

5 2.82.5

तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन् ।
धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव ॥

tāta rājā daśaratha ssvargato dharmamācaran |
dhanadhānyavatīṃ sphītāṃ pradāya pṛthivīṃ tava ||

हिंदी अर्थ

प्रिय, राजा दशरथ धर्म का पालन करते हुए धन धान्य से भरी समृद्ध पृथ्वी तुम्हें देकर स्वर्ग चले गए।

English meaning

Dear one, King Dasharatha has gone to heaven practising dharma, giving you the prosperous earth rich in wealth and grain.

6 2.82.6

रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन् ।
नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः ॥

rāmastathā satyadhṛtissatāṃ dharmamanusmaran |
nājahātpiturādeśaṃ śaśī jyotsnāmivoditaḥ ||

हिंदी अर्थ

और सत्य में दृढ़ राम ने सज्जनों के धर्म को याद करके पिता की आज्ञा नहीं छोड़ी, जैसे उदित चंद्रमा अपनी चाँदनी नहीं छोड़ता।

English meaning

And Rama, firm in truth, remembering the dharma of the good, did not abandon his father's command, as the risen moon does not abandon its light.

7 2.82.7

पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम् ।
तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्रमेवाभिषेचय ॥

pitrā bhrātrā ca te dattaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
tadbhuṅkṣva muditāmātyaḥ kṣipramevābhiṣecaya ||

हिंदी अर्थ

पिता और भाई ने तुम्हें निष्कंटक राज्य दिया है। प्रसन्न मंत्रियों के साथ इसे भोगो; शीघ्र अपना अभिषेक कराओ।

English meaning

The kingdom, free of thorns, has been given to you by your father and your brother. Enjoy it with your ministers glad; have yourself consecrated quickly.

8 2.82.8

उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः ।
कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्यभिहरन्तुते ॥

udīcyā śca pratīcyā śca dākṣiṇātyāśca kevalāḥ |
koṭyāparāntāssāmudrāratnānyabhiharantute ||

हिंदी अर्थ

उत्तर, पश्चिम और दक्षिण के, कोट्यापरांत के और समुद्र तट के राजा तुम्हें रत्न भेंट करें।

English meaning

Let the kings of the north, west and south, of Kotyaparanta and of the sea coasts bring you jewels.

9 2.82.9

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः ।
जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया ॥

tacchrutvā bharato vākyaṃ śokenābhipariplutaḥ |
jagāma manasā rāmaṃ dharmajño dharmakāṅkṣayā ||

हिंदी अर्थ

वे वचन सुनकर शोक में डूबे भरत धर्मज्ञ और धर्म की इच्छा वाले होकर मन से राम के पास चले गए।

English meaning

Hearing those words, Bharata, flooded with grief, went in his mind to Rama, knowing dharma and wishing for dharma.

10 2.82.10

सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा ।
विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम् ॥

sabāṣpakalayā vācā kalahaṃsasvaro yuvā |
vilalāpa sabhāmadhye jagarhe ca purohitam ||

हिंदी अर्थ

आँसुओं से रुँधी वाणी में हंस जैसे स्वर वाले युवक ने सभा के बीच विलाप किया और पुरोहित की निंदा की:

English meaning

With a voice choked with tears, the young man, whose voice was like a swan's, lamented in the midst of the assembly and reproached the priest:

11 2.82.11

चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः ।
धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् ॥

caritabrahmacaryasya vidyāsnātasya dhīmataḥ |
dharme prayatamānasya ko rājyaṃ madvidho haret ||

हिंदी अर्थ

ब्रह्मचर्य का पालन करने वाले, विद्या पूरी करने वाले, धर्म में प्रयत्नशील बुद्धिमान का राज्य मुझ जैसा कौन छीनेगा?

English meaning

Who like me would seize the kingdom of the wise one who has kept brahmacharya, completed his learning and strives in dharma?

12 2.82.12

कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः ।
राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि ॥

kathaṃ daśarathājjāto bhavedrājyāpahārakaḥ |
rājyaṃ cāhaṃ ca rāmasya dharmaṃ vaktumihārhasi ||

हिंदी अर्थ

दशरथ से जन्मा कोई राज्य कैसे छीन सकता है? राज्य और मैं दोनों राम के हैं। आपको यहाँ धर्म की बात करनी चाहिए।

English meaning

How can one born of Dasharatha steal a kingdom? The kingdom and I both belong to Rama. You should speak dharma here.

13 2.82.13

ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः ।
लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा ॥

jyeṣṭha śśreṣṭhaśca dharmātmā dilīpanahuṣopamaḥ |
labdhumarhati kākutstho rājyaṃ daśaratho yathā ||

हिंदी अर्थ

ज्येष्ठ और श्रेष्ठ, धर्मात्मा, दिलीप और नहुष जैसे काकुत्स्थ राज्य पाने योग्य हैं जैसे दशरथ थे।

English meaning

The eldest and best, righteous, like Dilipa and Nahusha, the Kakutstha deserves to receive the kingdom as Dasharatha did.

14 2.82.14

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि ।
इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः ॥

anāryajuṣṭamasvargyaṃ kuryāṃ pāpamahaṃ yadi |
ikṣvākūṇāmahaṃ loke bhaveyaṃ kulapāṃsanaḥ ||

हिंदी अर्थ

यदि मैं अनार्यों द्वारा किया जाने वाला, स्वर्ग से वंचित करने वाला यह पाप करूँ, तो मैं संसार में इक्ष्वाकु कुल का कलंक बनूँ।

English meaning

If I were to do this sin, practised by the ignoble and barring heaven, I would be the disgrace of the Ikshvaku family in the world.

15 2.82.15

यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये ।
इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥

yaddhi mātrā kṛtaṃ pāpaṃ nāhaṃ tadapi rocaye |
ihastho vanadurgasthaṃ namasyāmi kṛtāñjaliḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरी माता ने जो पाप किया, उसे भी मैं उचित नहीं मानता। यहाँ से हाथ जोड़कर मैं दुर्गम वन में स्थित उन्हें प्रणाम करता हूँ।

English meaning

I do not approve even of the sin my mother has done. From here, with folded hands, I bow to him who is in the hard forest.

16 2.82.16

राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः ।
त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः ॥

rāmamevānugacchāmi rājā sa dvipadāṃ varaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ rājyamarhati rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं केवल राम का अनुसरण करता हूँ; वे राजा हैं, मनुष्यों में श्रेष्ठ। राघव तीनों लोकों के राज्य के भी योग्य हैं।

English meaning

I follow only Rama; he is king, the best of men. The Raghava deserves the kingship even of the three worlds.

17 2.82.17

तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः ।
हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतसः ॥

tadvākyaṃ dharmasaṃyuktaṃ śrutvā sarve sabhāsadaḥ |
harṣānmumucuraśrūṇi rāme nihitacetasaḥ ||

हिंदी अर्थ

धर्म से भरे वे वचन सुनकर सब सभासदों ने, जिनके मन राम में लगे थे, आनंद के आँसू बहाए।

English meaning

Hearing those words full of dharma, all the members of the assembly, their minds fixed on Rama, shed tears of joy.

18 2.82.18

यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात् ।
वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष्मणस्तथा ॥

yadi tvāryaṃ na śakṣyāmi vinivartayituṃ vanāt |
vane tatraiva vatsyāmi yathā'ryo lakṣmaṇastathā ||

हिंदी अर्थ

यदि मैं आर्य को वन से वापस नहीं ला सका, तो मैं वहीं वन में रहूँगा, जैसे आर्य लक्ष्मण रहते हैं।

English meaning

If I cannot bring the noble one back from the forest, I will live there in the forest, as noble Lakshmana does.

19 2.82.19

सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात् ।
समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्तिनाम् ॥

sarvopāyaṃ tu vartiṣye vinivartayituṃ balāt |
samakṣamāryamiśrāṇāṃ sādhūnāṃ guṇavartinām ||

हिंदी अर्थ

मैं सदाचार से जीने वाले आर्यों और सज्जनों के सामने उन्हें बलपूर्वक लौटाने के लिए हर उपाय करूँगा।

English meaning

I will use every means to bring him back by force, in the presence of the noble and the good who live by virtue.

20 2.82.20

विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः ।
प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रोचते ॥

viṣṭikarmāntikā ssarve mārgaśodhakarakṣakāḥ |
prasthāpitā mayā pūrvaṃ yatrāpi mama rocate ||

हिंदी अर्थ

सब मजदूरों, कारीगरों, मार्ग साफ करने वालों और रक्षकों को मैंने पहले ही जहाँ उचित समझा भेज दिया है।

English meaning

All the labourers, workmen, road clearers and guards I have already sent ahead, wherever I thought fit.

21 2.82.21

एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥

evamuktvā tu dharmātmā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
samīpasthamuvācedaṃ sumantraṃ mantrakovidam ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर भाई से प्रेम करने वाले धर्मात्मा भरत ने पास खड़े, मंत्रणा में कुशल सुमंत्र से यह कहा:

English meaning

Having said this, righteous Bharata, who loved his brother, said this to Sumantra, skilled in counsel, who stood nearby:

22 2.82.22

तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात् ।
यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समानय ॥

tūrṇamutthāya gaccha tvaṃ sumantra mama śāsanāt |
yātrāmājñāpaya kṣipraṃ balaṃ caiva samānaya ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र, शीघ्र उठकर मेरी आज्ञा से जाओ। तुरंत यात्रा की घोषणा करो और सेना को इकट्ठा करो।

English meaning

Sumantra, rise quickly and go at my command. Announce the journey at once and assemble the army.

23 2.82.23

एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।
हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत् ॥

evamukta ssumantrastu bharatena mahātmanā |
hṛṣṭastadā'diśatsarvaṃ yathāsandiṣṭamiṣṭavat ||

हिंदी अर्थ

महात्मा भरत के ऐसा कहने पर प्रसन्न सुमंत्र ने आदेश के अनुसार इच्छित रूप से सब आज्ञाएँ दीं।

English meaning

Addressed thus by great souled Bharata, Sumantra, delighted, gave all the orders as instructed, as he wished.

24 2.82.24

ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने ॥

tāḥ prahṛṣṭāḥ prakṛtayo balādhyakṣā balasya ca |
śrutvā yātrāṃ samājñaptāṃ rāghavasya nivartane ||

हिंदी अर्थ

राघव को लौटाने के लिए यात्रा की आज्ञा सुनकर प्रजा, सेनापति और सैनिक प्रसन्न हुए।

English meaning

The people, the army commanders and the troops rejoiced on hearing that a journey had been ordered to bring back the Raghava.

25 2.82.25

ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे ।
यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म हर्षिताः ॥

tato yodhāṅganā ssarvā bhartrūnsarvāngṛhegṛhe |
yātrāgamanamājñāya tvarayanti sma harṣitāḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर घर घर में सब सैनिकों की पत्नियों ने यात्रा का समाचार जानकर प्रसन्नता से अपने पतियों को जल्दी करवाई।

English meaning

Then all the soldiers' wives in every house, learning of the march, joyfully hurried their husbands.

26 2.82.26

ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैः सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन् ॥

te hayairgorathaiśśīghraissyandanaiśca mahājavaiḥ saha yodhairbalādhyakṣā balaṃ sarvamacodayan ||

हिंदी अर्थ

घोड़ों, तेज बैलगाड़ियों और अत्यंत वेगवान रथों के साथ सेनापतियों ने सैनिकों सहित पूरी सेना को आगे बढ़ाया।

English meaning

With horses, swift ox carts and very fast chariots, the commanders, with the soldiers, urged on the whole army.

27 2.82.27

सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ ।
रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वतोऽब्रवीत् ॥

sajjaṃ tu tadbalaṃ dṛṣṭvā bharato gurusannidhau |
rathaṃ me tvarayasveti sumantraṃ pārśvato'bravīt ||

हिंदी अर्थ

सेना को तैयार देखकर भरत ने गुरुजनों के सामने पास खड़े सुमंत्र से कहा: मेरा रथ शीघ्र लाओ।

English meaning

Seeing the army ready, Bharata, in the presence of his elders, said to Sumantra beside him: Bring my chariot quickly.

28 2.82.28

भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः ।
रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः ॥

bharatasya tu tasyājñāṃ pratigṛhya ca harṣitaḥ |
rathaṃ gṛhītvā prayayau yuktaṃ paramavājibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

भरत की आज्ञा प्रसन्नता से स्वीकार करके वे उत्तम घोड़ों से जुता रथ ले आए।

English meaning

Accepting Bharata's order with joy, he went and brought the chariot yoked with the finest horses.

29 2.82.29

स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः ।
गुरुं महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽब्रवीत्तदा ॥

sa rāghava ssatyadhṛtiḥ pratāpavān bruvan suyuktaṃ dṛḍhasatyavikramaḥ |
guruṃ mahāraṇyagataṃ yaśasvinaṃ prasādayiṣyanbharato'bravīttadā ||

हिंदी अर्थ

फिर सत्य में दृढ़, प्रतापी, सत्यपराक्रम में अटल राघव भरत ने महावन गए अपने यशस्वी बड़े भाई को प्रसन्न करने की इच्छा से ये सुंदर वचन कहे:

English meaning

Then that Raghava, firm in truth, valiant, steadfast in truthful prowess, wishing to win the favour of his famed elder gone to the great forest, spoke these well chosen words:

30 2.82.30

तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।
आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥

tūrṇaṃ samutthāya sumantra gaccha balasya yogāya balapradhānān |
ānetumicchāmi hi taṃ vanasthaṃ prasādya rāmaṃ jagato hitāya ||

हिंदी अर्थ

सुमंत्र, शीघ्र उठकर सेना जुटाने के लिए सेनापतियों के पास जाओ। मैं वन में स्थित राम को प्रसन्न करके संसार के हित के लिए लाना चाहता हूँ।

English meaning

Sumantra, rise quickly and go to the army leaders to muster the army. I wish to win over Rama who is in the forest and bring him back for the good of the world.

31 2.82.31

ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः ।
शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥

sasūtaputro bharatena samyagājñāpitassamparipūrṇakāmaḥ |
śaśāsa sarvānprakṛtipradhānānbalasya mukhyāṃśca suhṛjjanaṃ ca ||

हिंदी अर्थ

भरत से उचित आज्ञा पाकर, पूर्ण मनोरथ सूतपुत्र ने सब प्रमुख नागरिकों, सेना प्रमुखों और मित्रों को निर्देश दिया।

English meaning

The charioteer's son, duly ordered by Bharata, his wish fulfilled, instructed all the chief citizens, the army leaders and the friends.

32 2.82.32

तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।
अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥

tata ssamutthāya kule kule te rājanyavaiśyā vṛṣalāśca viprāḥ |
ayūyujannuṣṭrakharānrathāṃśca nāgānhayāṃścaiva kulaprasūtān ||

हिंदी अर्थ

फिर हर घर में क्षत्रियों, वैश्यों, शूद्रों और ब्राह्मणों ने उठकर ऊँट, गधे, रथ, हाथी और अच्छी नस्ल के घोड़े जोते।

English meaning

Then in every household the kshatriyas, vaishyas, shudras and brahmins rose and yoked camels, donkeys, chariots, elephants and horses of good breed.

Next sarga · Ayodhya Kanda 83The Great ProcessionBharata travels with the queens, ministers, priests and citizens, a vast procession heading for the Ganga.

Characters in this sarga

All characters