Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 80 of 119 22 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 80

Building the Road

अयोध्याकांड, सर्ग 80: मार्ग निर्माण

Engineers, woodcutters and workers clear forests, bridge rivers and build a royal road toward the Ganga.

अभियंता, लकड़हारे और श्रमिक वन साफ़ करते हैं, नदियों पर पुल बनाते हैं और गंगा तक राजमार्ग बनाते हैं।

In this sarga
1-3 2.80.1-3

अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः ।
स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ।
कर्मान्तिकाः स्थपतयः पुरुष यन्त्रकोविदाः ।
तथा वार्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः ।
कूपकारास्सुधाकारार्वंशकर्मकृतस्तथा ।
समर्था ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ॥

atha bhūmipradeśajñāssūtrakarmaviśāradāḥ |
svakarmābhiratāśśūrāḥ khanakā yantrakāstathā |
karmāntikāḥ sthapatayaḥ puruṣa yantrakovidāḥ |
tathā vārdhakayaścaiva mārgiṇo vṛkṣatakṣakāḥ |
kūpakārāssudhākārārvaṃśakarmakṛtastathā |
samarthā ye ca draṣṭāraḥ purataste pratasthire ||

हिंदी अर्थ

फिर भूमि की बनावट जानने वाले, सूत से नापने में कुशल, अपने काम में लगे वीर, खोदने वाले और यंत्रकार, मजदूर, स्थपति, यंत्र विशेषज्ञ, बढ़ई, मार्ग बनाने वाले, पेड़ काटने वाले, कुआँ खोदने वाले, चूना लगाने वाले, बाँस का काम करने वाले और सक्षम निरीक्षक आगे चले।

English meaning

Then those who knew the lie of the land, skilled at marking with cords, brave and devoted to their work, diggers and engineers, labourers, builders, experts in machines, carpenters, road makers, tree cutters, well diggers, plasterers, bamboo workers and able overseers set out in front.

4 2.80.4

स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान् ।
अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि ॥

sa tu harṣāttamuddeśaṃ janaugho vipulaḥ prayān |
aśobhata mahāvegassamudra iva parvaṇi ||

हिंदी अर्थ

उस स्थान की ओर प्रसन्नता से जाता वह विशाल जनसमूह पूर्णिमा पर उमड़ते सागर जैसा चमका।

English meaning

That vast crowd of people going joyfully toward that place shone like the ocean surging at the full moon.

5 2.80.5

ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः ।
करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थिरे ॥

te svavāraṃ samāsthāya vartmakarmaṇi kovidāḥ |
karaṇairvividhopetaiḥ purastātsampratasthire ||

हिंदी अर्थ

मार्ग बनाने में कुशल वे लोग अपने अपने दल में अनेक प्रकार के औजारों के साथ आगे चले।

English meaning

Those skilled in road work, each in his own group, set out ahead with many kinds of tools.

6 2.80.6

लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च ।
जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान्द्रुमान् ॥

latāvallī śca gulmāṃśca sthāṇūnaśmana eva ca |
janāyāṃcakrire mārgaṃ chindanto vividhāndrumān ||

हिंदी अर्थ

लताओं, बेलों, झाड़ियों, ठूँठों और पत्थरों को हटाकर और अनेक प्रकार के पेड़ काटकर उन्होंने मार्ग बनाया।

English meaning

Clearing creepers, vines, bushes, stumps and stones, and cutting many kinds of trees, they made the road.

7 2.80.7

अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन् ।
केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्वचित्क्वचित् ॥

avṛkṣeṣu ca deśeṣu kecidvṛkṣānaropayan |
kecitkuṭhāraiṣṭaṅkaiśca dātraiścindankvacitkvacit ||

हिंदी अर्थ

बिना पेड़ों वाले स्थानों पर कुछ ने पेड़ लगाए; कुछ ने कुल्हाड़ियों, छेनियों और हँसियों से जहाँ तहाँ काटा।

English meaning

In treeless places some planted trees; some cut here and there with axes, chisels and sickles.

8 2.80.8

अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः ।
विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः ॥

apare vīraṇastambhānbalino balavattarāḥ |
vidhamanti sma durgāṇi sthalāni ca tatastataḥ ||

हिंदी अर्थ

दूसरे, और भी बलवान, वीरण घास के गुच्छे साफ करते और जहाँ तहाँ ऊबड़ खाबड़ स्थान समतल करते।

English meaning

Others, stronger still, cleared away clumps of virana grass and levelled rough places here and there.

9 2.80.9

अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम् ।
निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्समन्ततः ॥

apare'pūrayankūpānpāṃsubhi śśvabhramāyatam |
nimnabhāgānstataḥ kecitsamānścakru ssamantataḥ ||

हिंदी अर्थ

दूसरों ने कुओं और लंबे गड्ढों को मिट्टी से भरा; कुछ ने चारों ओर नीचे स्थानों को समतल किया।

English meaning

Others filled wells and long pits with earth; some levelled the low places all around.

10 2.80.10

बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा ।
बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्देशान्नरा स्तदा ॥

babandhurbandhanīyāṃśca kṣodyānsañcukṣudustadā |
bibhidurbhedanīyāṃśca tāṃstāndeśānnarā stadā ||

हिंदी अर्थ

फिर लोगों ने जहाँ पुल बाँधना था बाँधा, जहाँ कूटना था कूटा, और जहाँ तोड़ना था उन स्थानों में तोड़ा।

English meaning

Then the men bridged what had to be bridged, crushed what had to be crushed, and broke through what had to be broken in those places.

11 2.80.11

अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान् ।
चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून् ॥

acireṇaiva kālena parivāhānbahūdakān |
cakrurbahuvidhākārān sāgarapratimānbahūn ||

हिंदी अर्थ

बहुत थोड़े समय में उन्होंने जल से भरी अनेक नहरें बनाईं, अनेक आकारों की, बहुत सी सागर जैसी।

English meaning

In a very short time they made many channels full of water, of many shapes, many like the sea.

12 2.80.12

निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान् ।
उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान् ॥

nirjaleṣu ca deśeṣu khānayāmāsuruttamān |
udapānānbahuvidhānvedikāparimaṇḍitān ||

हिंदी अर्थ

बिना जल के स्थानों पर उन्होंने चबूतरों से घिरे अनेक प्रकार के उत्तम कुएँ खुदवाए।

English meaning

In waterless places they had fine wells of many kinds dug, ringed with platforms.

13-14 2.80.13-14

ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः ।
मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः ।
चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः ।
बह्वशोभत सेनायाः पन्था स्सुरपथोपमः ॥

sasudhākuṭṭimatalaḥ prapuṣpitamahīruhaḥ |
mattodghuṣṭa dvijagaṇaḥ patākābhiralaṅkṛtaḥ |
candanodakasaṃsikto nānākusumabhūṣitaḥ |
bahvaśobhata senāyāḥ panthā ssurapathopamaḥ ||

हिंदी अर्थ

चूने और कूटे पत्थर के फर्श वाला, किनारे पूरे खिले पेड़ों वाला, गाते मस्त पक्षियों के झुंडों वाला, पताकाओं से सजा, चंदन जल से सींचा और अनेक फूलों से सजा सेना का मार्ग देवताओं के मार्ग जैसा बहुत चमका।

English meaning

With a floor of plaster and pounded stone, trees in full flower along it, flocks of joyful birds singing, decked with banners, sprinkled with sandal water and adorned with many flowers, the army's road shone greatly, like the road of the gods.

15-16 2.80.15-16

आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः ।
रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च ।
यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः ।
भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूषणोपमम् ॥

ājñāpyātha yathā'jñapti yuktāste'dhikṛtā narāḥ |
ramaṇīyeṣu deśeṣu bahusvāduphaleṣu ca |
yo niveśastvabhipreto bharatasya mahātmanaḥ |
bhūyastaṃ śobhayāmāsurbhūṣābhirbhūṣaṇopamam ||

हिंदी अर्थ

फिर अधिकारी लोगों ने आज्ञा के अनुसार निर्देश देकर, मीठे फलों से भरे सुंदर स्थानों पर महात्मा भरत के इच्छित शिविर को आभूषण की तरह और भी सजाया।

English meaning

Then the men in charge, giving orders as instructed, in lovely places rich in sweet fruits, adorned still more, like an ornament, the camp that great souled Bharata intended.

17 2.80.17

नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः ।
निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः ॥

nakṣatreṣu praśasteṣu muhūrteṣu ca tadvidaḥ |
niveśān sthāpayāmāsurbharatasya mahātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

उस विद्या के जानकारों ने शुभ नक्षत्रों और मुहूर्तों में महात्मा भरत के शिविर स्थापित किए।

English meaning

Those who knew the science set up great souled Bharata's camps under auspicious stars and at auspicious hours.

18-20 2.80.18-20

बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः ।
तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः ।
प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः ।
पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः ।
विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः ।
समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः ॥

bahupāṃsucayāścāpi parikhāparivāritāḥ |
tatrendrakīlapratimāḥ pratolīvaraśobhitāḥ |
prāsādamālāvitatā ssaudhaprākārasaṃvṛtāḥ |
patākāśobhitā ssarve sunirmitamahāpathāḥ |
visarpadbhirivā'kāśe viṭaṅkāgravimānakaiḥ |
samucchritairniveśāste babhuśśakrapuropamāḥ ||

हिंदी अर्थ

ऊँचे मिट्टी के टीलों वाले, खाइयों से घिरे, इंद्रकील जैसे स्तंभों और सुंदर द्वारों वाले, महलों की पंक्तियों और चूने से बनी दीवारों वाले, सब पताकाओं से शोभित, सुंदर चौड़े मार्गों वाले, आकाश में मानो सरकते ऊँचे कंगूरों और विमानों वाले वे शिविर इंद्र की नगरी जैसे चमके।

English meaning

With high earthworks, ringed by moats, with pillars like Indra's posts and fine gateways, rows of mansions and walls of plastered buildings, all graced with banners and well made broad roads, with tall turrets and pavilions that seemed to glide in the sky, those camps shone like the city of Shakra.

21 2.80.21

जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम् ।
शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् ॥

jāhnavīṃ tu samāsādya vividhadrumakānanām |
śītalāmalapānīyāṃ mahāmīnasamākulām ||

हिंदी अर्थ

और अनेक वृक्षों के वनों वाली, शीतल और निर्मल जल वाली, बड़ी मछलियों से भरी जाह्नवी तक पहुँचकर,

English meaning

And reaching the Jahnavi, with forests of many trees, its water cool and clear, teeming with great fish,

22 2.80.22

सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते ।
नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभशिल्पिनिर्मितः ॥

sacandratārāgaṇamaṇḍitaṃ yathā nabhaḥ kṣapāyāmamalaṃ virājate |
narendramārgassa tathā vyarājata krameṇa ramyaḥ śubhaśilpinirmitaḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे रात में चंद्रमा और तारों से सजा निर्मल आकाश चमकता है, वैसे ही कुशल शिल्पियों द्वारा क्रम से बनाया सुंदर राजमार्ग चमका।

English meaning

as the clear sky shines at night adorned with the moon and hosts of stars, so the lovely royal road, made step by step by skilled craftsmen, shone.

Next sarga · Ayodhya Kanda 81The Assembly GathersVasishtha calls an assembly of ministers, generals and citizens, and Bharata is summoned with music as the new king.

Characters in this sarga

All characters