Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 79 of 119 17 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 79

Bharata Refuses the Crown

अयोध्याकांड, सर्ग 79: भरत का राज्य अस्वीकार

The ministers offer Bharata the throne. He refuses and orders a road built into the forest so that he can bring Rama back.

मंत्री भरत को राज्य देते हैं। वे अस्वीकार करते हैं और वन तक मार्ग बनवाने का आदेश देते हैं ताकि राम को वापस ला सकें।

In this sarga
1 2.79.1

ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे ।
समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन् ॥

tataḥ prabhātasamaye divase'tha caturdaśe |
sametya rājakartāro bharataṃ vākyamabruvan ||

हिंदी अर्थ

फिर चौदहवें दिन प्रभात में राजा बनाने वाले एकत्र होकर भरत से बोले:

English meaning

Then at dawn on the fourteenth day, the king makers gathered and spoke to Bharata:

2 2.79.2

गतो दशरथस्स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः ।
रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥

gato daśarathassvargaṃ yo no gurutaro guruḥ |
rāmaṃ pravrājya vai jyeṣṭhaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam ||

हिंदी अर्थ

हमारे परम पूज्य गुरु दशरथ ज्येष्ठ राम और महाबली लक्ष्मण को निर्वासित करके स्वर्ग चले गए।

English meaning

Dasharatha, our most revered elder, has gone to heaven after exiling Rama, the eldest, and mighty Lakshmana.

3 2.79.3

त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः ।
सङ्गत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम् ॥

tvamadya bhava no rājā rājaputra mahāyaśaḥ |
saṅgatyā nāparādhnoti rājyametadanāyakam ||

हिंदी अर्थ

हे महायशस्वी राजकुमार, आज आप हमारे राजा बनिए, ताकि यह नायकहीन राज्य अव्यवस्था से हानि न उठाए।

English meaning

Greatly famed prince, be our king today, so that this leaderless kingdom does not come to harm through misrule.

4 2.79.4

अभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव ।
प्रतीक्षते त्वां स्वजनश्श्रेणयश्च नृपात्मज ॥

abhiṣecanikaṃ sarvamidamādāya rāghava |
pratīkṣate tvāṃ svajanaśśreṇayaśca nṛpātmaja ||

हिंदी अर्थ

राघव, राजकुमार, आपके स्वजन और श्रेणियाँ अभिषेक की यह सब सामग्री लेकर आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं।

English meaning

Raghava, prince, your own people and the guilds await you, having brought all these things for the consecration.

5 2.79.5

राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम् ।
अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ ॥

rājyaṃ gṛhāṇa bharata pitṛpaitāmahaṃ dhruvam |
abhiṣecaya cātmānaṃ pāhi cāsmānnararṣabha ||

हिंदी अर्थ

भरत, पिता और पितामहों का स्थिर राज्य ग्रहण कीजिए। अपना अभिषेक कराइए और हमारी रक्षा कीजिए, हे नरश्रेष्ठ।

English meaning

Bharata, take the secure kingdom of your fathers and forefathers. Have yourself consecrated and protect us, bull among men.

6 2.79.6

अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम् ।
भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रतः ॥

abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā sarvaṃ pradakṣiṇam |
bharatastaṃ janaṃ sarvaṃ pratyuvāca dhṛtavrataḥ ||

हिंदी अर्थ

अभिषेक की सब सामग्री की प्रदक्षिणा करके दृढ़व्रती भरत ने उन सब लोगों को उत्तर दिया:

English meaning

Walking around all the consecration articles with his right side toward them, Bharata, firm in his vow, replied to all those people:

7 2.79.7

ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः ।
नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः ॥

jyeṣṭhasya rājatā nityamucitā hi kulasya naḥ |
naivaṃ bhavanto māṃ vaktumarhanti kuśalā janāḥ ||

हिंदी अर्थ

हमारे कुल में राजपद सदा ज्येष्ठ का रहा है। आप बुद्धिमान लोग हैं; आपको मुझसे ऐसा नहीं कहना चाहिए।

English meaning

In our family kingship has always belonged to the eldest. You are wise people; you should not speak to me like this.

8 2.79.8

रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः ।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च ॥

rāmaḥ pūrvo hi no bhrātā bhaviṣyati mahīpatiḥ |
ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi varṣāṇi nava pañca ca ||

हिंदी अर्थ

हमारे बड़े भाई राम पृथ्वीपति होंगे। मैं चौदह वर्ष वन में रहूँगा।

English meaning

Rama, our elder brother, will be lord of the earth. I will live in the forest for fourteen years.

9 2.79.9

युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला ।
आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात् ॥

yujyatāṃ mahatī senā caturaṅgamahābalā |
ānayiṣyāmyahaṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāghavaṃ vanāt ||

हिंदी अर्थ

चतुरंगिणी महाबली विशाल सेना तैयार की जाए। मैं अपने बड़े भाई राघव को वन से वापस लाऊँगा।

English meaning

Let a great and mighty army of four divisions be readied. I will bring back my eldest brother, the Raghava, from the forest.

10 2.79.10

अभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम् ।
पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति ॥

abhiṣecanikaṃ caiva sarvametadupaskṛtam |
puraskṛtya gamiṣyāmi rāmahetorvanaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

अभिषेक की यह सब तैयार सामग्री आगे रखकर मैं राम के लिए वन जाऊँगा।

English meaning

Taking all these prepared articles for the consecration before me, I will go to the forest for Rama's sake.

11 2.79.11

तत्रैवं तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम् ।
आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात् ॥

tatraivaṃ taṃ naravyāghramabhiṣicya puraskṛtam |
āneṣyāmi tu vai rāmaṃ havyavāhamivādhvarāt ||

हिंदी अर्थ

उन नरश्रेष्ठ का वहीं अभिषेक करके और सम्मान करके मैं राम को वैसे लाऊँगा जैसे यज्ञ से अग्नि लाई जाती है।

English meaning

Consecrating that tiger among men right there and honouring him, I will bring Rama back as fire is brought from the sacrifice.

12 2.79.12

न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम् ।
वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भविष्यति ॥

na sakāmāṃ kariṣyāmi svāmimāṃ mātṛgandhinīm |
vane vatsyāmyahaṃ durge rāmo rājā bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

मैं इस नाम मात्र की माता की इच्छा पूरी नहीं करूँगा। मैं दुर्गम वन में रहूँगा; राम राजा होंगे।

English meaning

I will not fulfil the wish of this one who only smells of a mother. I will live in the hard forest; Rama will be king.

13 2.79.13

क्रियतां शिल्पिभिः पन्था स्समानि विषमाणि च ।
रक्षिणश्चानुसम्यान्तु पथि दुर्गविचारकाः ॥

kriyatāṃ śilpibhiḥ panthā ssamāni viṣamāṇi ca |
rakṣiṇaścānusamyāntu pathi durgavicārakāḥ ||

हिंदी अर्थ

शिल्पी मार्ग बनाएँ, ऊबड़ खाबड़ भूमि को समतल करें, और दुर्गम स्थानों को जानने वाले रक्षक मार्ग में साथ चलें।

English meaning

Let craftsmen make a road, levelling the rough ground, and let guards who know the difficult places go along the way.

14 2.79.14

एवं सम्भाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम् ।
प्रत्युवाच जनस्सर्व श्श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम् ॥

evaṃ sambhāṣamāṇaṃ taṃ rāmahetornṛpātmajam |
pratyuvāca janassarva śśrīmadvākyamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

जब राजकुमार राम के लिए ऐसा कह रहे थे, तब सब लोगों ने उत्तम और सुंदर वचनों में उत्तर दिया:

English meaning

As the prince spoke thus for Rama's sake, all the people replied with fine and gracious words:

15 2.79.15

एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठतात् ।
यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि ॥

evaṃ te bhāṣamāṇasya padmā śrīrupatiṣṭhatāt |
yastvaṃ jyeṣṭhe nṛpasute pṛthivīṃ dātumicchasi ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहने वाले आपके पास कमलवासिनी लक्ष्मी रहें, आप जो ज्येष्ठ राजकुमार को पृथ्वी देना चाहते हैं।

English meaning

Speaking thus, may lotus seated Shri attend you, you who wish to give the earth to the eldest prince.

16 2.79.16

अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजप्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च ।
प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पबिन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसम्भवाः ॥

anuttamaṃ tadvacanaṃ nṛpātmajaprabhāṣitaṃ saṃśravaṇe niśamya ca |
praharṣajāstaṃ prati bāṣpabindavo nipeturāryānananetrasambhavāḥ ||

हिंदी अर्थ

राजकुमार की वह अनुपम वाणी सुनकर आर्यजनों के मुखों की आँखों से आनंद के आँसू उनकी ओर गिरे।

English meaning

Hearing that matchless speech of the prince, tears of joy born from the eyes of the noble faces fell toward him.

17 2.79.17

ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टा स्सामात्या स्सपरिषदो वियातशोकाः ।
पन्थानं नरवर भक्तिमान् जनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाच्च शिल्पिवर्गः ॥

ūcuste vacanamidaṃ niśamya hṛṣṭā ssāmātyā ssapariṣado viyātaśokāḥ |
panthānaṃ naravara bhaktimān janaśca vyādiṣṭastava vacanācca śilpivargaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर मंत्री और सभा, प्रसन्न और शोकरहित होकर बोले: हे नरश्रेष्ठ, आपके वचन से भक्त लोगों और शिल्पियों के दल को मार्ग बनाने की आज्ञा दी गई है।

English meaning

Hearing this, the ministers and the assembly, joyful and free of grief, said: Best of men, the devoted people and the band of craftsmen have been ordered at your word to make the road.

Next sarga · Ayodhya Kanda 80Building the RoadEngineers, woodcutters and workers clear forests, bridge rivers and build a royal road toward the Ganga.

Characters in this sarga

All characters