Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 78 of 119 26 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 78

Shatrughna Seizes Manthara

अयोध्याकांड, सर्ग 78: शत्रुघ्न और मंथरा

Seeing Manthara dressed in finery, Shatrughna drags her by the hair. Bharata stops him, saying Rama would not approve of harming a woman.

मंथरा को सजी-धजी देखकर शत्रुघ्न उसे बालों से घसीटते हैं। भरत उन्हें रोकते हैं कि स्त्री को कष्ट देना राम को पसंद नहीं आएगा।

1 2.78.1

अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥

atha yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ |
bharataṃ śokasantaptamidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

फिर लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न ने शोक से जलते और यात्रा की योजना बनाते भरत से कहा:

English meaning

Then Shatrughna, Lakshmana's younger brother, said this to Bharata, who was burning with grief and planning the journey:

2 2.78.2

गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः ।
स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥

gatirya ssarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punarātmanaḥ |
sa rāma ssattvasampannaḥ striyā pravrājito vanam ||

हिंदी अर्थ

बलवान राम, जो दुख में सब प्राणियों के आश्रय हैं, अपनों की तो बात ही क्या, एक स्त्री द्वारा वन में भेज दिए गए।

English meaning

Rama, full of strength, who is the refuge of all beings in sorrow, let alone of his own, has been exiled to the forest by a woman.

3 2.78.3

बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ ।
किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम् ॥

balavānvīryasampanno lakṣmaṇo nāma yo'pyasau |
kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvā sma pitṛnigraham ||

हिंदी अर्थ

और वह बलवान, पराक्रमी लक्ष्मण नाम वाला, उसने पिता को रोककर भी राम को क्यों नहीं छुड़ाया?

English meaning

And that strong and valiant one named Lakshmana, why did he not free Rama even by restraining our father?

4 2.78.4

पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ ।
उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः ॥

pūrvameva tu nigrāhya ssamavekṣya nayānayau |
utpathaṃ yassamārūḍho rājā nāryā vaśaṃ gataḥ ||

हिंदी अर्थ

सही और गलत तौलकर राजा को आरंभ में ही रोकना चाहिए था, जब वे गलत मार्ग पर चढ़े और स्त्री के वश में हो गए।

English meaning

The king, weighing right and wrong, should have been restrained at the very start, when he took the wrong path and fell under a woman's sway.

5 2.78.5

इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।
प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥

iti sambhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje |
prāgdvāre'bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā ||

हिंदी अर्थ

जब लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न ऐसा कह रहे थे, तब कुबड़ी सब आभूषणों से सजी पूर्वी द्वार पर दिखाई दी।

English meaning

As Shatrughna, Lakshmana's younger brother, was speaking thus, the hunchback appeared at the east gate, decked in every ornament.

6 2.78.6

लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।
विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता ॥

liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī |
vividhaṃ vividhai staistairbhūṣaṇaiśca vibhūṣitā ||

हिंदी अर्थ

चंदन का लेप लगाए, राजसी वस्त्र पहने, वह हर प्रकार के अनेक आभूषणों से सजी थी।

English meaning

Smeared with sandal paste, wearing royal garments, she was adorned with many kinds of ornaments of every sort.

7 2.78.7

मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः ।
बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी ॥

mekhalādāmabhiścitrairanyaiśca śubhabhūṣaṇaiḥ |
babhāse bahubhirbaddhā rajjubaddheva vānarī ||

हिंदी अर्थ

चमकीली करधनी की लड़ियों और अन्य सुंदर आभूषणों से, अनेकों से बँधी, वह रस्सियों से बँधी बंदरिया जैसी दिखती थी।

English meaning

With bright girdle strings and other fine ornaments, bound with many of them, she looked like a she monkey tied with ropes.

8 2.78.8

तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम् ।
गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयन् ॥

tāṃ samīkṣya tadā dvāssthāssubhṛśaṃ pāpakāriṇīm |
gṛhītvā'karuṇāṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayan ||

हिंदी अर्थ

उस अत्यंत पापिनी, निर्दयी कुबड़ी को देखकर द्वारपालों ने उसे पकड़कर शत्रुघ्न को सौंप दिया।

English meaning

Seeing that very sinful, pitiless hunchback, the gatekeepers seized her and handed her over to Shatrughna.

9 2.78.9

यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता ।
सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥

yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaśca vaḥ pitā |
seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati ||

हिंदी अर्थ

इसी के कारण राम वन में हैं और आपके पिता ने शरीर त्याग दिया। यही वह पापिनी, क्रूर स्त्री है; इसके साथ जैसा उचित समझें वैसा कीजिए।

English meaning

Because of her Rama is in the forest and your father gave up his body. Here is that wicked, cruel woman; deal with her as you think fit.

10 2.78.10

शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।
अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः ॥

śatrughnaśca tadājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ |
antaḥpuracarānsarvānityuvāca dhṛta vrataḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके वचन समझकर अत्यंत दुखी, दृढ़व्रती शत्रुघ्न ने अंतःपुर के सब सेवकों से कहा:

English meaning

Understanding their words, Shatrughna, deeply grieved and firm in his vows, said to all the attendants of the inner palace:

11 2.78.11

तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः ।
यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥

tīvramutpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātrūṇāṃ me tathā pituḥ |
yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalamaśnutām ||

हिंदी अर्थ

जिसने मेरे भाइयों और पिता को ऐसा तीव्र दुख दिया, वह अपने क्रूर कर्म का फल भोगे।

English meaning

She who caused such sharp sorrow to my brothers and my father, let her reap the fruit of her cruel deed.

12 2.78.12

एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता ।
गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥

evamuktvā tu tenāśu sakhījanasamāvṛtā |
gṛhītā balavatkubjā sā tadgṛhamanādayat ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर उन्होंने सखियों से घिरी कुबड़ी को बलपूर्वक शीघ्र पकड़ लिया, और वह अपनी चीखों से उस भवन को गुँजाने लगी।

English meaning

Saying this, he quickly seized the hunchback by force amid her women friends, and she filled that house with her cries.

13 2.78.13

तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।
क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वशः ॥

tata ssubhṛśasantaptastasyā ssarva ssakhījanaḥ |
kruddhamājñāya śatrughnaṃ vipalāyata sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर उसकी सब सखियाँ अत्यंत घबराकर, शत्रुघ्न को क्रुद्ध देखकर, सब ओर भाग गईं।

English meaning

Then all her women friends, greatly alarmed, seeing Shatrughna enraged, fled in every direction.

14 2.78.14

आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।
यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः करिष्यति ॥

āmantrayata kṛtsna śca tasyā ssarva ssakhījanaḥ |
yathā'yaṃ samupakrānto niśśeṣāṃ naḥ kariṣyati ||

हिंदी अर्थ

उसकी सब सखियों ने आपस में सलाह की: जैसे इन्होंने शुरू किया है, ये हममें से किसी को नहीं छोड़ेंगे।

English meaning

All her friends counselled together: The way he has started, he will leave none of us alive.

15 2.78.15

सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।
कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥

sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm |
kausalyāṃ śaraṇaṃ yāma sā hi no'stu dhruvā gatiḥ ||

हिंदी अर्थ

हम दयालु, उदार, धर्मज्ञ और यशस्वी कौसल्या की शरण में चलें; वे निश्चय ही हमारी आश्रय होंगी।

English meaning

Let us take refuge with Kausalya, compassionate, generous, wise in dharma and famed; she will surely be our shelter.

16 2.78.16

स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः ।
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले ॥

sa ca roṣeṇa tāmrākṣa śśatrughna śśatrutāpanaḥ |
vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ dharaṇītale ||

हिंदी अर्थ

और शत्रुतापन शत्रुघ्न ने क्रोध से लाल आँखों के साथ चीखती कुबड़ी को भूमि पर घसीटा।

English meaning

And Shatrughna, scorcher of foes, his eyes red with rage, dragged the screaming hunchback along the ground.

17 2.78.17

तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः ।
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥

tasyā hyākṛṣyamāṇāyā mantharāyā statastataḥ |
citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tadvyaśīryata ||

हिंदी अर्थ

जब मंथरा इधर उधर घसीटी गई, उसके अनेक प्रकार के चमकीले आभूषण भूमि पर बिखर गए।

English meaning

As Manthara was dragged this way and that, her many kinds of bright ornaments scattered on the ground.

18 2.78.18

तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥

tena bhāṇḍena saṃstīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam |
aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā ||

हिंदी अर्थ

उन आभूषणों से बिखरा श्रीमान राजभवन और भी अधिक चमका, जैसे शरद का आकाश।

English meaning

Strewn with those ornaments, the glorious royal palace shone all the more, like the autumn sky with stars.

19 2.78.19

स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।
कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥

sa balī balavatkrodhādgṛhītvā puruṣarṣabhaḥ |
kaikeyīmabhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन बलवान नरश्रेष्ठ ने क्रोध में उसे कसकर पकड़े हुए कैकेयी को डाँटा और उनसे कठोर वचन कहे।

English meaning

That strong bull among men, holding her firmly in his anger, rebuked Kaikeyi and spoke harsh words to her.

20 2.78.20

तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।
शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥

tairvākyaiḥ paruṣairduḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā |
śatrughnabhayasantrastā putraṃ śaraṇamāgatā ||

हिंदी अर्थ

उन कठोर, कष्टदायक वचनों से अत्यंत दुखी और शत्रुघ्न से भयभीत कैकेयी अपने पुत्र की शरण में गईं।

English meaning

Deeply hurt by those harsh, painful words and terrified of Shatrughna, Kaikeyi went to her son for refuge.

21 2.78.21

तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।
अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥

taṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnamidamabravīt |
avadhyā ssarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

क्रुद्ध शत्रुघ्न को देखकर भरत ने उनसे कहा: स्त्रियाँ किसी भी प्राणी द्वारा वध के योग्य नहीं। इसे क्षमा करो।

English meaning

Seeing angry Shatrughna, Bharata said to him: Women may not be killed by any being. Let her be forgiven.

22 2.78.22

हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।
यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥

hanyāmahamimāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm |
yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyenmātṛghātakam ||

हिंदी अर्थ

मैं स्वयं इस दुराचारिणी पापिनी कैकेयी को मार डालता, यदि धर्मात्मा राम मुझे मातृहत्यारा मानकर मुझसे घृणा न करते।

English meaning

I would kill this wicked Kaikeyi of evil conduct myself, if righteous Rama would not hate me as a matricide.

23 2.78.23

इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।
त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥

imāmapi hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ |
tvāṃ ca māṃ ca hi dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam ||

हिंदी अर्थ

यदि राघव जानेंगे कि इस कुबड़ी को भी मार दिया गया, तो वे धर्मात्मा निश्चय ही तुमसे और मुझसे बात नहीं करेंगे।

English meaning

If the Raghava learns that even this hunchback has been killed, the righteous one will surely not speak to you or to me.

24 2.78.24

भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥

bharatasya vacaśśrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ |
nyavartata tato roṣāttāṃ mumoca ca mantharām ||

हिंदी अर्थ

भरत के वचन सुनकर लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न क्रोध से लौट आए और मंथरा को छोड़ दिया।

English meaning

Hearing Bharata's words, Shatrughna, Lakshmana's younger brother, turned back from his anger and released Manthara.

25 2.78.25

सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥

sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha |
niśśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca ||

हिंदी अर्थ

मंथरा कैकेयी के चरणों में गिर पड़ी, अत्यंत दुख में हाँफती हुई, और करुण विलाप करने लगी।

English meaning

Manthara fell at Kaikeyi's feet, gasping in deep distress, and lamented piteously.

26 2.78.26

शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।
शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥

śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā |
śanaissamāśvāsayadārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnāmiva vīkṣamāṇām ||

हिंदी अर्थ

शत्रुघ्न के झटकों से सुध खोई, पीड़ित, फँसी क्रौंची की तरह इधर उधर देखती कुबड़ी को देखकर भरत की माता ने धीरे धीरे उसे सांत्वना दी।

English meaning

Seeing the hunchback, stunned by Shatrughna's shaking, stricken and staring about like a trapped krauncha bird, Bharata's mother slowly comforted her.

Next sarga · Ayodhya Kanda 79Bharata Refuses the CrownThe ministers offer Bharata the throne. He refuses and orders a road built into the forest so that he can bring Rama back.

Characters in this sarga

All characters