Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 72 of 119 53 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 72

Bharata Learns the Truth

अयोध्याकांड, सर्ग 72: भरत को सत्य का पता

Kaikeyi greets Bharata and tells him that his father is dead and Rama exiled so that he may rule.

कैकेयी भरत का स्वागत करती हैं और बताती हैं कि पिता का देहांत हो गया है और राम को इसलिए वन भेजा गया कि वे राज्य करें।

1-2 2.72.1-2

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ।
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥

sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm |
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

राजगृह से पूर्व की ओर निकलकर तेजस्वी राघव ने सुदामा को देखकर पार किया, और इक्ष्वाकुओं के आनंद श्रीमान भरत ने चौड़ी ह्लादिनी और पश्चिम बहती लहरों वाली शतद्रु पार की।

English meaning

Setting out eastward from Rajagriha, the radiant Raghava crossed the Sudama after looking at it, and the glorious delight of the Ikshvakus crossed the wide Hladini and the Shatadru with its westward waves.

3-4 2.72.3-4

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ।
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥

ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam |
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati ||

हिंदी अर्थ

ऐलाधान में नदी पार करके, अपरपर्पट पहुँचकर, शिला, आकुर्वती, आग्नेय और शल्यकर्षण पार करके, सत्यप्रतिज्ञ, पवित्र और श्रीमान ने शिलावहा को देखते हुए बड़े पर्वत पार करके चैत्ररथ वन की ओर प्रस्थान किया।

English meaning

Crossing the river at Ailadhana, reaching Aparaparpata, crossing the Shila, the Akurvati, Agneya and Shalyakarshana, the truthful, pure and glorious one, looking at the Shilavaha, passed great mountains toward the Chaitraratha forest.

5 2.72.5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥

sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam ||

हिंदी अर्थ

सरस्वती और गंगा के संगम पर पहुँचकर वे उत्तरी वीरमत्स्यों के भारुंड वन में गए।

English meaning

Reaching the meeting of the Sarasvati and the Ganga, he entered the Bharunda forest of the northern Viramatsyas.

6 2.72.6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥

veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā ||

हिंदी अर्थ

वेगवती कुलिंगा और पर्वतों से घिरी ह्लादिनी पार करके, और यमुना पहुँचकर पार करके, उन्होंने सेना को विश्राम दिया।

English meaning

Crossing the swift Kulinga, the mountain ringed Hladini, and reaching and crossing the Yamuna, he then let the army rest.

7 2.72.7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥

saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam ||

हिंदी अर्थ

अंगों को ठंडा करके और थके घोड़ों को विश्राम देकर, वहाँ नहाकर और पीकर, जल लेकर वे आगे चले।

English meaning

Cooling their limbs and refreshing the tired horses, bathing there and drinking, he took water and went on.

8 2.72.8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥

rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt ||

हिंदी अर्थ

उत्तम राजकुमार अपने उत्तम वाहन पर कम आने जाने वाले विशाल वन से वैसे निकले जैसे वायु आकाश से।

English meaning

The noble prince passed through a great, rarely visited forest on his fine carriage, as the wind through the sky.

9 2.72.9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः ।
परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः ॥

yanme dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā parantapaḥ |
pariśrāntaṃ pathyabhavattato'haṃ pūrvamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

शत्रुतापन राजा ने मुझे जो धन और रत्न दिए, वे मार्ग में थकाने वाले थे, इसलिए मैं पहले आ गया।

English meaning

The wealth and jewels the king, scorcher of foes, gave me were tiring on the road, so I came ahead first.

10 2.72.10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥

sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam ||

हिंदी अर्थ

प्राग्वट में गंगा पार करके वे कुटिकोष्ठिका आए; सेना सहित उसे पार करके धर्मवर्धन पहुँचे।

English meaning

Crossing the Ganga at Pragvata he came to the Kutikoshthika; crossing that with his army, he came to Dharmavardhana.

11 2.72.11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥

toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

तोरण के दक्षिणी भाग से वे जंबूप्रस्थ पहुँचे, और दशरथ पुत्र सुंदर वरूथ गाँव गए।

English meaning

By the southern side of Torana he reached Jambuprastha, and Dasharatha's son went on to the lovely village of Varutha.

12 2.72.12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥

tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ सुंदर वन में ठहरकर वे पूर्व की ओर उज्जिहाना के उद्यान गए, जहाँ प्रियक वृक्ष हैं।

English meaning

Having stayed in a lovely forest there, he went east to the garden of Ujjihana, where the priyaka trees grow.

13 2.72.13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥

sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau ||

हिंदी अर्थ

साल और प्रियक वृक्षों तक पहुँचकर और तेज घोड़ों पर चढ़कर भरत सेना को आज्ञा देकर शीघ्रता से चले।

English meaning

Reaching the sala and priyaka trees and mounting swift horses, Bharata gave orders to the army and went on in haste.

14-15 2.72.14-15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ।
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥

vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ |
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm ||

हिंदी अर्थ

सर्वतीर्थ में ठहरकर, पहाड़ी घोड़ों पर उत्तानिका और अनेक अन्य नदियाँ पार करके, हस्तिपृष्ठक पहुँचकर उन्होंने कुटिका पार की, और नरश्रेष्ठ ने लौहित्य में कपीवती पार की।

English meaning

Staying at Sarvatirtha, crossing the Uttanika and many other rivers on mountain horses, reaching Hastiprishthaka, he passed the Kutika, and the tiger among men crossed the Kapivati at Lauhitya.

16 2.72.16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ।
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ॥

ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā |
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ ||

हिंदी अर्थ

एकसाल में स्थाणुमती, विनत में गोमती पार करके, और कलिंग नगर में साल वन पहुँचकर भरत बहुत थके घोड़ों के साथ शीघ्र आए।

English meaning

At Ekasala the Sthanumati, at Vinata the Gomati, and reaching the sala forest at Kalinga town, Bharata came quickly, his horses very weary.

17 2.72.17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ।
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ॥

vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye |
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha ||

हिंदी अर्थ

वन को तेजी से पार करके, रात में अरुणोदय के समय, उन्होंने राजा मनु द्वारा बनाई अयोध्या देखी।

English meaning

Swiftly passing the forest, at dawn while it was still night, he saw Ayodhya, built by King Manu.

18 2.72.18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ।
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥

tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi |
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

मार्ग में सात रातें बिताने वाले नरश्रेष्ठ ने आगे वह अयोध्या नगरी देखकर सारथी से कहा:

English meaning

The tiger among men, who had spent seven nights on the road, seeing that city of Ayodhya ahead, said to the charioteer:

19-20 2.72.19-20

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ।
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ॥

eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī |
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ |
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā ||

हिंदी अर्थ

पवित्र उद्यानों वाली यह यशस्वी नगरी मुझे बहुत प्रसन्न नहीं दिखती। सारथी, पीली मिट्टी वाली अयोध्या दूर से दिखती है, यज्ञ करने वालों, वेदों में पारंगत गुणवान ब्राह्मणों और बहुत से धनी लोगों से भरी, राजर्षियों से रक्षित।

English meaning

This famed city of holy gardens does not look very cheerful to me. Charioteer, Ayodhya with its pale earth is seen from afar, filled with sacrificers, virtuous brahmins who have mastered the Vedas and many wealthy people, guarded by royal sages.

21 2.72.21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ।
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ॥

ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān |
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham ||

हिंदी अर्थ

पहले अयोध्या में चारों ओर पुरुषों और स्त्रियों का बड़ा भारी शोर सुनाई देता था; आज मैं वह नहीं सुनता।

English meaning

Formerly a great, tumultuous sound of men and women was heard on every side in Ayodhya; today I do not hear it.

22 2.72.22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ।
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ॥

udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ |
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā ||

हिंदी अर्थ

दूसरे समय सांझ को खेल पूरा करके चारों ओर दौड़ते लोगों से उद्यान मुझे चमकते दिखते थे।

English meaning

At other times the gardens shone for me in the evening with men running about on all sides after finishing their play.

23 2.72.23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ।
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥

tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ |
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me ||

हिंदी अर्थ

आज प्रेमियों से त्यागे गए वे मानो रो रहे हैं। सारथी, नगरी मुझे वन जैसी लगती है।

English meaning

Today, abandoned by lovers, they seem to weep. Charioteer, the city seems to me like a wilderness.

24 2.72.24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ।
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ॥

na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ |
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram ||

हिंदी अर्थ

यहाँ पहले की तरह कोई प्रमुख लोग वाहनों, हाथियों या घोड़ों पर बाहर जाते या भीतर आते नहीं दिखते।

English meaning

No leading men are seen here as before, in carriages, on elephants or on horses, going out or coming in.

25 2.72.25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥

dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivaco'nugā |
buddhiste buddhisampanna prabhevārkasya mandire ||

हिंदी अर्थ

हे बुद्धिमान, दान और यज्ञ का अधिकार रखने वाली, शील, श्रुति और वचन का अनुसरण करने वाली आपकी बुद्धि मंदिर में सूर्य की प्रभा जैसी है।

English meaning

Wise one, your understanding, entrusted with gifts and sacrifices and following good conduct, scripture and speech, is like the sun's light in a temple.

26 2.72.26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ।
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ॥

tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ |
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ ||

हिंदी अर्थ

आज मैं उन सबको पूरी तरह आनंदहीन देखता हूँ, मार्ग के पेड़ पत्ते गिराते मानो रो रहे हैं।

English meaning

Today I see them all utterly joyless, with trees along the road dropping their leaves as if crying out.

27 2.72.27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ।
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ॥

nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām |
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu ||

हिंदी अर्थ

अब भी बहुत से मीठे, अनुरागी, कोमल स्वर बोलने वाले मस्त पशु पक्षियों की आवाज नहीं सुनाई देती।

English meaning

Even now the sound of joyful beasts and birds is not heard, uttering many sweet, impassioned, soft calls.

28 2.72.28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ।
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ॥

candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ |
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram ||

हिंदी अर्थ

चंदन और अगरु मिली, धूप से भरी अनुपम सुंदर हवा आज पहले की तरह क्यों नहीं बहती?

English meaning

The matchless, lovely breeze, mixed with sandal and aloe and thick with incense, why does it not blow today as before?

29 2.72.29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ।
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ॥

bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ |
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā ||

हिंदी अर्थ

और भेरी, मृदंग और कोण से बजती वीणाओं की ध्वनि, जो पहले सदा जीवंत थी, आज क्यों रुक गई?

English meaning

And the sound of drums, tabors and lutes struck with the bow, always lively before, why has it stopped today?

30 2.72.30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम् ।
, ॥

na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān |
upajighreddhi mūrdhni tāta ssannamya satvaram |
, ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही यशस्वी महाराज नहीं जानते कि मैं आ गया हूँ, नहीं तो पिता शीघ्र झुककर मेरा सिर सूँघते।

English meaning

Surely the famous great king does not know I have arrived, or my father would quickly bend down and smell my head.

31 2.72.31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ।
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ॥

sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu |
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me ||

हिंदी अर्थ

सारथी, हर प्रकार से मेरे बंधुओं में कुशल दुर्लभ है, क्योंकि मोह न होने पर भी मेरा हृदय डूबता सा है।

English meaning

Charioteer, in every way welfare among my kin is hard to find, for though there is no confusion, my heart seems to sink.

32 2.72.32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः ।
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥

yo me bhrātā pitā bandhuryasya dāso'smi dhīmataḥ |
tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे शीघ्र अक्लिष्ट कर्मों वाले राम के बारे में बताइए, उन बुद्धिमान के, जो मेरे भाई, पिता और बंधु हैं, जिनका मैं दास हूँ।

English meaning

Tell me quickly of Rama of unwearied deeds, the wise one who is my brother, father and kinsman, whose servant I am.

33 2.72.33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ।
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ॥

dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ |
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau ||

हिंदी अर्थ

थके घोड़ों के साथ वे वैजयंत द्वार से प्रवेश कर गए; द्वारपालों ने उठकर विजय की शुभकामना दी, और वे उनके साथ चले।

English meaning

With tired horses he entered by the Vaijayanta gate; the gatekeepers rose, wished him victory, and he went on with them.

34 2.72.34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ॥

dharmaviddharmanityaśca satyasandho dṛḍhavrataḥ |
āryaḥ kimabravīdrājā pitā me satyavikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरे पिता आर्य राजा ने क्या कहा, जो धर्मज्ञ, सदा धर्मनिष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ, दृढ़व्रती और सत्यपराक्रमी हैं?

English meaning

What did the noble king, my father, say, knower of dharma, ever righteous, true to his word, firm in vows, truly valiant?

35 2.72.35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ।
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ॥

kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha |
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me ||

हिंदी अर्थ

हे निष्पाप, मुझे बिना कारण जल्दी में क्यों लाया गया? मेरा हृदय अशुभ की आशंका करता है और मेरा धैर्य गिरता सा है।

English meaning

Sinless one, why was I brought here in haste without reason? My heart fears evil and my composure seems to fall away.

36 2.72.36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ।
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ॥

śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane |
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe ||

हिंदी अर्थ

जैसे लक्षण हमने पहले राजाओं के विनाश पर सुने हैं, वे सब लक्षण, सारथी, मैं यहाँ देखता हूँ।

English meaning

Such signs as we have heard of before at the death of kings, all those signs, charioteer, I see here.

37-38 2.72.37-38

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ।
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ।
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥

sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye |
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca |
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham ||

हिंदी अर्थ

मैं घरों को बिना बुहारे और रूखे, खुले द्वारों वाले, पूरी तरह शोभाहीन, बलि कर्म और धूप की सुगंध के बिना, भूखे परिवारों और कांतिहीन लोगों वाले देखता हूँ; मैं गृहस्थों के घरों को लक्ष्मीहीन देखता हूँ।

English meaning

I notice houses unswept and rough, their doors not closed, utterly without splendour, without offerings and the fragrance of incense, their families unfed, their people lustreless; I see the householders' homes without prosperity.

39 2.72.39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात् ।
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम् ॥

tacchrutvā viṣasādaiva dvitīyāpriyaśaṃsanāt |
viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram ||

हिंदी अर्थ

वह दूसरा अप्रिय समाचार सुनकर वे निराश हो गए, और उदास मुख से फिर अपनी माता से पूछा।

English meaning

Hearing that second unwelcome news he sank in despair, and with a downcast face he questioned his mother again.

40 2.72.40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥

apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram ||

हिंदी अर्थ

मालाओं की शोभा से रहित, बिना बुहारे आँगनों वाले देवालय सूने हैं और पहले की तरह नहीं चमकते।

English meaning

The temples, bereft of the beauty of garlands, their courtyards unswept, are empty and do not shine as before.

41 2.72.41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।
मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया ॥

tathā pṛṣṭā yathātattvamākhyātumupacakrame |
mātāsya sumahadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā ||

हिंदी अर्थ

ऐसा पूछे जाने पर उनकी माता ने उसे प्रिय समझकर वह अत्यंत अप्रिय सत्य जैसा था वैसा बताना शुरू किया।

English meaning

Asked thus, his mother began to tell the very unwelcome truth as it was, thinking it would please him.

42 2.72.42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥

dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ ||

हिंदी अर्थ

व्यापारी भी आज यहाँ पहले की तरह नहीं दिखते, चिंता से व्याकुल हृदय, व्यापार नष्ट और रुका हुआ।

English meaning

Even the merchants are not seen here today as before, their hearts troubled with worry, their trade ruined and held back.

43-44 2.72.43-44

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ।
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥

devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā |
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure ||

हिंदी अर्थ

और देवालयों और चैत्यों में पक्षियों के झुंड दीन दिखते हैं। मैं नगर में स्त्री पुरुषों को मलिन, आँसुओं से भरी आँखों वाले, दीन, चिंता में डूबे, दुबले और व्याकुल देखता हूँ।

English meaning

And in the temples and shrines the flocks of birds look wretched. I see the people in the city, women and men, soiled, eyes full of tears, wretched, lost in thought, thin and anxious.

45 2.72.45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।
कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥

kaccinna paradārānvā rājaputro'bhimanyate |
kasmātsa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ ||

हिंदी अर्थ

क्या राजकुमार ने पराई स्त्री की कामना की? उन्हें भ्रूणहत्यारे की तरह दंडकारण्य में क्यों निर्वासित किया गया?

English meaning

Did the prince covet another man's wife? Why was he banished to the Dandaka forest like one who has killed an unborn child?

46 2.72.46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥

athāsya capalā mātā tatsvakarma yathātatham |
tenaiva strīsvabhāvena vyāhartumupacakrame ||

हिंदी अर्थ

तब उनकी चंचल माता ने अपने उसी स्वभाव से अपना कर्म जैसा था वैसा बताना शुरू किया।

English meaning

Then his fickle mother, true to her woman's nature, began to tell of her own deed just as it was.

47 2.72.47

बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥

bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma ||

हिंदी अर्थ

उस नगर में पहले कभी न हुई अनेक मन को अप्रिय बातें देखकर महात्मा भरत सिर झुकाए, दीन मन और आनंदहीन होकर पिता के भवन में गए।

English meaning

Seeing many things unpleasant to the mind that had never before been in that city, the great souled one, head bowed, downcast and joyless, entered his father's house.

48 2.72.48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः ।
न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति ॥

na brāhmaṇadhanaṃ kiñciddhṛtaṃ rāmeṇa kasyacit kaścinnāḍhyo daridro tenāpāpo vihiṃsitaḥ |
na rāmaḥ paradārāṃśca cakṣurbhyāmapi paśyati ||

हिंदी अर्थ

राम ने किसी ब्राह्मण का धन नहीं लिया; उन्होंने किसी निर्दोष, धनी या गरीब को नहीं सताया; राम पराई स्त्री को आँखों से भी नहीं देखते।

English meaning

Rama took no brahmin's wealth; he harmed no innocent, rich or poor; Rama does not even look at another's wife with his eyes.

49 2.72.49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् ।
याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् ॥

mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam |
yācitaste pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, राम के अभिषेक की बात सुनते ही मैंने तुम्हारे पिता से तुम्हारे लिए राज्य और राम का निर्वासन माँगा।

English meaning

My son, as soon as I heard of Rama's consecration, I asked your father for the kingdom for you and for Rama's exile.

50 2.72.50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत् ।
रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया ॥

sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tatta'thākarot |
rāmaśca saha saumitriḥ preṣitassaha sītayā ||

हिंदी अर्थ

अपने स्वभाव पर टिके तुम्हारे पिता ने वही किया, और राम को लक्ष्मण और सीता के साथ भेज दिया गया।

English meaning

Keeping to his own nature, your father did just that, and Rama was sent away with Lakshmana and with Sita.

51 2.72.51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः ।
पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान् ॥

tamapaśyanpriyaṃputraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ |
putraśokaparidyūnaḥ pañcatvamupapedivān ||

हिंदी अर्थ

अपने प्रिय पुत्र को न देखकर महायशस्वी पृथ्वीपति पुत्रशोक से दुर्बल होकर मृत्यु को प्राप्त हुए।

English meaning

Not seeing his dear son, the greatly famed lord of the earth, wasted by grief for his son, met his death.

52 2.72.52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम् ।
त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम् ॥

tvayātvidānīṃ dharmajña rājatvamavalambyatām |
tvatkṛte hi mayā sarvamidamevaṃ vidhaṃ kṛtam ||

हिंदी अर्थ

हे धर्मज्ञ, अब तुम राजत्व सँभालो, क्योंकि यह सब मैंने तुम्हारे लिए ही इस प्रकार किया है।

English meaning

Knower of dharma, now take up the kingship, for it is for your sake that I have done all this in this way.

53 2.72.53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक ।
त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम् ॥

mā śokaṃ mā ca santāpaṃ dhairyamāśraya putraka |
tvadadhīnā hi nagarī rājyaṃ caitadanāmayam ||

हिंदी अर्थ

पुत्र, शोक और संताप मत करो; धैर्य रखो। यह नगरी और यह निष्कंटक राज्य तुम्हारे अधीन है।

English meaning

Do not grieve or be troubled, dear son; hold to courage. This city and this untroubled kingdom are in your hands.

Next sarga · Ayodhya Kanda 73Bharata Condemns KaikeyiBharata is horrified. He denounces his mother and vows to bring Rama back and serve him.

Characters in this sarga

All characters