ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः । हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ | hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर पृथ्वीपति ने पूरी सभा को संबोधित करके ये प्रसिद्ध, हितकर और हर्ष देने वाले वचन कहे:
English meaning Then the lord of the earth addressed the whole assembly and spoke these well known words, beneficial and joyful:
दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना । स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् । राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च । उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā | svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan | rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca | uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān ||
हिंदी अर्थ दुंदुभि के समान गंभीर और गूँजते, बादल की तरह गरजते महान स्वर में, राजलक्षणों से युक्त, सुंदर, अनुपम और रसपूर्ण स्वर से राजा ने राजाओं से कहा:
English meaning In a great voice, deep and resounding like a drum, thundering like a cloud, with a voice bearing the marks of a king, lovely, matchless and full of feeling, the king spoke to the kings:
विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् । पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम् ॥
viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam | pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam ||
हिंदी अर्थ आप जानते हैं कि मेरा यह उत्तम राज्य मेरे पूर्वज राजेंद्रों ने पुत्र की तरह पाला था।
English meaning You know how this fine kingdom of mine was protected like a son by the great kings before me.
सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् । श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥
so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam | śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat ||
हिंदी अर्थ सब इक्ष्वाकु राजाओं द्वारा रक्षित और सुख के योग्य पूरे संसार का मैं कल्याण करना चाहता हूँ।
English meaning I wish to bring good to the whole world, protected by all the Ikshvaku kings and deserving of happiness.
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता । प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā | prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ ||
हिंदी अर्थ मैंने भी अपने पूर्वजों के मार्ग पर चलते हुए, बिना नींद के, यथाशक्ति सदा प्रजा की रक्षा की है।
English meaning I too, following the path walked by my forebears, have always protected the people as best I could, without sleep.
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् । पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam | pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā ||
हिंदी अर्थ पूरे संसार का हित करते हुए श्वेत छत्र की छाया में मेरा यह शरीर बूढ़ा हो गया है।
English meaning This body of mine has grown old in the shade of the white umbrella, working for the good of the whole world.
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः । जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ | jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye ||
हिंदी अर्थ मैं हजारों वर्ष जी चुका हूँ। अब मैं इस जर्जर शरीर के लिए विश्राम चाहता हूँ।
English meaning I have lived for many thousands of years. I wish now for rest for this worn out body.
राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः । परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ | pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan ||
हिंदी अर्थ संसार के धर्म का भारी बोझ उठाते उठाते मैं थक गया हूँ, जिसके लिए राजा का प्रभाव चाहिए और जिसे असंयमी नहीं उठा सकते।
English meaning I am weary of bearing the heavy yoke of dharma for the world, which needs a king's power and which those without self control cannot bear.
सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते । सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite | sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān ||
हिंदी अर्थ इसलिए यहाँ उपस्थित सब श्रेष्ठ ब्राह्मणों की अनुमति से अपने पुत्र को प्रजा के हित में नियुक्त करके मैं विश्राम चाहता हूँ।
English meaning So I wish to rest, placing my son over the people's welfare, with the consent of all these best of brahmins gathered here.
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः । पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः ॥
anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ | purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ ||
हिंदी अर्थ मेरा ज्येष्ठ पुत्र राम, शत्रुओं के नगर जीतने वाला, पराक्रम में इंद्र के समान, सब गुणों में मेरा अनुसरण करता है।
English meaning My eldest son Rama, conqueror of enemy cities, equal to Purandara in valour, follows me in every virtue.
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् । यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम् ॥
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam | yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam ||
हिंदी अर्थ प्रसन्नता से मैं उस पुरुषश्रेष्ठ, धर्मधारियों में श्रेष्ठ को, जब चंद्रमा पुष्य से युक्त हो, युवराज पद पर नियुक्त करूँगा।
English meaning With joy I shall appoint that bull among men, best of those who uphold dharma, as prince regent when the moon is joined with Pushya.
अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः । त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥
anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ | trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram ||
हिंदी अर्थ लक्ष्मण के तेजस्वी बड़े भाई योग्य स्वामी हैं। उनके स्वामी होने से तीनों लोक भी अधिक सुरक्षित होंगे।
English meaning Lakshmana's glorious elder brother is a fitting lord. With him as lord, even the three worlds would be better protected.
अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम् । गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥
anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm | gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai ||
हिंदी अर्थ इस पृथ्वी को तुरंत इस कल्याण से जोड़कर, अपने पुत्र को सौंपकर मैं निश्चिंत हो जाऊँगा।
English meaning Joining this earth at once to this good, I shall be free of care once I have placed it in my son.
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम् । भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥
yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam | bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham ||
हिंदी अर्थ यदि मेरा भलीभाँति सोचा यह विचार उचित हो तो अनुमति दीजिए, या बताइए मैं कैसे करूँ।
English meaning If what I have planned well is fitting, give your assent, or tell me how I should act.
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् । अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया ॥
yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām | anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā ||
हिंदी अर्थ यद्यपि यह मेरी इच्छा है, फिर भी कोई और हित हो तो विचार कीजिए, क्योंकि तटस्थ लोगों का विचार विमर्श से अधिक श्रेष्ठ होता है।
English meaning Though this is my wish, let any other good be considered, for the thinking of the impartial, sharpened by debate, rises higher.
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् । वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam | vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ ||
हिंदी अर्थ राजा के ऐसा कहने पर प्रसन्न राजाओं ने उनके वचनों का स्वागत किया, जैसे वर्षा करते महामेघ को देखकर मोर बोल उठते हैं।
English meaning As the king spoke, the delighted kings welcomed his words, like peacocks crying out at a great rain cloud.
स्निग्धोऽनुनादी संजज्ञे तत्र हर्षसमीरितः । जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव ॥
snigdho'nunādī saṃjajñe tatra harṣasamīritaḥ | janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva ||
हिंदी अर्थ वहाँ लोगों की भीड़ से हर्ष से भरी कोमल और गूँजती ध्वनि उठी, मानो महल को हिला रही हो।
English meaning A tender, resounding roar of joy rose there from the throng of people, as if shaking the palace.
19-20
2.2.19-20
Copy link
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः । ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह । समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः । ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ | brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha | sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ | ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam ||
हिंदी अर्थ धर्म और अर्थ के ज्ञाता राजा का भाव पूरी तरह समझकर ब्राह्मणों और प्रमुख लोगों ने नगर और जनपद के लोगों के साथ मिलकर विचार किया, एकमत होकर वृद्ध राजा दशरथ से कहा:
English meaning Understanding fully the mind of the king, who knew dharma and artha, the brahmins and leaders with the people of the city and country came together, consulted, reached one mind, and said to the aged King Dasharatha:
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव । स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम् ॥
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva | sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam ||
हिंदी अर्थ हे राजन, आप हजारों वर्ष जीकर वृद्ध हो गए हैं। राम का युवराज पद पर अभिषेक कीजिए।
English meaning King, you are old, having lived many thousands of years. Consecrate Rama as prince regent.
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् । गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥
icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam | gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam ||
हिंदी अर्थ क्योंकि हम महाबाहु, महाबली रघुवीर राम को बड़े हाथी पर आते, छत्र से मुख ढके देखना चाहते हैं।
English meaning For we wish to see the mighty armed and mighty Raghava hero, Rama, coming on a great elephant, his face shaded by the umbrella.
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियं । अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyaṃ | ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ उनके ये मनभावन वचन सुनकर राजा ने मानो अनजान बनकर और उन्हें परखने के लिए कहा:
English meaning Hearing their words, so pleasing to his heart, the king, as if not knowing and wishing to test them, said:
श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ । राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥
śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha | rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ ||
हिंदी अर्थ हे राजाओ, मेरी बात सुनते ही आप राघव को स्वामी चाहते हैं। मुझे इसमें संदेह है: सच बताइए क्यों।
English meaning Kings, as soon as you heard my words you want Raghava as your lord. I have a doubt about this: tell me truly why.
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति । भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati | bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam ||
हिंदी अर्थ जब मैं धर्म से पृथ्वी पर शासन कर रहा हूँ, तब आप मेरे पुत्र को युवराज क्यों देखना चाहते हैं?
English meaning While I rule the earth by dharma, why do you wish to see my son as prince regent?
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह । बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha | bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te ||
हिंदी अर्थ उन्होंने नगर और जनपद के लोगों के साथ उन महात्मा से कहा: हे राजन, आपके पुत्र में अनेक शुभ गुण हैं।
English meaning They, with the people of the city and country, said to the great soul: King, your son has many fine virtues.
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः । प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु ॥
guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ | priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu ||
हिंदी अर्थ हे देव, हम आज आपके गुणवान, देवतुल्य और बुद्धिमान पुत्र के सब आनंददायक गुण बताते हैं। सुनिए।
English meaning Lord, we shall tell you today all the delightful virtues of your virtuous, godlike and wise son. Listen.
दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः । इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशांपते ॥
divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ | ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāṃpate ||
हिंदी अर्थ हे प्रजापति, सत्यपराक्रमी राम दिव्य गुणों में इंद्र के समान हैं, और सब इक्ष्वाकुओं से बढ़कर हैं।
English meaning Lord of the people, Rama, true in valour, is like Shakra in divine virtues, and surpasses all the Ikshvakus.
राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः । साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥
rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ | sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha ||
हिंदी अर्थ राम संसार में सत्पुरुष हैं, सत्य और धर्म में लगे। मानो धर्म स्वयं लक्ष्मी के साथ राम से प्रकट हुआ है।
English meaning Rama is a good man in the world, devoted to truth and dharma. Dharma itself, with fortune, seems to have come forth from Rama.
प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः । बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥
prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ | buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ ||
हिंदी अर्थ प्रजा को सुख देने में वे चंद्रमा के समान, क्षमा में पृथ्वी के समान, बुद्धि में बृहस्पति के समान, और पराक्रम में शचीपति के समान हैं।
English meaning He is like the moon in giving joy to the people, like the earth in patience, like Brihaspati in wisdom, and like the lord of Shachi in valour.
धर्मज्ञ स्सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः । क्षान्त स्सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥
dharmajña ssatyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ | kṣānta ssāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ ||
हिंदी अर्थ वे धर्मज्ञ और सत्यप्रतिज्ञ हैं; सुशील और ईर्ष्या रहित, क्षमाशील, सांत्वना देने वाले, कोमल, कृतज्ञ और जितेंद्रिय।
English meaning He knows dharma and keeps his word; he is of good character and free of envy, patient, consoling, gentle, grateful and master of his senses.
32-33
2.2.32-33
Copy link
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः । प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः । बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता । तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ | priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ | bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā | tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate ||
हिंदी अर्थ राघव कोमल और स्थिर चित्त, सदा कल्याणमय और ईर्ष्या रहित, सब प्राणियों से प्रिय बोलने वाले और सत्यवादी हैं। वे बहुश्रुत वृद्धों और ब्राह्मणों की सेवा करते हैं, इसलिए उनकी अनुपम कीर्ति, यश और तेज बढ़ते हैं।
English meaning Raghava is gentle and steady in mind, always fortunate and without envy, kind spoken to all beings and truthful. He serves learned elders and brahmins, and so his matchless fame, glory and radiance grow here.
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः । सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ॥
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ | samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit ||
हिंदी अर्थ वे देवताओं, असुरों और मनुष्यों के सब अस्त्रों में निपुण हैं, विद्या और व्रत विधिवत पूरे कर चुके हैं, और अंगों सहित वेदों को जानते हैं।
English meaning He is skilled in all the weapons of gods, asuras and men, has duly completed his studies and vows, and knows the Vedas with their limbs.
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः । कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः ॥
gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ | kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ ||
हिंदी अर्थ भरत के बड़े भाई संगीत में भी पृथ्वी पर श्रेष्ठ हैं, उत्तम कुल के, सज्जन, कभी दीन न होने वाले और महाबुद्धिमान।
English meaning Bharata's elder brother is the best on earth in music too, of noble birth, good, never downcast, and of great mind.
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः । यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा । गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते ॥
dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ | yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā | gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate ||
हिंदी अर्थ उन्हें धर्म और अर्थ में निपुण श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने शिक्षा दी है। जब वे किसी गाँव या नगर के लिए लक्ष्मण के साथ युद्ध में जाते हैं, तो बिना जीते नहीं लौटते।
English meaning He was trained by the best brahmins, skilled in dharma and artha. When he goes to battle for a village or a city, with Lakshmana, he never returns unvictorious.
37-38
2.2.37-38
Copy link
सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा । पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति । पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च । निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान् ॥
saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā | paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati | putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca | nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān ||
हिंदी अर्थ युद्ध से हाथी या रथ पर लौटकर वे सदा नगरवासियों से अपने सगों की तरह कुशल पूछते हैं: उनके पुत्रों, अग्निहोत्र, पत्नियों, सेवकों और शिष्यों का, सब क्रम से, जैसे पिता अपने पुत्रों का पूछता है।
English meaning Returning from battle on an elephant or chariot, he always asks the citizens after their welfare like his own kin: their sons, their sacred fires, their wives, their servants and disciples, all in order, as a father asks after his own sons.
शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः । इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते ॥
śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ | iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate ||
हिंदी अर्थ क्या आपके शिष्य आपकी सेवा करते हैं? क्या वे अपने काम में तत्पर हैं? वे पुरुषव्याघ्र राम हमसे सदा यही पूछते हैं।
English meaning Do your disciples serve you? Are they diligent in their work? So that tiger among men Rama always asks us.
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः । उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ॥
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ | utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati ||
हिंदी अर्थ लोगों की विपत्ति में वे बहुत दुखी होते हैं, और उनके सब उत्सवों में पिता की तरह प्रसन्न होते हैं।
English meaning He is deeply grieved at people's misfortunes, and at all their festivals he rejoices like a father.
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः ॥
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ | smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ ||
हिंदी अर्थ वे सत्यवादी, महान धनुर्धर, बड़ों की सेवा करने वाले और जितेंद्रिय हैं, मुस्कुराकर पहले बोलते हैं, और पूरे मन से धर्म का आश्रय लेते हैं।
English meaning He is truthful, a great archer, serves elders and masters his senses, speaks with a smile first, and holds to dharma with all his heart.
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः । उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥
samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ | uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā ||
हिंदी अर्थ वे भलाई के काम भलीभाँति करते हैं, झगड़े की बातों में रुचि नहीं लेते, और तर्क में वाचस्पति की तरह उत्तरोत्तर प्रबल युक्तियाँ देते हैं।
English meaning He rightly brings about good things, takes no delight in quarrelsome talk, and in argument speaks with ever stronger reasons, like Vachaspati.
सुभ्रूरायत ताम्राक्ष स्साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम् । रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ॥
subhrūrāyata tāmrākṣa ssākṣādviṣṇuriva svayam | rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ ||
हिंदी अर्थ सुंदर भौंहों और लंबी ताम्रवर्ण आँखों वाले, स्वयं विष्णु के समान राम अपने शौर्य, बल और पराक्रम से संसार को आनंद देते हैं।
English meaning With fine brows and long coppery eyes, like Vishnu himself, Rama delights the world with his courage, strength and valour.
प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः । शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम् ॥
prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ | śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām ||
हिंदी अर्थ वे प्रजापालन का तत्व जानते हैं और उनकी इंद्रियाँ राग से दूषित नहीं हैं। वे अकेले तीनों लोकों पर शासन कर सकते हैं, फिर इस पृथ्वी की क्या बात।
English meaning He knows the true way to protect the people and his senses are not clouded by passion. He alone could rule the three worlds, let alone this earth.
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन । हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति ॥
nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana | hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati ||
हिंदी अर्थ उनका क्रोध और प्रसन्नता कभी व्यर्थ नहीं होते। नियम से वे वध के योग्य को मारते हैं, और जो योग्य नहीं उन पर क्रोध नहीं करते।
English meaning His anger and his favour are never in vain. By the rule he kills those who deserve death, and is not angry with those who do not.
46-47
2.2.46-47
Copy link
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति । शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम् । गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः ॥
yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati | śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām | guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ ||
हिंदी अर्थ प्रसन्न होने पर जिनसे वे संतुष्ट होते हैं उन्हें धन देते हैं। शांत, सब प्रजा को प्रिय और लोगों को आनंद देने वाले गुणों से राम अपनी किरणों से दमकते सूर्य की तरह शोभित होते हैं।
English meaning When pleased he rewards with wealth those with whom he is satisfied. With virtues that are calm, loved by all the people and giving joy to men, Rama shines like the blazing sun with its rays.
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् । लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥
tamevaṃguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam | lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī ||
हिंदी अर्थ ऐसे गुणों से युक्त, सत्यपराक्रमी, लोकपाल जैसे राम को पृथ्वी अपना स्वामी बनाना चाहती है।
English meaning The earth longs for Rama as her lord, so endowed with virtues, true in valour, like a guardian of the world.
वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव । दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः ॥
vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava | diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ ||
हिंदी अर्थ हे राघव, सौभाग्य से आपका यह पुत्र कल्याण के लिए जन्मा है, सौभाग्य से यह मरीचिपुत्र कश्यप की तरह पुत्र के गुणों से युक्त है।
English meaning Raghava, by good fortune this son was born to you for the good, by good fortune endowed with a son's virtues, like Kashyapa son of Marichi.
50-51
2.2.50-51
Copy link
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः । देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च । आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा । आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ | devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca | āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā | ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ ||
हिंदी अर्थ सब लोग आत्मज्ञानी राम के बल, स्वास्थ्य और दीर्घायु की कामना करते हैं, देवताओं, असुरों, मनुष्यों, गंधर्वों और नागों में, राज्य में और इस श्रेष्ठ नगर में, भीतर और बाहर के नगर तथा जनपद के लोग।
English meaning All the people pray for the strength, health and long life of Rama, who knows himself, among gods, asuras, men, gandharvas and serpents, in the kingdom and in this fine city, the people of the city and countryside within and without.
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः । सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ॥
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ | sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ ||
हिंदी अर्थ बूढ़ी और युवा स्त्रियाँ सुबह शाम एकाग्र मन से यशस्वी राम के लिए सब देवताओं को नमस्कार करती हैं।
English meaning Women old and young, morning and evening, with concentrated minds, bow to all the gods for the sake of the renowned Rama.
तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् । राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ॥
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām | rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam | paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam ||
हिंदी अर्थ हे देव, आपकी कृपा से उनकी प्रार्थना पूरी हो। हम नीलकमल जैसे श्याम, सब शत्रुओं का नाश करने वाले, आपके पुत्र राम को, हे राजश्रेष्ठ, युवराज पद पर देखें।
English meaning Lord, by your grace let their prayer be fulfilled. Let us see Rama, dark as the blue lotus, destroyer of all enemies, your son, best of kings, as prince regent.
तं देव देवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् । हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥
taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam | hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi ||
हिंदी अर्थ हे देव, वरदाता, आप सारे संसार के हित में लगे, सज्जनों से सम्मानित अपने देवतुल्य पुत्र का हमारे हित के लिए प्रसन्नता से शीघ्र अभिषेक कीजिए।
English meaning Lord, giver of boons, you should joyfully and quickly consecrate for our good your godlike son, devoted to the good of all the world and honoured by the noble.