सीतामपश्यन्धर्मात्मा शोकोपहतचेतनः । विललाप महाबाहू रामः कमललोचनः ॥
sītāmapaśyandharmātmā śokopahatacetanaḥ | vilalāpa mahābāhū rāmaḥ kamalalocanaḥ ||
हिंदी अर्थ सीता को न देखकर धर्मात्मा, महाबाहु, कमलनयन राम शोक से आहत मन से विलाप करने लगे।
English meaning Not seeing Sita, the righteous, mighty-armed, lotus-eyed Rama, his mind struck by grief, lamented.
पश्यन्निव च तां सीतामपश्यन्मदनार्दितः । उवाच राघवो वाक्यं विलापाश्रयदुर्वचम् ॥
paśyanniva ca tāṃ sītāmapaśyanmadanārditaḥ | uvāca rāghavo vākyaṃ vilāpāśrayadurvacam ||
हिंदी अर्थ जिस सीता को वे देख नहीं रहे थे, उसे मानो देखते हुए, प्रेम से पीड़ित राघव विलाप से उत्पन्न कठिन वचन बोले:
English meaning As if seeing that Sita whom he did not see, tormented by love, Raghava spoke words hard to utter, born of lamentation:
त्वमशोकस्य शाखाभिः पुष्पप्रियतया प्रिये । आवृणोषि शरीरं ते मम शोकविवर्धिनी ॥
tvamaśokasya śākhābhiḥ puṣpapriyatayā priye | āvṛṇoṣi śarīraṃ te mama śokavivardhinī ||
हिंदी अर्थ हे प्रिये, फूलों से प्रेम के कारण तुम अशोक की शाखाओं से अपना शरीर ढक रही हो, और मेरा शोक बढ़ा रही हो।
English meaning Because you love flowers, beloved, you cover your body with the branches of the ashoka, adding to my sorrow.
कदलीस्कन्धसदृशौ कदल्या संवृतावुभौ । ऊरू पश्यामि ते देवि नासि शक्ता निगूहितुम् ॥
kadalīskandhasadṛśau kadalyā saṃvṛtāvubhau | ūrū paśyāmi te devi nāsi śaktā nigūhitum ||
हिंदी अर्थ हे देवी, केले के तनों जैसी तुम्हारी दोनों जाँघें केले के पेड़ से ढकी मुझे दिखाई दे रही हैं। तुम उन्हें छिपा नहीं सकतीं।
English meaning I see your two thighs, like plantain stems, covered by a plantain tree. You cannot hide them, goddess.
कर्णिकारवनं भद्रे हसन्ती देवि सेवसे । अलं ते परिहासेन मम बाधावहेन वै ॥
karṇikāravanaṃ bhadre hasantī devi sevase | alaṃ te parihāsena mama bādhāvahena vai ||
हिंदी अर्थ हे भद्रे, हे देवी, तुम हँसती हुई कर्णिकार वन में छिपी हो। मुझे पीड़ा देने वाला यह मजाक बहुत हुआ।
English meaning Laughing, goddess, you hide in the grove of karnikaras, good lady. Enough of this jest that pains me.
परिहासेन किं सीते परिश्रान्तस्य मे प्रिये । अयं स परिहासोऽपि साधु देवि न रोचते ॥
parihāsena kiṃ sīte pariśrāntasya me priye | ayaṃ sa parihāso'pi sādhu devi na rocate ||
हिंदी अर्थ हे प्रिये सीते, जब मैं इतना थका हूँ तो मजाक से क्या लाभ? हे देवी, यह मजाक भी मुझे अच्छा नहीं लगता।
English meaning What use is jesting, Sita, when I am so weary, beloved? Even this jest, goddess, does not please me.
विशेषेणाश्रमस्थाने हासोऽयं न प्रशस्यते । अवगच्छामि ते शीलं परिहासप्रियं प्रिये । आगच्छ त्वं विशालाक्षि शून्योऽयमुटजस्तव ॥
viśeṣeṇāśramasthāne hāso'yaṃ na praśasyate | avagacchāmi te śīlaṃ parihāsapriyaṃ priye | āgaccha tvaṃ viśālākṣi śūnyo'yamuṭajastava ||
हिंदी अर्थ विशेषकर आश्रम में ऐसी हँसी उचित नहीं। हे प्रिये, मैं जानता हूँ कि तुम्हारा स्वभाव मजाकिया है। हे विशालाक्षी, आओ, तुम्हारी कुटिया सूनी है।
English meaning Especially in a hermitage such laughter is not proper. I know your nature is fond of jest, beloved. Come, wide-eyed one, your hut is empty.
सुव्यक्तं राक्षसैस्सीता भक्षिता वा हृतापि वा । न हि सा विलपन्तं मामुपसम्प्रैति लक्ष्मण ॥
suvyaktaṃ rākṣasaissītā bhakṣitā vā hṛtāpi vā | na hi sā vilapantaṃ māmupasampraiti lakṣmaṇa ||
हिंदी अर्थ हे लक्ष्मण, यह बिल्कुल स्पष्ट है कि राक्षसों ने सीता को खा लिया है या हर लिया है, क्योंकि मेरे विलाप करने पर भी वह मेरे पास नहीं आती।
English meaning It is very clear that Sita has been devoured or carried off by rakshasas, for she does not come to me as I lament, Lakshmana.
एतानि मृगयूथानि साश्रुनेत्राणि लक्ष्मण । शंसन्तीव हि वैदेहीं भक्षितां रजनीचरैः ॥
etāni mṛgayūthāni sāśrunetrāṇi lakṣmaṇa | śaṃsantīva hi vaidehīṃ bhakṣitāṃ rajanīcaraiḥ ||
हिंदी अर्थ हे लक्ष्मण, आँसू भरी आँखों वाले ये हिरणों के झुंड मानो बता रहे हैं कि वैदेही को निशाचरों ने खा लिया है।
English meaning These herds of deer with tears in their eyes, Lakshmana, seem to be telling me that Vaidehi has been devoured by the night-rangers.
हा ममार्ये क्व यातासि हा साध्वि वरवर्णिनि । हा सकामा त्वया देवी कैकेयी सा भविष्यति ॥
hā mamārye kva yātāsi hā sādhvi varavarṇini | hā sakāmā tvayā devī kaikeyī sā bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थ हा मेरी आर्ये, तुम कहाँ चली गईं? हा साध्वी, हा सुंदरी! हाय, अब तुम्हारे कारण रानी कैकेयी सफल मनोरथ होगी।
English meaning Ha my noble one, where have you gone? Ha virtuous, fair lady! Ha, now Queen Kaikeyi will have her wish fulfilled through you.
सीतया सह निर्यातो विना सीतामुपागतः । कथं नाम प्रवेक्ष्यामि शून्यमन्तःपुरं पुनः ॥
sītayā saha niryāto vinā sītāmupāgataḥ | kathaṃ nāma pravekṣyāmi śūnyamantaḥpuraṃ punaḥ ||
हिंदी अर्थ मैं सीता के साथ निकला था और सीता के बिना लौटा हूँ। मैं फिर से सूने अंतःपुर में कैसे प्रवेश करूँगा?
English meaning I went out with Sita and have come back without Sita. How shall I enter the empty inner palace again?
निर्वीर्य इति लोको मां निर्दयश्चेति वक्ष्यति । कातरत्वं प्रकाशं हि सीतापनयनेन मे ॥
nirvīrya iti loko māṃ nirdayaśceti vakṣyati | kātaratvaṃ prakāśaṃ hi sītāpanayanena me ||
हिंदी अर्थ संसार कहेगा कि मैं पराक्रमहीन और निर्दयी हूँ, क्योंकि सीता के हरण से मेरी कायरता प्रकट हो गई है।
English meaning The world will say I am without valour and without compassion, for my cowardice is plain in letting Sita be taken.
निवृत्तवनवासश्च जनकं मिथिलाधिपम् । कुशलं परिपृच्छन्तं कथं शक्ष्ये निरीक्षितुम् ॥
nivṛttavanavāsaśca janakaṃ mithilādhipam | kuśalaṃ paripṛcchantaṃ kathaṃ śakṣye nirīkṣitum ||
हिंदी अर्थ वनवास पूरा होने पर जब मिथिलापति जनक कुशल पूछेंगे, तब मैं उनका सामना कैसे कर सकूँगा?
English meaning When my forest exile is over, how shall I be able to face Janaka, lord of Mithila, when he asks after her welfare?
विदेहराजो नूनं मां दृष्ट्वा विरहितं तया । सुतास्नेहेन सन्तप्तो मोहस्य वशमेष्यति ॥
videharājo nūnaṃ māṃ dṛṣṭvā virahitaṃ tayā | sutāsnehena santapto mohasya vaśameṣyati ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही विदेहराज मुझे उसके बिना देखकर पुत्री के स्नेह से संतप्त होकर मूर्छित हो जाएँगे।
English meaning Surely the king of Videha, seeing me without her, burning with love for his daughter, will fall into a swoon.
अथवा न गमिष्यामि पुरीं भरतपालिताम् । स्वर्गोऽपि सीतया हीनश्शून्य एव मतो मम ॥
athavā na gamiṣyāmi purīṃ bharatapālitām | svargo'pi sītayā hīnaśśūnya eva mato mama ||
हिंदी अर्थ या फिर मैं भरत द्वारा पालित नगरी में नहीं जाऊँगा। सीता के बिना स्वर्ग भी मुझे सूना लगता है।
English meaning Or rather, I will not go to the city ruled by Bharata. Even heaven without Sita seems empty to me.
मामिहोत्सृज्य हि वने गच्छायोध्यां पुरीं शुभाम् । न त्वहं तां विना सीतां जीवेयं हि कथञ्चन ॥
māmihotsṛjya hi vane gacchāyodhyāṃ purīṃ śubhām | na tvahaṃ tāṃ vinā sītāṃ jīveyaṃ hi kathañcana ||
हिंदी अर्थ मुझे यहीं वन में छोड़कर तुम सुंदर अयोध्यापुरी चले जाओ। मैं सीता के बिना किसी भी प्रकार जीवित नहीं रह सकता।
English meaning Leave me here in the forest and go to the lovely city of Ayodhya. I cannot live in any way without Sita.
गाढमाश्लिष्य भरतो वाच्यो मद्वचनात्त्वया । अनुज्ञातोऽसि रामेण पालयेति वसुन्धराम् ॥
gāḍhamāśliṣya bharato vācyo madvacanāttvayā | anujñāto'si rāmeṇa pālayeti vasundharām ||
हिंदी अर्थ भरत को कसकर गले लगाकर मेरी ओर से कहना: 'राम ने तुम्हें पृथ्वी का पालन करने की अनुमति दी है।'
English meaning Embrace Bharata tightly and tell him from me: 'You are permitted by Rama to rule the earth.'
18-19
3.62.18-19
Copy link
अम्बा च मम कैकेयी सुमित्रा च त्वया विभो । कौसल्या च यथान्यायमभिवाद्या ममाऽज्ञया । रक्षणीया प्रयत्नेन भवता सूक्तकारिणा ॥
ambā ca mama kaikeyī sumitrā ca tvayā vibho | kausalyā ca yathānyāyamabhivādyā mamā'jñayā | rakṣaṇīyā prayatnena bhavatā sūktakāriṇā ||
हिंदी अर्थ और हे प्रभु, मेरी माताओं कैकेयी, सुमित्रा और कौसल्या को मेरी आज्ञा से विधिवत प्रणाम करना, और सदा उचित करने वाले तुम उनकी यत्नपूर्वक रक्षा करना।
English meaning And my mothers Kaikeyi, Sumitra and Kausalya, my lord, you must salute duly at my command, and you, who always do what is right, must protect them with care.
सीतायाश्च विनाशोऽयं मम चामित्रकर्शन । विस्तरेण जनन्या मे विनिवेद्यस्त्वया भवेत् ॥
sītāyāśca vināśo'yaṃ mama cāmitrakarśana | vistareṇa jananyā me vinivedyastvayā bhavet ||
हिंदी अर्थ और हे शत्रुसूदन, सीता के और मेरे इस विनाश का समाचार तुम मेरी माता को विस्तार से बताना।
English meaning And this destruction of Sita and of me, tormentor of foes, you should tell my mother in full.
इति विलपति राघवे सुदीने वनमुपगम्य तया विना सुकेश्या । भयविकलमुखस्तु लक्ष्मणोऽपि व्यथितमना भृशमातुरो बभूव ॥
iti vilapati rāghave sudīne vanamupagamya tayā vinā sukeśyā | bhayavikalamukhastu lakṣmaṇo'pi vyathitamanā bhṛśamāturo babhūva ||
हिंदी अर्थ जब अत्यंत दुखी राघव सुंदर केशों वाली पत्नी के बिना वन में आकर इस प्रकार विलाप कर रहे थे, तब भय से व्याकुल मुख वाले लक्ष्मण भी व्यथित मन से अत्यंत दुखी हो गए।
English meaning As Raghava, utterly wretched, lamented thus, having come to the forest without his lovely-haired wife, Lakshmana too, his face distraught with fear, became troubled at heart and deeply distressed.