दृष्ट्वाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः । रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च । अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः । उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥
dṛṣṭvāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastānyāsanāni ca | adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ sannirīkṣya ca sarvaśaḥ | uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau ||
हिंदी अर्थ
आश्रम को सूना, पर्णशाला को खाली और आसनों को बिखरा देखकर, और चारों ओर देखने पर भी वहाँ वैदेही को न पाकर दशरथनंदन राम अपनी सुंदर भुजाएँ उठाकर पुकार उठे:
English meaning
Seeing the hermitage empty, the leaf hut deserted and the seats scattered, and not finding Vaidehi there after looking everywhere, Rama, son of Dasharatha, raised his fine arms and cried out:
सीतया रहितोऽहं वै न हि जीवामि लक्ष्मण । मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् । परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ॥
sītayā rahito'haṃ vai na hi jīvāmi lakṣmaṇa | mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām | paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā ||
हिंदी अर्थ
हे लक्ष्मण, सीता के बिना मैं जीवित नहीं रह सकता। सीता के हरण से उत्पन्न महान शोक से मरे हुए मुझे परलोक में मेरे पिता महाराज निश्चय ही देखेंगे।
English meaning
Without Sita I cannot live, Lakshmana. My father, the great king, will surely see me in the other world, dead from the great grief of Sita's abduction.
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः । अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः । कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च । धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ॥
kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvamabhiyojitaḥ | apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśamihāgataḥ | kāmavṛttamanāryaṃ māṃ mṛṣāvādinameva ca | dhiktvāmiti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā ||
हिंदी अर्थ
'जिस प्रतिज्ञा में मैंने तुम्हें लगाया था, उसे स्वीकार करके भी उस अवधि को पूरा किए बिना तुम यहाँ मेरे पास कैसे आ गए? तुम स्वेच्छाचारी, अनार्य और झूठे हो। धिक्कार है तुम्हें!' परलोक में मेरे पिता निश्चय ही मुझसे ऐसा कहेंगे।
English meaning
'Having pledged yourself to the promise I bound you to, how have you come to me here without completing that time? You are self-willed, ignoble and a liar. Shame on you!' So my father will surely say to me in the other world.
हे सुंदरी, विवश, शोक से संतप्त, दुखी और टूटी आशाओं वाले मुझे यहाँ करुण दशा में छोड़कर, जैसे कीर्ति कपटी मनुष्य को छोड़ देती है, तुम कहाँ जा रही हो? हे सुंदर कटि वाली, मुझे मत छोड़ो। तुम्हारे बिना मैं अपने प्राण त्याग दूँगा।
English meaning
Helpless, burning with grief, wretched, my hopes shattered, where are you going, lovely one, abandoning me here so piteously, as fame abandons a dishonest man? Do not abandon me, slender-waisted one. Without you I will give up my life.
या हे पुरुषश्रेष्ठ, वैदेही हमें डराने के लिए, आपकी और मेरी परीक्षा लेने के लिए वन में कहीं छिपी होगी। हे श्रीमान, आइए उसे खोजने का शीघ्र प्रयत्न करें।
English meaning
Or Vaidehi may be hiding somewhere in the woods wanting to frighten us, testing you and me, bull among men. Let us quickly make every effort to find her, illustrious one.
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः । गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः । न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥
vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ | giriścāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ | na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm ||
हिंदी अर्थ
हे महाप्राज्ञ, पूरा वन अच्छी तरह खोज लिया गया, खिले कमलों वाले कमल-सरोवर भी, और अनेक गुफाओं और झरनों वाला यह पर्वत भी। फिर भी मुझे प्राणों से भी प्यारी वैदेही दिखाई नहीं देती।
English meaning
The whole forest has been searched well, and the lotus ponds with their blooming lotuses, and this mountain with its many caves and waterfalls, wise one. Yet I do not see Vaidehi, who is dearer to me than life.