Skip to content
Aranya Kanda Sarga 60 of 75 38 shlokas
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 60

Rama Asks the Trees

अरण्यकांड, सर्ग 60: राम का वृक्षों से पूछना

Mad with grief, Rama wanders from tree to tree and river to river, asking each if it has seen Sita.

शोक से व्याकुल राम एक वृक्ष से दूसरे और एक नदी से दूसरी तक जाकर पूछते हैं कि क्या किसी ने सीता को देखा है।

1 3.60.1

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चाप्य जायत ॥

bhṛśamāvrajamānasya tasyādho vāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāpya jāyata ||

हिंदी अर्थ

जब वे तेजी से जा रहे थे, उनकी बाईं आँख की निचली पलक फड़कने लगी, राम लड़खड़ाए और उन्हें कँपकँपी होने लगी।

English meaning

As he hurried on, his lower left eyelid throbbed, Rama stumbled, and a trembling came over him.

2 3.60.2

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं नु सीताया इति वै व्याजहार च ॥

upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ nu sītāyā iti vai vyājahāra ca ||

हिंदी अर्थ

बार-बार इन अशुभ शकुनों को देखकर वे कहते रहे, 'क्या सीता कुशल है?'

English meaning

Noticing these evil omens again and again, he kept saying, 'Is Sita safe?'

3 3.60.3

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥

tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ ||

हिंदी अर्थ

सीता को देखने की लालसा से वे शीघ्रता से चले। निवास को सूना देखकर वे व्याकुल हो गए।

English meaning

Longing to see Sita, he went on in haste. Seeing the dwelling empty, he became distraught.

4-5 3.60.4-5

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्षय समन्ततः ।
ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥

udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣaya samantataḥ |
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva ||

हिंदी अर्थ

तेजी से इधर-उधर भटकते और हाथ फेंकते हुए रघुनंदन ने कुटिया के हर भाग को चारों ओर देखा। तब उन्होंने सीता से रहित पर्णशाला को देखा, जो शोभाहीन और उजड़ी हुई थी, जैसे शीत ऋतु में कमल-सरोवर।

English meaning

Rushing about wildly, throwing up his arms, the joy of the Raghus looked all around at every part of the hut. Then he saw the leaf hut without Sita, robbed of its beauty and ruined, like a lotus pond in winter.

6-7 3.60.6-7

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं सन्त्यक्तवनदेवतम् ।
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धब्रुसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्यं निजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥

rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ santyaktavanadevatam |
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabrusīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyaṃ nijasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने निवास को सूना देखकर, जो मानो वृक्षों के माध्यम से रो रहा था, जिसके फूल मुरझा गए थे और पशु-पक्षी उदास थे, शोभाहीन, उजड़ा, वनदेवताओं द्वारा त्यागा हुआ, जिसमें मृगचर्म और कुश बिखरे थे और चटाइयाँ फेंकी पड़ी थीं, वे बार-बार विलाप करने लगे।

English meaning

Seeing his home empty, as if weeping through its trees, its flowers withered and its beasts and birds dejected, robbed of beauty, ruined, abandoned by the forest deities, the deerskins and kusha grass scattered and the mats thrown about, he lamented again and again.

8 3.60.8

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता ॥

hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyathavā bhīrurathavā vanamāśritā ||

हिंदी अर्थ

उसका हरण हो गया होगा, या वह मर गई होगी, या खो गई होगी, या खा ली गई होगी। या वह डरपोक कहीं छिप गई है, या वन में चली गई है।

English meaning

She must have been carried off, or be dead, or lost, or devoured. Or the timid one may be hiding, or has gone into the forest.

9 3.60.9

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥

gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
athavā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā ||

हिंदी अर्थ

या वह फूल या फल चुनने गई है, या कमल-सरोवर पर, या जल के लिए नदी पर गई है।

English meaning

Or she has gone to gather flowers or fruits, or to the lotus pond, or to the river for water.

10 3.60.10

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणश्शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥

yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaśśokādunmatta iva lakṣyate ||

हिंदी अर्थ

बहुत प्रयत्न से खोजने पर भी उन्हें वन में अपनी प्रिया नहीं मिली। शोक से लाल आँखों वाले वे दुख में पागल से दिखने लगे।

English meaning

Searching hard, he could not find his beloved in the forest. His eyes red with grief, he looked like a madman in his sorrow.

11 3.60.11

वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्सगिरेश्चाद्रिं नदान्नदीम् ।
बभूव विलपन्रामश्शोकार्णवपरिप्लुतः ॥

vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansagireścādriṃ nadānnadīm |
babhūva vilapanrāmaśśokārṇavapariplutaḥ ||

हिंदी अर्थ

वृक्ष से वृक्ष, पहाड़ी से पर्वत, नाले से नदी तक दौड़ते हुए राम शोक के सागर में डूबे विलाप करने लगे।

English meaning

Running from tree to tree, from hill to mountain, from stream to river, Rama lamented, flooded by an ocean of grief.

12 3.60.12

अपि काचित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥

api kācittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām ||

हिंदी अर्थ

हे कदंब, क्या तुमने कदंब से प्रेम करने वाली मेरी प्रिया को देखा है? यदि जानते हो तो सुंदर मुख वाली सीता के बारे में बताओ।

English meaning

O kadamba, have you seen my beloved, who loves the kadamba? If you know, tell me of Sita of the lovely face.

13 3.60.13

स्निग्धपल्लवसङ्काशा पीतकौशेयवासिनी ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥

snigdhapallavasaṅkāśā pītakauśeyavāsinī |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī ||

हिंदी अर्थ

हे बिल्व, यदि तुमने कोमल पल्लव के समान, पीले रेशमी वस्त्र पहने, बिल्व फल जैसे स्तनों वाली उसे देखा है, तो मुझे बताओ।

English meaning

O bilva, if you have seen her, soft as a tender shoot, wearing yellow silk, her breasts like bilva fruits, tell me.

14 3.60.14

अथवाऽर्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥

athavā'rjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā ||

हिंदी अर्थ

या हे अर्जुन वृक्ष, तुम अर्जुन से प्रेम करने वाली मेरी प्रिया के बारे में बताओ। क्या जनक की डरपोक पुत्री जीवित है या नहीं?

English meaning

Or you, arjuna tree, tell me of my beloved who loves the arjuna. Is Janaka's timid daughter alive or not?

15 3.60.15

ककुभः ककुभोरूं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
यथा पल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥

kakubhaḥ kakubhorūṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
yathā pallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ ||

हिंदी अर्थ

यह ककुभ वृक्ष निश्चय ही ककुभ जैसी जाँघों वाली मैथिली को जानता है, क्योंकि यह पल्लवों और फूलों से भरा चमक रहा है।

English meaning

This kakubha tree surely knows Maithili, whose thighs are like the kakubha, for it shines rich in shoots and flowers.

16 3.60.16

भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥

bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām ||

हिंदी अर्थ

और भौंरों द्वारा गाया जाने वाला यह श्रेष्ठ तिलक वृक्ष निश्चय ही तिलक से प्रेम करने वाली को जानता है।

English meaning

And this tilaka, finest of trees, sung to by the bees, surely knows her who loves the tilaka.

17 3.60.17

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम् ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासन्दर्शनेन माम् ॥

aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsandarśanena mām ||

हिंदी अर्थ

हे अशोक, शोक दूर करने वाले, शोक से पीड़ित मन वाले मुझे शीघ्र प्रिया के दर्शन कराकर अपने नाम के अनुरूप बनाओ।

English meaning

O ashoka, remover of sorrow, make me, whose mind is struck by sorrow, worthy of your name by quickly showing me my beloved.

18 3.60.18

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि ॥

yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṇyaṃ yadi te mayi ||

हिंदी अर्थ

हे ताड़, यदि तुमने पके ताड़ फल जैसे स्तनों वाली उसे देखा है, और यदि तुम्हें मुझ पर दया है, तो उस सुंदरी के बारे में बताओ।

English meaning

O palm tree, if you have seen her whose breasts are like ripe palm fruits, tell me of the lovely one, if you have pity for me.

19 3.60.19

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बु जम्बूफलोपमा ।
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥

yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambu jambūphalopamā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me ||

हिंदी अर्थ

हे जामुन, यदि तुमने जामुन फल के समान सीता को देखा है, यदि तुम मेरी प्रिया को जानते हो, तो बिना संकोच मुझे बताओ।

English meaning

O jambu, if you have seen Sita, who is like the jambu fruit, if you know my beloved, tell me without hesitation.

20 3.60.20

अहो त्वं कर्णिकाराद्य सुपुष्पैश्शोभसे भृशम् ।
कर्णिकारप्रिया साध्वी शंस दृष्टा प्रिया यदि ॥

aho tvaṃ karṇikārādya supuṣpaiśśobhase bhṛśam |
karṇikārapriyā sādhvī śaṃsa dṛṣṭā priyā yadi ||

हिंदी अर्थ

अहो कर्णिकार, आज तुम अपने सुंदर फूलों से बहुत चमक रहे हो। यदि तुमने कर्णिकार से प्रेम करने वाली मेरी साध्वी प्रिया को देखा है तो बताओ।

English meaning

Ah, karnikara, today you shine brightly with your lovely flowers. If you have seen my beloved, the virtuous one who loves the karnikara, tell me.

21-22 3.60.21-22

चूतनीपमहासालान्पनसान्कुरवान्धवान् ।
दाडिमाननसान्गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः ।
मल्लिका माधवीश्चैव चम्पकान्केतकीस्तथा ।
पृच्छन्रामो वने भान्तः उन्मत्त इव लक्ष्यते ॥

cūtanīpamahāsālānpanasānkuravāndhavān |
dāḍimānanasāngatvā dṛṣṭvā rāmo mahāyaśāḥ |
mallikā mādhavīścaiva campakānketakīstathā |
pṛcchanrāmo vane bhāntaḥ unmatta iva lakṣyate ||

हिंदी अर्थ

आम, नीप, बड़े साल, कटहल, कुरव, धव और अनार के वृक्षों के पास जाकर, उन्हें देखकर, और मल्लिका, माधवी लताओं, चंपा और केतकी से पूछते हुए वन में भटकते महायशस्वी राम पागल से दिखाई दिए।

English meaning

Going to the mango, nipa, great sala, jackfruit, kurava, dhava and pomegranate trees, and seeing them, and asking the mallika and madhavi creepers, the champakas and ketakis, the illustrious Rama, wandering in the forest, looked like a madman.

23 3.60.23

अथवा मृगशाबाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिस्सहिता भवेत् ॥

athavā mṛgaśābākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhissahitā bhavet ||

हिंदी अर्थ

या हे मृग, क्या तुम हिरण के बच्चे जैसी आँखों वाली मैथिली को जानते हो? हिरणी जैसी चितवन वाली मेरी प्रिया शायद हिरणियों के साथ हो।

English meaning

Or, deer, do you know Maithili, whose eyes are like a fawn's? My beloved, with her doe-like glances, may be with the does.

24 3.60.24

गज सा गजनासोरूर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥

gaja sā gajanāsorūryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa ||

हिंदी अर्थ

हे हाथी, यदि तुमने हाथी की सूँड़ जैसी जाँघों वाली उसे देखा है, तो मुझे लगता है तुम उसे जानते हो। हे श्रेष्ठ गज, मुझे बताओ।

English meaning

O elephant, if you have seen her whose thighs are like an elephant's trunk, I think she is known to you. Tell me, finest of elephants.

25 3.60.25

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धं कथयस्व न ते भयम् ॥

śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaṃ kathayasva na te bhayam ||

हिंदी अर्थ

हे बाघ, यदि तुमने चंद्रमा जैसे मुख वाली मेरी प्रिया मैथिली को देखा है, तो निःसंकोच बताओ। तुम्हें कोई भय नहीं।

English meaning

O tiger, if you have seen my beloved Maithili, whose face is like the moon, tell me freely. You need have no fear.

26 3.60.26

किं धावसि प्रिये दूरे दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥

kiṃ dhāvasi priye dūre dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣairācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||

हिंदी अर्थ

हे प्रिये, तुम इतनी दूर क्यों भाग रही हो? हे कमलनयनी, मैंने तुम्हें देख लिया है। वृक्षों में छिपकर तुम मुझे उत्तर क्यों नहीं देतीं?

English meaning

Why do you run so far, beloved? I have seen you, lotus-eyed one. Hiding yourself among the trees, why do you not answer me?

27 3.60.27

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥

tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase ||

हिंदी अर्थ

ठहरो, ठहरो, हे सुंदरी! क्या तुम्हें मुझ पर दया नहीं? तुम कभी इतना मजाक करने वाली नहीं थीं। तुम मेरी उपेक्षा क्यों कर रही हो?

English meaning

Stop, stop, lovely one! Have you no pity for me? You were never so fond of jesting. Why do you ignore me?

28 3.60.28

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥

pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, तुम्हारा पीला रेशमी वस्त्र तुम्हें प्रकट कर रहा है। भागते हुए भी मैंने तुम्हें देख लिया है। यदि तुम्हें मुझसे प्रेम है तो ठहर जाओ।

English meaning

Your yellow silk gives you away, fair one. I have seen you even as you run. Stop, if you have any love for me.

29 3.60.29

नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रप्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥

naiva sā nūnamathavā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraprāptaṃ na māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही यह वह नहीं है, या फिर सुंदर मुस्कान वाली मारी गई है। निश्चय ही वह मुझे इस संकट में देखकर उपेक्षा नहीं करती।

English meaning

Surely it is not her, or else the lovely-smiling one has been killed. Surely she would not ignore me when I am in such distress.

30 3.60.30

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्कानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥

vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅkāni sarvāṇi mayā virahitā priyā ||

हिंदी अर्थ

स्पष्ट है कि मुझसे बिछुड़ी मेरी युवा प्रिया को मांसभक्षी राक्षसों ने उसके सब अंग बाँटकर खा लिया है।

English meaning

Clearly my young beloved, separated from me, has been devoured by flesh-eating rakshasas, who divided all her limbs.

31 3.60.31

नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं चारुकुण्डलम् ।
पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखंनिष्प्रभतां गतम् ॥

nūnaṃ tacchubhadantoṣṭhaṃ sunāsaṃ cārukuṇḍalam |
pūrṇacandranibhaṃ grastaṃ mukhaṃniṣprabhatāṃ gatam ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही सुंदर दाँतों और होंठों, सुंदर नाक और सुंदर कुंडलों वाला, पूर्ण चंद्रमा जैसा वह मुख ग्रस लिया गया है और निस्तेज हो गया है।

English meaning

Surely that face, with lovely teeth and lips, fine nose and pretty earrings, like the full moon, has been seized and has lost its radiance.

32 3.60.32

सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयशोभिता ।
कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ॥

sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveyaśobhitā |
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā ||

हिंदी अर्थ

मेरी प्रिया की चंपा के रंग वाली, कोमल, हार से सजी वह सुंदर गर्दन विलाप करते समय खा ली गई होगी।

English meaning

That lovely neck of my beloved, the colour of champaka, tender, adorned with a necklace, has been devoured as she cried out.

33 3.60.33

नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ।
भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ॥

nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau |
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही कोमल पल्लवों जैसी, इधर-उधर फेंकी जाती, काँपती उँगलियों वाली उसकी दोनों भुजाएँ कंगनों और बाजूबंदों सहित खा ली गई होंगी।

English meaning

Surely those two arms, tender as young shoots, flung about, their tips trembling, have been devoured along with her bracelets and armlets.

34 3.60.34

मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ।
सार्धेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ॥

mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai |
sārdheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā ||

हिंदी अर्थ

मुझसे बिछुड़ी वह युवती राक्षसों के खाने के लिए छोड़ दी गई। अनेक बंधुओं वाली होते हुए भी वह कारवाँ से बिछुड़े व्यक्ति की तरह खा ली गई।

English meaning

Separated from me, the young one was left for the rakshasas to devour. Though she had many kin, she was devoured like one abandoned by her caravan.

35 3.60.35

हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ।
हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ॥

hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit |
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

हा महाबाहु लक्ष्मण! क्या तुम्हें मेरी प्रिया कहीं दिखाई देती है? हा प्रिये, हे भद्रे, तुम कहाँ चली गईं? हा सीते! इस प्रकार वे बार-बार पुकारते रहे।

English meaning

Ha Lakshmana, mighty-armed! Do you see my beloved anywhere? Ha beloved, where have you gone, good lady? Ha Sita! So he cried again and again.

36 3.60.36

इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ।
क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ।
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ॥

ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam |
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt |
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार विलाप करते हुए राम वन से वन दौड़ते रहे। कभी वे तेजी से भटकते, कभी थककर लड़खड़ाते। कभी वे केवल प्रिया की खोज में लगे पागल से दिखते।

English meaning

Lamenting thus, Rama ran from forest to forest. Sometimes he rushed wildly, sometimes he staggered with exhaustion. Sometimes he seemed like a madman, intent only on searching for his beloved.

37 3.60.37

स वनानि नदीश्शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च ।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥

sa vanāni nadīśśailān giriprasravaṇāni ca |
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

वे वनों, नदियों, पर्वतों, पहाड़ी झरनों और जंगलों में बेचैन होकर तेजी से घूमते रहे।

English meaning

He wandered restlessly and swiftly through forests, rivers, mountains, mountain streams and woodlands.

38 3.60.38

तथा स गत्वा विपुलम् महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशस्सचकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥

tathā sa gatvā vipulam mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśassacakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam ||

हिंदी अर्थ

उस विशाल महावन में जाकर और मैथिली के लिए पूरा वन छान मारने के बाद भी, आशा न छोड़ते हुए उन्होंने फिर प्रिया की खोज में अत्यधिक परिश्रम किया।

English meaning

Having gone through that vast great forest and searched it all for Maithili, his hope not yet exhausted, he again made the greatest effort in seeking his beloved.

Next sarga · Aranya Kanda 61Searching in VainThey search every hill and stream. Lakshmana comforts Rama, who imagines what may have happened to her.

Characters in this sarga

All characters