Skip to content
Aranya Kanda Sarga 59 of 75 27 shlokas
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 59

Why Lakshmana Came

अरण्यकांड, सर्ग 59: लक्ष्मण के आने का कारण

Lakshmana explains that Sita's bitter words forced him to leave. Rama still blames him for obeying her.

लक्ष्मण बताते हैं कि सीता के कटु वचनों ने उन्हें जाने को विवश किया। राम फिर भी उन्हें दोष देते हैं कि उन्होंने उनकी बात मानी।

1 3.59.1

अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः ।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितं पुनः ॥

athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaṃ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब आश्रम से लौटते हुए मार्ग में रघुनंदन राम ने दुख से पीड़ित सौमित्र से फिर पूछा।

English meaning

Then, on the way back from the hermitage, Rama, joy of the Raghus, again questioned Saumitri, who was stricken with grief.

2 3.59.2

तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् ।
यदा सा तव विश्वासाद्वने विरहिता मया ॥

tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |
yadā sā tava viśvāsādvane virahitā mayā ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने उनसे कहा: जब मैंने तुम पर विश्वास करके उसे वन में छोड़ा था, तो तुम मैथिली को छोड़कर क्यों चले आए?

English meaning

He said to him: Why did you come away, leaving Maithili, when I had left her in the forest trusting in you?

3 3.59.3

दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण ।
शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः ॥

dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
śaṅkamānaṃ mahatpāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, जैसे ही मैंने तुम्हें मैथिली को छोड़कर आते देखा, किसी बड़े अनर्थ की आशंका से मेरा मन सचमुच व्यथित हो गया।

English meaning

The moment I saw you coming, having left Maithili, Lakshmana, my mind, fearing some great evil, was truly troubled.

4 3.59.4

स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे ।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥

sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, जब से मैंने तुम्हें दूर मार्ग में सीता के बिना देखा, मेरी बाईं आँख, भुजा और हृदय फड़क रहे हैं।

English meaning

My left eye throbs, and my arm and my heart, since I saw you far off on the path without Sita, Lakshmana.

5 3.59.5

एवमुक्तन्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥

evamuktantu saumitrirlakṣmaṇaśśubhalakṣaṇaḥ |
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर शुभ लक्षणों वाले सौमित्र लक्ष्मण फिर दुख से भरकर दुखी राम से बोले:

English meaning

Addressed thus, Saumitri Lakshmana, of auspicious marks, overcome again by grief, said to the sorrowful Rama:

6 3.59.6

न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः ।
प्रचोदित स्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥

na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |
pracodita stayaivograistvatsakāśamihāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं अपनी इच्छा से उन्हें छोड़कर यहाँ नहीं आया। उन्होंने ही कठोर वचनों से प्रेरित किया, तब मैं आपके पास यहाँ आया।

English meaning

I did not leave her and come here of my own will. I came here to you because she urged me with harsh words.

7 3.59.7

आर्येणेव पराक्रुष्टं हासीते लक्ष्मणेति च ।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥

āryeṇeva parākruṣṭaṃ hāsīte lakṣmaṇeti ca |
paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam ||

हिंदी अर्थ

'हा सीते! हा लक्ष्मण! बचाओ!' यह पुकार, मानो मेरे आर्य भाई ने लगाई हो, मैथिली के कानों तक पहुँची।

English meaning

The cry 'Ha Sita! Ha Lakshmana! Save me!', as if called out by my noble brother, reached Maithili's ears.

8 3.59.8

सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली ।
गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला ॥

sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā ||

हिंदी अर्थ

वह आर्त पुकार सुनकर आपके प्रति स्नेह के कारण मैथिली रोती हुई और भय से व्याकुल होकर मुझसे बोलीं, 'जाओ! जाओ!'

English meaning

Hearing that cry of distress, Maithili, out of love for you, weeping and overcome with fear, said to me, 'Go! Go!'

9 3.59.9

प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया ।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥

pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |
pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam ||

हिंदी अर्थ

जब उन्होंने बार-बार जाने के लिए प्रेरित किया, तो मैंने आप पर विश्वास से भरे ये वचन मैथिली से कहे:

English meaning

Urged again and again by her to go, I answered Maithili with these words, full of trust in you:

10 3.59.10

न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् ।
निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येवमुदाहृतम् ॥

na tatpaśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |
nirvṛtā bhava nāstyetatkenāpyevamudāhṛtam ||

हिंदी अर्थ

मुझे ऐसा कोई राक्षस नहीं दिखता जो उन्हें भय दे सके। शांत रहिए। यह उनकी पुकार नहीं है। यह किसी और ने लगाई है।

English meaning

I see no rakshasa who could bring fear upon him. Be at peace. This is not his cry. It was uttered by someone else.

11 3.59.11

विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति ।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्रिदशानपि ॥

vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |
trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyetridaśānapi ||

हिंदी अर्थ

हे सीते, जो देवताओं की भी रक्षा कर सकते हैं, वे मेरे आर्य भाई 'बचाओ' जैसे निंदित और नीच वचन कैसे कहेंगे?

English meaning

How could my noble brother utter such base and contemptible words as 'Save me', Sita, he who could save even the gods?

12 3.59.12

किं निमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् ।
राक्षसेनेरितं वाक्यं त्राहि त्राहीति शोभने ॥

kiṃ nimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |
rākṣaseneritaṃ vākyaṃ trāhi trāhīti śobhane ||

हिंदी अर्थ

हे शोभने, किसी उद्देश्य से किसी राक्षस ने मेरे भाई की आवाज की नकल करके 'बचाओ! बचाओ!' पुकारा है।

English meaning

For some purpose a rakshasa imitated my brother's voice and cried 'Save me! Save me!', lovely lady.

13 3.59.13

विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति ।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥

visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti |
na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā ||

हिंदी अर्थ

'लक्ष्मण, मुझे बचाओ!' ये वचन बदली हुई आवाज में कहे गए। आपको साधारण स्त्रियों जैसी व्याकुलता नहीं करनी चाहिए।

English meaning

The words 'Lakshmana, save me!' were uttered in a false voice. You should not feel distress fit only for lesser women.

14-15 3.59.14-15

अलं वैक्लब्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका ।
न सोऽस्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्वै राघवं रणे ।
जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ।
न जय्यो राघवो युद्धे देवैश्शक्रपुरोगमैः ॥

alaṃ vaiklabyamālambya svasthā bhava nirutsukā |
na so'sti triṣu lokeṣu pumānvai rāghavaṃ raṇe |
jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet |
na jayyo rāghavo yuddhe devaiśśakrapurogamaiḥ ||

हिंदी अर्थ

घबराहट छोड़िए। शांत और निश्चिंत रहिए। तीनों लोकों में ऐसा कोई पुरुष नहीं, न उत्पन्न हुआ न होगा, जो युद्ध में राघव को हरा सके। राघव को युद्ध में इंद्र आदि देवता भी नहीं जीत सकते।

English meaning

Enough of giving way to weakness. Be calm and free from anxiety. There is no man in the three worlds, born or yet to be born, who could defeat Raghava in battle. Raghava cannot be conquered in war even by the gods led by Shakra.

16 3.59.16

एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना ।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥

evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर मोहित चित्त वाली वैदेही ने आँसू बहाते हुए मुझसे ये कठोर वचन कहे:

English meaning

Addressed thus, Vaidehi, her mind bewildered, shedding tears, spoke these cruel words to me:

17 3.59.17

भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः ।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्तुं न च त्वं मामवाप्स्यसि ॥

bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |
vinaṣṭe bhrātari prāptuṃ na ca tvaṃ māmavāpsyasi ||

हिंदी अर्थ

तुम्हारे मन में मेरे प्रति अत्यंत पापपूर्ण भाव है। तुम भाई के मरने पर मुझे पाना चाहते हो, परंतु तुम मुझे कभी नहीं पाओगे।

English meaning

Your feelings towards me are utterly sinful. You hope to win me when your brother is dead, but you will never have me.

18 3.59.18

सङ्केताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि ।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैवमभ्यवपद्यसे ॥

saṅketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ naivamabhyavapadyase ||

हिंदी अर्थ

तुम भरत के संकेत पर राम के पीछे आए हो। इसीलिए वे इतनी जोर से पुकार रहे हैं, फिर भी तुम उनके पास नहीं जाते।

English meaning

You follow Rama by arrangement with Bharata. That is why you do not go to him though he cries out so desperately.

19 3.59.19

रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि ।
राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥

ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |
rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase ||

हिंदी अर्थ

तुम छिपे हुए शत्रु हो जो मेरे लिए उनके पीछे आए हो और राघव के विरुद्ध अवसर की ताक में हो। इसीलिए तुम उनके पास नहीं जाते।

English meaning

You are a secret enemy who follows him for my sake, waiting for an opening against Raghava. That is why you do not go to him.

20 3.59.20

एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः ।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणोष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥

evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
krodhātprasphuramāṇoṣṭha āśramādabhinirgataḥ ||

हिंदी अर्थ

वैदेही के ऐसा कहने पर मैं क्रुद्ध हो गया, मेरी आँखें लाल हो गईं, क्रोध से होंठ फड़कने लगे, और मैं आश्रम से निकल आया।

English meaning

Addressed thus by Vaidehi, I grew angry, my eyes reddened, my lips quivering with rage, and I left the hermitage.

21 3.59.21

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामस्सन्तापमोहितः ।
अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः ॥

evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmassantāpamohitaḥ |
abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहते सौमित्र से संताप से मोहित राम ने कहा: हे सौम्य, तुमने उसके बिना यहाँ आकर बुरा किया।

English meaning

To Saumitri, speaking thus, Rama, bewildered by anguish, said: Gentle one, you have done wrong in coming here without her.

22 3.59.22

जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे ।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निस्सृतो भवान् ॥

jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |
anena krodhavākyena maithilyā nissṛto bhavān ||

हिंदी अर्थ

यह जानते हुए भी कि मैं राक्षसों को रोकने में समर्थ हूँ, तुम मैथिली के क्रोध भरे वचनों के कारण चले आए।

English meaning

Though you knew I was able to hold off the rakshasas, you came away because of Maithili's angry words.

23 3.59.23

न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम् ।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा तां विहाय त्वमागतः ॥

na hi te parituṣyāmi tyaktvā yadyāsi maithilīm |
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā tāṃ vihāya tvamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

मैथिली को छोड़ देने के कारण मैं तुमसे संतुष्ट नहीं हूँ। तुमने एक क्रुद्ध स्त्री के कठोर वचन सुने और उसे छोड़कर चले आए।

English meaning

I am not pleased with you for leaving Maithili. You heard the harsh words of an angry woman, and you left her and came away.

24 3.59.24

सर्वथा त्वविनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः ।
क्रोधस्य वशमापन्नो नाकरोश्शासनं मम ॥

sarvathā tvavinītaṃ te sītayā yatpracoditaḥ |
krodhasya vaśamāpanno nākarośśāsanaṃ mama ||

हिंदी अर्थ

यह तुम्हारी पूरी तरह भूल है कि सीता के प्रेरित करने पर और क्रोध के वश में आकर तुमने मेरी आज्ञा का पालन नहीं किया।

English meaning

It was wholly wrong of you that, urged by Sita and fallen under the sway of anger, you did not carry out my command.

25 3.59.25

असौ हि राक्षसश्शेते शरेणाभिहतो मया ।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवाहितः ॥

asau hi rākṣasaśśete śareṇābhihato mayā |
mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ वह राक्षस मेरे बाण से आहत होकर पड़ा है, जो मृग का रूप धारण करके मुझे आश्रम से दूर ले गया।

English meaning

There lies the rakshasa, struck down by my arrow, who in the form of a deer drew me away from the hermitage.

26 3.59.26

विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलीलबाणेन च ताडितो मया ।
मार्गीं तनुं त्यज्य स विक्लबस्वरो बभूव केयूरधरस्सराक्षसः ॥

vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīlabāṇena ca tāḍito mayā |
mārgīṃ tanuṃ tyajya sa viklabasvaro babhūva keyūradharassarākṣasaḥ ||

हिंदी अर्थ

धनुष खींचकर और बाण चढ़ाकर मैंने मानो खेल-खेल में उसे बाण से मारा। मृग का शरीर छोड़कर, लड़खड़ाती आवाज में वह बाजूबंद पहने राक्षस बन गया।

English meaning

Drawing my bow and fitting an arrow, I struck him with an arrow as if in play. Abandoning the deer's body, his voice faltering, he became a rakshasa wearing armlets.

27 3.59.27

शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं समालम्ब्य सुदूरसुश्रवम् ।
उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥

śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ samālambya sudūrasuśravam |
udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm ||

हिंदी अर्थ

बाण से आहत होकर उसने पीड़ा भरी आवाज में मेरे स्वर की नकल करते हुए दूर तक सुनाई देने वाले वे भयानक वचन कहे, जिनके कारण तुम मैथिली को छोड़कर चले आए।

English meaning

Struck by the arrow, in an anguished voice imitating mine, he uttered those dreadful words that carried far, because of which you came away leaving Maithili.

Next sarga · Aranya Kanda 60Rama Asks the TreesMad with grief, Rama wanders from tree to tree and river to river, asking each if it has seen Sita.

Characters in this sarga

All characters