Skip to content
Aranya Kanda Sarga 47 of 75 50 shlokas Journey stop 12
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 47

Sita Refuses Ravana

अरण्यकांड, सर्ग 47: सीता का रावण को ठुकराना

Ravana reveals his name and asks Sita to be his queen. She refuses with scorn, comparing Rama to a lion and him to a jackal.

रावण अपना नाम बताकर सीता से रानी बनने को कहता है। वे तिरस्कार से मना करती हैं, राम को सिंह और उसे सियार बताती हैं।

1 3.47.1

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षता ।
परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना ॥

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣatā |
parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā ||

हिंदी अर्थ

तब उनका हरण करने की इच्छा रखने वाले, परिव्राजक वेशधारी रावण के पूछने पर वैदेही ने स्वयं अपना परिचय दिया।

English meaning

Questioned then by Ravana, who wished to carry her off and wore the guise of a mendicant, Vaidehi told him about herself.

2 3.47.2

ब्राह्मणश्चातिथिश्चायमनुक्तो हि शपेत माम् ।
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत् ॥

brāhmaṇaścātithiścāyamanukto hi śapeta mām |
iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

'यह ब्राह्मण और अतिथि है। यदि मैं उत्तर न दूँ तो यह मुझे शाप दे सकता है।' क्षण भर ऐसा सोचकर सीता ने यह कहा:

English meaning

'He is a brahmin and a guest. If I do not answer, he may curse me.' Thinking this for a moment, Sita spoke these words:

3 3.47.3

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः ।
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |
sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama ||

हिंदी अर्थ

मैं मिथिला के महात्मा राजा जनक की पुत्री हूँ। मेरा नाम सीता है और मैं राम की पत्नी हूँ, हे द्विजश्रेष्ठ। आपका कल्याण हो।

English meaning

I am the daughter of the great-souled Janaka, king of Mithila. My name is Sita, and I am Rama's wife, best of brahmins. May all be well with you.

4 3.47.4

उषित्वा द्वादश समा इक्ष्वाकुणां निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥

uṣitvā dvādaśa samā ikṣvākuṇāṃ niveśane |
bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī ||

हिंदी अर्थ

बारह वर्ष तक मैं इक्ष्वाकुओं के घर में रही, मनुष्यों के भोग भोगती हुई और हर इच्छा से संपन्न।

English meaning

For twelve years I lived in the house of the Ikshvakus, enjoying human pleasures, with every wish fulfilled.

5 3.47.5

ततस्त्रयोदशे वर्षे राजामन्त्रयत प्रभुः ।
अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥

tatastrayodaśe varṣe rājāmantrayata prabhuḥ |
abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर तेरहवें वर्ष में स्वामी राजा ने अपने राजमंत्रियों के साथ मिलकर राम का अभिषेक करने का निश्चय किया।

English meaning

Then in the thirteenth year the lord, the king, together with his royal counsellors, resolved to consecrate Rama as heir.

6 3.47.6

तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारमार्या सा याचते वरम् ॥

tasminsambhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
kaikeyī nāma bhartāramāryā sā yācate varam ||

हिंदी अर्थ

जब राघव के अभिषेक की तैयारी हो रही थी, तब कैकेयी नाम की रानी ने अपने पति से वरदान माँगा।

English meaning

While preparations were being made for Raghava's consecration, the noble lady named Kaikeyi asked her husband for a boon.

7 3.47.7

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे ।
मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम् ।
द्वावयाचत भर्तारं सत्यसन्धं नृपोत्तमम् ॥

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |
mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam |
dvāvayācata bhartāraṃ satyasandhaṃ nṛpottamam ||

हिंदी अर्थ

अपने पुराने उपकार से मेरे ससुर को बाँधकर कैकेयी ने अपने सत्यप्रतिज्ञ पति, श्रेष्ठ राजा से दो वर माँगे: मेरे पति का वनवास और भरत का अभिषेक।

English meaning

Having bound my father-in-law by his past good deed, Kaikeyi asked her husband, the best of kings, true to his word, for two things: the banishment of my husband and the consecration of Bharata.

8 3.47.8

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्येच कथञ्चन ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥

nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsyeca kathañcana |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate ||

हिंदी अर्थ

'आज मैं न खाऊँगी, न सोऊँगी, न कुछ पिऊँगी। यदि राम का अभिषेक हुआ तो वही मेरे जीवन का अंत होगा।'

English meaning

'I will not eat today, nor sleep, nor drink anything at all. If Rama is consecrated, that will be the end of my life.'

9 3.47.9

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः ।
अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याञ्चां चकार सा ॥

iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ |
ayācatārthairanvarthairna ca yāñcāṃ cakāra sā ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहती कैकेयी से दूसरों को मान देने वाले मेरे ससुर ने उचित तर्कों और प्रलोभनों के साथ विनती की, परंतु उसने उनकी याचना नहीं मानी।

English meaning

To Kaikeyi, speaking thus, my father-in-law, who gives honour to others, made appeals with good reasons and offers, but she would not yield to his pleading.

10 3.47.10

मम भर्तामहातेजा वयसा पञ्चविंशकः ।
अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते ॥

mama bhartāmahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ |
aṣṭādaśa hi varṣāṇi mama janmani gaṇyate ||

हिंदी अर्थ

मेरे महातेजस्वी पति पच्चीस वर्ष के थे, और मेरी आयु जन्म से अठारह वर्ष गिनी जाती थी।

English meaning

My husband, of great splendour, was twenty-five years old, and I was counted eighteen years from my birth.

11 3.47.11

रामेति प्रथितो लोके गुणवान्सत्यवान्शुचिः ।
विशालाक्षो महाबाहुस्सर्वभूतहिते रतः ॥

rāmeti prathito loke guṇavānsatyavānśuciḥ |
viśālākṣo mahābāhussarvabhūtahite rataḥ ||

हिंदी अर्थ

वे संसार में राम के नाम से प्रसिद्ध हैं, गुणवान, सत्यवादी और पवित्र, विशाल नेत्रों वाले और महाबाहु, सब प्राणियों के हित में लगे रहने वाले।

English meaning

He is famed in the world as Rama, virtuous, truthful and pure, wide-eyed and mighty-armed, devoted to the good of all beings.

12 3.47.12

कामार्तस्तु महातेजाः पिता दशरथस्स्वयम् ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं तं रामं नाभ्यषेचयत् ॥

kāmārtastu mahātejāḥ pitā daśarathassvayam |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ taṃ rāmaṃ nābhyaṣecayat ||

हिंदी अर्थ

परंतु उनके महातेजस्वी पिता दशरथ ने स्वयं काम से पीड़ित होकर कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए राम का अभिषेक नहीं किया।

English meaning

But his father Dasharatha himself, of great splendour, overcome by desire, did not consecrate Rama, wishing to please Kaikeyi.

13 3.47.13

अभिषेकाय तु पितुस्समीपं राममागतम् ।
कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच धृतं वचः ॥

abhiṣekāya tu pitussamīpaṃ rāmamāgatam |
kaikeyī mama bhartāramityuvāca dhṛtaṃ vacaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब राम अभिषेक के लिए पिता के पास आए, तब कैकेयी ने मेरे पति से ये दृढ़ वचन कहे:

English meaning

When Rama came before his father for the consecration, Kaikeyi spoke these firm words to my husband:

14 3.47.14

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव ।
भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् ॥

tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava |
bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, सुनो तुम्हारे पिता ने मुझे क्या आज्ञा दी है: यह निष्कंटक राज्य भरत को दिया जाना है।

English meaning

Listen, Raghava, to what your father has commanded me: this kingdom, free of thorns, is to be given to Bharata.

15 3.47.15

त्वया हि खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ।
वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतान् ॥

tvayā hi khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca |
vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtān ||

हिंदी अर्थ

तुम्हें नौ और पाँच वर्ष वन में रहना होगा। हे काकुत्स्थ, वन को जाओ और अपने पिता को असत्य से मुक्त करो।

English meaning

You must live in the forest for nine years and five. Go into the forest, Kakutstha, and free your father from untruth.

16 3.47.16

तथेत्युक्त्वा च तां रामः कैकेयीमकुतोभयः ।
चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥

tathetyuktvā ca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ |
cakāra tadvacastasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ ||

हिंदी अर्थ

कैकेयी से 'ऐसा ही हो' कहकर निर्भय राम ने उसका कहना माना। मेरे पति दृढ़व्रती हैं।

English meaning

Saying 'So be it' to Kaikeyi, Rama, fearless of anything, did as she said. My husband is firm in his vows.

17 3.47.17

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यं ब्रूयान्न चानृतम् ।
एतद्ब्राह्मण रामस्य ध्रृवं व्रतमनुत्तमम् ॥

dadyānna pratigṛhṇīyātsatyaṃ brūyānna cānṛtam |
etadbrāhmaṇa rāmasya dhrṛvaṃ vratamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

देना, लेना नहीं, सत्य बोलना, असत्य नहीं: हे ब्राह्मण, यही राम का अटल और श्रेष्ठ व्रत है।

English meaning

To give and not to receive, to speak the truth and not falsehood: this, brahmin, is Rama's firm and unsurpassed vow.

18 3.47.18

तस्य भ्राता तु द्वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ।
रामस्य पुरुषव्याघ्रस्सहायस्समरेरिहा ॥

tasya bhrātā tu dvaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān |
rāmasya puruṣavyāghrassahāyassamarerihā ||

हिंदी अर्थ

उनके सौतेले भाई, दूसरी माता से उत्पन्न पराक्रमी लक्ष्मण, जो पुरुषों में व्याघ्र हैं, राम के सहायक और युद्ध में शत्रुओं का नाश करने वाले हैं।

English meaning

His half-brother, born of another mother, the valiant Lakshmana, a tiger among men, is Rama's helper and slayer of foes in battle.

19 3.47.19

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः ।
अन्वगच्छद्दनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥

sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ |
anvagacchaddanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha ||

हिंदी अर्थ

वह भाई लक्ष्मण, जो धर्म का पालन करते हैं और दृढ़व्रती हैं, हाथ में धनुष लेकर मेरे साथ वनवास जाते राम के पीछे चल पड़े।

English meaning

That brother, Lakshmana by name, who follows dharma and is firm in his vows, bow in hand, followed Rama as he went into exile with me.

20 3.47.20

जटी तापसरूपेण मया सह सहानुजः ।
प्रविष्टो दण्डकारण्यं धर्मनित्यो जितेन्द्रियः ॥

jaṭī tāpasarūpeṇa mayā saha sahānujaḥ |
praviṣṭo daṇḍakāraṇyaṃ dharmanityo jitendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

जटाधारी, तपस्वी वेश में, मेरे और अपने छोटे भाई के साथ, सदा धर्मपरायण और जितेंद्रिय राम दंडकवन में प्रविष्ट हुए।

English meaning

With matted hair, in the guise of an ascetic, together with me and his younger brother, Rama, ever devoted to dharma and master of his senses, entered the Dandaka forest.

21 3.47.21

ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैकेय्यास्तु कृते त्रयः ।
विचरामो द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा ॥

te vayaṃ pracyutā rājyātkaikeyyāstu kṛte trayaḥ |
vicarāmo dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार कैकेयी के कारण राज्य से वंचित हम तीनों, हे द्विजश्रेष्ठ, अपने बल के भरोसे घने वन में विचरते हैं।

English meaning

So we three, deprived of the kingdom because of Kaikeyi, wander through the deep forest by our own strength, best of brahmins.

22-23 3.47.22-23

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया ।
आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम् ।
रुरून्गोधा न्वराहांश्च हत्वाऽदायाऽमिषान्बहून् ॥

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā |
āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam |
rurūngodhā nvarāhāṃśca hatvā'dāyā'miṣānbahūn ||

हिंदी अर्थ

थोड़ी देर विश्राम कीजिए। आप यहाँ ठहर सकते हैं। मेरे पति प्रचुर वन्य भोजन, रुरु मृग, गोह और सूअर मारकर और बहुत सा मांस लेकर आते ही होंगे।

English meaning

Rest a while. You may stay here. My husband will soon come, bringing plenty of forest food, ruru deer, iguanas and boars that he has killed, and much meat.

24 3.47.24

स त्वं नाम च गोत्रञ्च कुलं चाचक्ष्व तत्त्वतः ।
एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥

sa tvaṃ nāma ca gotrañca kulaṃ cācakṣva tattvataḥ |
ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija ||

हिंदी अर्थ

अब आप सच-सच अपना नाम, गोत्र और कुल बताइए। और हे ब्राह्मण, आप दंडकवन में अकेले क्यों घूमते हैं?

English meaning

Now tell me truly your name, your gotra and your family. And why do you wander alone in the Dandaka forest, brahmin?

25 3.47.25

एवं बृवन्त्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः ।
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥

evaṃ bṛvantyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |
pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम की पत्नी सीता के ऐसा कहने पर महाबली राक्षसराज रावण ने तीखा उत्तर दिया।

English meaning

As Sita, Rama's wife, spoke thus, the mighty Ravana, lord of rakshasas, gave a fierce reply.

26 3.47.26

येन वित्रासिता लोकास्सदेवासुरपन्नगाः ।
अहं तु रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥

yena vitrāsitā lokāssadevāsurapannagāḥ |
ahaṃ tu rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं वह हूँ जिससे देवता, असुर और नागों सहित सारे लोक भयभीत रहते हैं। हे सीते, मैं रावण हूँ, राक्षसों के समूहों का स्वामी।

English meaning

I am the one by whom the worlds, with gods, asuras and serpents, are terrified. I am Ravana, Sita, lord of the hosts of rakshasas.

27 3.47.27

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् ।
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते ॥

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |
ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite ||

हिंदी अर्थ

हे अनिंदिते, सोने जैसी आभा वाली और रेशमी वस्त्र पहने तुम्हें देखकर अब मुझे अपनी पत्नियों में आनंद नहीं मिलता।

English meaning

Now that I have seen you, golden-hued and clad in silk, flawless one, I find no pleasure in my own wives.

28 3.47.28

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः ।
सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥

bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ |
sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava ||

हिंदी अर्थ

इधर-उधर से लाई गई बहुत सी उत्तम स्त्रियों में, तुम्हारा कल्याण हो, तुम मेरी पटरानी बनो।

English meaning

Of all the many excellent women brought here and there, bless you, become my chief queen.

29 3.47.29

लङ्कानाम समुद्रस्य मम मध्ये महापुरी ।
सागरेण परिक्षिस्ता निविष्टा नगमूर्धनि ॥

laṅkānāma samudrasya mama madhye mahāpurī |
sāgareṇa parikṣistā niviṣṭā nagamūrdhani ||

हिंदी अर्थ

मेरी लंका नाम की महापुरी समुद्र के बीच में है, समुद्र से घिरी और पर्वत के शिखर पर बसी हुई।

English meaning

My great city named Lanka stands in the middle of the ocean, surrounded by the sea and set on a mountain top.

30 3.47.30

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विहरिष्यसि ।
न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vihariṣyasi |
na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini ||

हिंदी अर्थ

हे सीते, वहाँ तुम मेरे साथ उसके उपवनों में विहार करोगी, और हे भामिनी, इस वनवास की इच्छा नहीं करोगी।

English meaning

There, Sita, you will roam its groves with me, and you will not long for this life in the forest, lovely lady.

31 3.47.31

पञ्च दास्यस्सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः ।
सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥

pañca dāsyassahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi ||

हिंदी अर्थ

हे सीते, यदि तुम मेरी पत्नी बनो तो सब आभूषणों से सजी पाँच हजार दासियाँ तुम्हारी सेवा करेंगी।

English meaning

Five thousand maids, adorned with every ornament, will serve you, Sita, if you become my wife.

32 3.47.32

रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसम् ॥

rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā |
pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasam ||

हिंदी अर्थ

रावण के ऐसा कहने पर निर्दोष अंगों वाली जनकनंदिनी क्रुद्ध हो गईं और उस राक्षस का तिरस्कार करते हुए बोलीं:

English meaning

Addressed thus by Ravana, Janaka's daughter of flawless limbs grew angry and, disdaining the rakshasa, replied:

33 3.47.33

महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ॥

mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |
mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā ||

हिंदी अर्थ

मैं महान पर्वत के समान अडिग, महेंद्र के समान और महासागर के समान अक्षोभ्य अपने पति राम की अनुगामिनी हूँ।

English meaning

I am devoted to Rama, my husband, unshakeable as a great mountain, equal to great Indra, imperturbable as the great ocean.

34 3.47.34

सर्वलक्षणसम्पन्नं न्यग्रोधपरिमण्डलम् ।
सत्यसन्धं महाभागमहं राममनुव्रता ॥

sarvalakṣaṇasampannaṃ nyagrodhaparimaṇḍalam |
satyasandhaṃ mahābhāgamahaṃ rāmamanuvratā ||

हिंदी अर्थ

मैं सब शुभ लक्षणों से युक्त, वटवृक्ष के समान सुडौल, सत्यप्रतिज्ञ और महाभाग्यशाली राम की अनुगामिनी हूँ।

English meaning

I am devoted to Rama, endowed with every auspicious mark, well proportioned as a banyan tree, true to his word, most illustrious.

35 3.47.35

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
नृसिंहं सिंहसङ्काशमहं राममनुव्रता ॥

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |
nṛsiṃhaṃ siṃhasaṅkāśamahaṃ rāmamanuvratā ||

हिंदी अर्थ

मैं महाबाहु, विशाल वक्ष वाले, सिंह जैसी चाल वाले, नरसिंह, सिंह के समान राम की अनुगामिनी हूँ।

English meaning

I am devoted to Rama, mighty-armed, broad-chested, walking with the stride of a lion, a lion among men, like a lion himself.

36 3.47.36

पूर्णचन्द्राननं रामं राजवत्सं जितेन्द्रियम् ।
पृथुकीर्तिं महात्मानमहं राममनुव्रता ॥

pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ rājavatsaṃ jitendriyam |
pṛthukīrtiṃ mahātmānamahaṃ rāmamanuvratā ||

हिंदी अर्थ

मैं पूर्ण चंद्रमा जैसे मुख वाले, राजा के प्रिय पुत्र, जितेंद्रिय, विशाल कीर्ति वाले महात्मा राम की अनुगामिनी हूँ।

English meaning

I am devoted to Rama, whose face is like the full moon, the cherished son of the king, master of his senses, of wide fame, the great-souled one.

37 3.47.37

त्वं पुनर्जम्बुकस्सिंहीं मामिच्छसि सुदुर्लभाम् ।
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ॥

tvaṃ punarjambukassiṃhīṃ māmicchasi sudurlabhām |
nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā ||

हिंदी अर्थ

और तुम सियार होकर मुझ दुर्लभ सिंहनी की इच्छा करते हो। तुम मुझे वैसे ही नहीं छू सकते, जैसे सूर्य की प्रभा को।

English meaning

And you, a jackal, desire me, a lioness, so hard to win. You can no more touch me than you can touch the light of the sun.

38 3.47.38

पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक् ।
राघपस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण ॥

pādapānkāñcanānnūnaṃ bahūnpaśyasi mandabhāk |
rāghapasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rāvaṇa ||

हिंदी अर्थ

हे अभागे रावण, निश्चय ही तुम्हें बहुत से सोने के वृक्ष दिखाई दे रहे हैं, जो तुम राघव की प्रिय पत्नी की इच्छा करते हो।

English meaning

Surely you see many golden trees, ill-fated wretch, since you desire Raghava's beloved wife, Ravana.

39 3.47.39

क्षुधितस्य हि सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः ।
आशीविषस्य मुखाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥

kṣudhitasya hi siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ |
āśīviṣasya mukhāddaṃṣṭrāmādātumicchasi ||

हिंदी अर्थ

तुम भूखे, वेगवान, मृगों के शत्रु सिंह के मुख से दाँत, या विषैले साँप के मुख से उसकी दाढ़ निकालना चाहते हो।

English meaning

You wish to pull a tooth from the mouth of a hungry, swift lion, the enemy of deer, or a fang from the mouth of a venomous snake.

40 3.47.40

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि ।
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि ॥

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi |
kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimāngantumicchasi ||

हिंदी अर्थ

तुम पर्वतश्रेष्ठ मंदर को हाथ से उठाना चाहते हो। तुम कालकूट विष पीकर सकुशल चले जाना चाहते हो।

English meaning

You wish to carry off Mandara, best of mountains, with your hand. You wish to drink the poison Kalakuta and go away unharmed.

41 3.47.41

अक्षि सूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेक्षि च क्षुरम् ।
राघवस्य प्रियां भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥

akṣi sūcyā pramṛjasi jihvayā lekṣi ca kṣuram |
rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi ||

हिंदी अर्थ

राघव की प्रिय पत्नी को पाने की इच्छा करने वाले तुम सुई से आँख मल रहे हो और जीभ से छुरा चाट रहे हो।

English meaning

You rub your eye with a needle and lick a razor with your tongue, you who wish to win Raghava's beloved wife.

42 3.47.42

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि ।
सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ पाणिभ्यां हर्तुमिच्छसि ।
यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि ॥

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi |
sūryācandramasau cobhau pāṇibhyāṃ hartumicchasi |
yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi ||

हिंदी अर्थ

राम की प्रिय पत्नी का अपमान करना चाहने वाले तुम गले में पत्थर बाँधकर समुद्र पार करना चाहते हो। तुम सूर्य और चंद्रमा दोनों को हाथों से पकड़ना चाहते हो।

English meaning

You wish to cross the ocean with a rock tied round your neck. You wish to seize both the sun and the moon with your hands, you who wish to violate Rama's beloved wife.

43 3.47.43

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि ।
काल्याणवृत्तां रामस्य यो भार्यांहर्तुमिच्छसि ॥

agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi |
kālyāṇavṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃhartumicchasi ||

हिंदी अर्थ

राम की सदाचारिणी पत्नी का हरण करना चाहने वाले तुम जलती आग को देखकर उसे कपड़े में बाँधकर ले जाना चाहते हो।

English meaning

Seeing a blazing fire, you wish to carry it off in a cloth, you who wish to carry off Rama's virtuous wife.

44 3.47.44

अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि ।
रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥

ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi |
rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi ||

हिंदी अर्थ

राम की योग्य पत्नी को पाने की इच्छा करने वाले तुम लोहे की नोक वाले भालों की धार पर चलना चाहते हो।

English meaning

You wish to walk on the points of iron-tipped spears, you who wish to win Rama's worthy wife.

45 3.47.45

यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दिनिका समुद्रयोः ।
सुराग्र्य सौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं वै तव राघवस्य च ॥

yadantaraṃ siṃhaśṛgālayorvane yadantaraṃ syandinikā samudrayoḥ |
surāgrya sauvīrakayoryadantaraṃ tadantaraṃ vai tava rāghavasya ca ||

हिंदी अर्थ

वन में सिंह और सियार में जो अंतर है, छोटे नाले और समुद्र में जो अंतर है, उत्तम मदिरा और खट्टी कांजी में जो अंतर है, वही अंतर तुममें और राघव में है।

English meaning

The difference between a lion and a jackal in the forest, between a little stream and the ocean, between the finest wine and sour gruel, that is the difference between you and Raghava.

46 3.47.46

यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः ।
यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥

yadantaraṃ kāñcanasīsalohayoryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |
yadantaraṃ hastibiḍālayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca ||

हिंदी अर्थ

सोने और सीसे या लोहे में जो अंतर है, चंदन के लेप और कीचड़ में जो अंतर है, वन में हाथी और बिल्ली में जो अंतर है, वही अंतर दशरथनंदन और तुममें है।

English meaning

The difference between gold and lead or iron, between sandal paste and mud, between an elephant and a cat in the forest, that is the difference between Dasharatha's son and you.

47 3.47.47

यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि ।
यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥

yadantaraṃ vāyasavainateyayoryadantaraṃ madgumayūrayorapi |
yadantaraṃ sārasagṛdhrayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca ||

हिंदी अर्थ

कौए और गरुड़ में जो अंतर है, जलकौए और मोर में जो अंतर है, वन में सारस और गिद्ध में जो अंतर है, वही अंतर दशरथनंदन और तुममें है।

English meaning

The difference between a crow and Garuda, between a cormorant and a peacock, between a crane and a vulture in the forest, that is the difference between Dasharatha's son and you.

48 3.47.48

तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ ।
हृतापि तेहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥

tasminsahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |
hṛtāpi tehaṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam ||

हिंदी अर्थ

जब तक सहस्राक्ष इंद्र के समान प्रभाव वाले राम हाथ में धनुष और बाण लिए खड़े हैं, तुम मेरा हरण करके भी मुझे पचा नहीं पाओगे, जैसे मक्खी निगले हुए हीरे को नहीं पचा सकती।

English meaning

While Rama, equal in power to thousand-eyed Indra, stands with bow and arrows in hand, even if you carry me off you will not digest me, any more than a fly can digest the diamond it has swallowed.

49 3.47.49

इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदुष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् ।
गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥

itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā suduṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam |
gātraprakampādvyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī ||

हिंदी अर्थ

उस अत्यंत दुष्ट निशाचर से ये वचन कहकर शुद्ध हृदय वाली सीता व्यथित हो गईं और हवा से हिलते पतले केले के पेड़ की तरह उनके अंग काँपने लगे।

English meaning

Having spoken these words to that most wicked night-ranger, the pure-hearted lady was distressed, her limbs trembling like a slender plantain tree shaken by the wind.

50 3.47.50

तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः ।
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥

tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |
kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham ||

हिंदी अर्थ

सीता को काँपते देखकर मृत्यु के समान प्रभाव वाले रावण ने उन्हें डराने के लिए अपना कुल, बल, नाम और कर्म बताए।

English meaning

Seeing Sita trembling, Ravana, whose power was like that of Death, declared his family, his strength, his name and his deeds to frighten her.

Next sarga · Aranya Kanda 48Ravana's True FormRavana takes his true form and boasts of his might. Sita answers him fiercely.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story