Skip to content
Aranya Kanda Sarga 48 of 75 24 shlokas Journey stop 12
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 48

Ravana's True Form

अरण्यकांड, सर्ग 48: रावण का असली रूप

Ravana takes his true form and boasts of his might. Sita answers him fiercely.

रावण अपना असली रूप धारण कर अपनी शक्ति की डींग मारता है। सीता उसे तीखे शब्दों में उत्तर देती हैं।

1 3.48.1

एवं बृवन्त्यां सीतायां संरब्दः परुषं वचः ।
ललाटे भृकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ॥

evaṃ bṛvantyāṃ sītāyāṃ saṃrabdaḥ paruṣaṃ vacaḥ |
lalāṭe bhṛkuṭīṃ kṛtvā rāvaṇaḥ pratyuvāca ha ||

हिंदी अर्थ

सीता के ऐसा कहने पर क्रोध से भरे रावण ने माथे पर भौंहें चढ़ाकर कठोर वचनों में उत्तर दिया।

English meaning

As Sita spoke thus, Ravana, enraged, knitted his brows on his forehead and replied with harsh words.

2 3.48.2

भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि ।
रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् ॥

bhrātā vaiśravaṇasyāhaṃ sāpatnyo varavarṇini |
rāvaṇo nāma bhadraṃ te daśagrīvaḥ pratāpavān ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, मैं वैश्रवण का सौतेला भाई और प्रतिद्वंद्वी हूँ। तुम्हारा कल्याण हो, मैं प्रतापी दशग्रीव रावण हूँ।

English meaning

Fair one, I am the half-brother and rival of Vaishravana. Bless you, I am Ravana, the mighty ten-necked one.

3 3.48.3

यस्य देवास्सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः ।
विद्रवन्ति भयाद्भीता मृत्योरिव सदा प्रजाः ॥

yasya devāssagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ |
vidravanti bhayādbhītā mṛtyoriva sadā prajāḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझसे गंधर्वों सहित देवता, पिशाच, पक्षी और नाग सदा भयभीत होकर भागते हैं, जैसे प्राणी मृत्यु से।

English meaning

From me the gods with the gandharvas, the pishachas, birds and serpents always flee in fear, as creatures flee from Death.

4 3.48.4

येन वैश्रवणो राजा द्वैमात्रः कारणान्तरे ।
द्वन्द्वमासादितः क्रोधाद्रणे विक्रम्य निर्जितः ॥

yena vaiśravaṇo rājā dvaimātraḥ kāraṇāntare |
dvandvamāsāditaḥ krodhādraṇe vikramya nirjitaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैंने ही किसी कारणवश क्रोध में आकर अपने सौतेले भाई राजा वैश्रवण को द्वंद्व युद्ध के लिए ललकारा और पराक्रम से उसे युद्ध में हरा दिया।

English meaning

It was I who, for a certain reason, angrily challenged King Vaishravana, my half-brother, to single combat and defeated him in battle by my valour.

5 3.48.5

यद्भयार्तः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत् ।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः ॥

yadbhayārtaḥ parityajya svamadhiṣṭhānamṛddhimat |
kailāsaṃ parvataśreṣṭhamadhyāste naravāhanaḥ ||

हिंदी अर्थ

मेरे भय से पीड़ित होकर उसने अपना समृद्ध निवास छोड़ दिया, और अब वह नरवाहन पर्वतश्रेष्ठ कैलास पर रहता है।

English meaning

Stricken with fear of me, he abandoned his own prosperous seat, and now the one borne by men lives on Kailasa, best of mountains.

6 3.48.6

यस्य तत्पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् ।
वीर्यादेवार्जितं भद्रे येन यामि विहायसम् ॥

yasya tatpuṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham |
vīryādevārjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasam ||

हिंदी अर्थ

हे भद्रे, उसका इच्छानुसार चलने वाला सुंदर पुष्पक विमान मैंने पराक्रम से जीता है, और उसी से मैं आकाश में विचरता हूँ।

English meaning

His fine celestial car named Pushpaka, which goes wherever one wishes, I won by my valour, good lady, and in it I travel through the sky.

7 3.48.7

मम सञ्जातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि ।
विद्रवन्ति परित्रस्तास्सुराश्शक्रपुरोगमाः ॥

mama sañjātaroṣasya mukhaṃ dṛṣṭvaiva maithili |
vidravanti paritrastāssurāśśakrapurogamāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे मैथिली, क्रोध आने पर मेरा मुख देखते ही इंद्र आदि देवता डरकर भाग जाते हैं।

English meaning

Maithili, at the mere sight of my face when anger rises in me, the gods led by Shakra flee in terror.

8 3.48.8

यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः ।
तीव्रांशुश्शिशिरांशुश्च भयात्सम्पद्यते रविः ॥

yatra tiṣṭhāmyahaṃ tatra māruto vāti śaṅkitaḥ |
tīvrāṃśuśśiśirāṃśuśca bhayātsampadyate raviḥ ||

हिंदी अर्थ

जहाँ मैं खड़ा होता हूँ, वहाँ वायु डरते-डरते बहती है, और तीखी किरणों वाला सूर्य भय से शीतल किरणों वाला हो जाता है।

English meaning

Where I stand, the wind blows cautiously, and the sun with its fierce rays turns cool rays out of fear.

9 3.48.9

निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः ।
भवन्ति यत्र यत्राहं तिष्ठामि विचरामि च ॥

niṣkampapatrāstaravo nadyaśca stimitodakāḥ |
bhavanti yatra yatrāhaṃ tiṣṭhāmi vicarāmi ca ||

हिंदी अर्थ

जहाँ-जहाँ मैं खड़ा होता हूँ या घूमता हूँ, वहाँ वृक्षों के पत्ते हिलना बंद कर देते हैं और नदियों का जल स्थिर हो जाता है।

English meaning

Wherever I stand or roam, the leaves of the trees stop trembling and the waters of the rivers become still.

10 3.48.10

मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा ।
सम्पूर्णा राक्षसैर्घोरैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥

mama pāre samudrasya laṅkā nāma purī śubhā |
sampūrṇā rākṣasairghorairyathendrasyāmarāvatī ||

हिंदी अर्थ

समुद्र के पार मेरी लंका नाम की सुंदर पुरी है, जो इंद्र की अमरावती के समान भयानक राक्षसों से भरी है।

English meaning

Beyond the ocean is my beautiful city named Lanka, full of terrible rakshasas, like Indra's Amaravati.

11 3.48.11

प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजता ।
हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैढूर्यमयतोरणा ॥

prākāreṇa parikṣiptā pāṇḍureṇa virājatā |
hemakakṣyā purī ramyā vaiḍhūryamayatoraṇā ||

हिंदी अर्थ

वह चमकती सफेद चारदीवारी से घिरी है। वह सोने के कक्षों और वैदूर्य मणि के तोरणों वाली रमणीय पुरी है।

English meaning

It is encircled by a gleaming white wall. It is a lovely city with golden chambers and gateways of beryl.

12 3.48.12

हस्त्यश्वरथसम्बाधा तूर्यनादविनादिता ।
सर्वकालफलैर्वृक्षैस्सङ्कुलोद्द्यानशोभिता ॥

hastyaśvarathasambādhā tūryanādavināditā |
sarvakālaphalairvṛkṣaissaṅkuloddyānaśobhitā ||

हिंदी अर्थ

वह हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी, तुरहियों की ध्वनि से गूँजती और सब ऋतुओं में फल देने वाले वृक्षों से भरे उद्यानों से सुशोभित है।

English meaning

It is crowded with elephants, horses and chariots, resounding with the sound of trumpets, and adorned with gardens full of trees that bear fruit in every season.

13 3.48.13

तत्र त्वं वसती सीते राजपुत्रि मया सह ।
न स्मरिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि ॥

tatra tvaṃ vasatī sīte rājaputri mayā saha |
na smariṣyasi nārīṇāṃ mānuṣīṇāṃ manasvini ||

हिंदी अर्थ

हे सीते, हे राजकुमारी, हे मनस्विनी, वहाँ मेरे साथ रहकर तुम मनुष्य स्त्रियों को याद नहीं करोगी।

English meaning

Living there with me, Sita, princess, proud lady, you will not remember human women.

14 3.48.14

भुञ्जाना मानुषान्भोगान्दिव्यांश्च वरवर्णिनि ।
न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः ॥

bhuñjānā mānuṣānbhogāndivyāṃśca varavarṇini |
na smariṣyasi rāmasya mānuṣasya gatāyuṣaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सुंदरी, मनुष्यों और देवताओं के भोग भोगती हुई तुम उस राम को याद नहीं करोगी, जो एक मनुष्य है और जिसकी आयु समाप्त हो चुकी है।

English meaning

Enjoying human and divine pleasures, fair one, you will not remember Rama, a mere man whose life is spent.

15 3.48.15

स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ञा दशरथेन यः ।
मन्दवीर्यस्सुतो ज्येष्ठस्ततः प्रस्थापितो वनम् ॥

sthāpayitvā priyaṃ putraṃ rājñā daśarathena yaḥ |
mandavīryassuto jyeṣṭhastataḥ prasthāpito vanam ||

हिंदी अर्थ

राजा दशरथ ने अपने प्रिय पुत्र को राज्य पर बैठाया और अपने बड़े पुत्र को, जो कम पराक्रमी है, वन भेज दिया।

English meaning

King Dasharatha installed his favourite son and sent away to the forest his eldest son, who is of feeble valour.

16 3.48.16

तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा ।
करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना ॥

tena kiṃ bhraṣṭarājyena rāmeṇa gatacetasā |
kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā ||

हिंदी अर्थ

हे विशालाक्षी, राज्य से भ्रष्ट, बुद्धिहीन, बेचारे तपस्वी उस राम का तुम क्या करोगी?

English meaning

What will you do with that Rama, wide-eyed one, deprived of his kingdom, witless, a wretched ascetic?

17 3.48.17

सर्वराक्षसभर्तारं कामात्स्वयमिहागतम् ।
न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि ॥

sarvarākṣasabhartāraṃ kāmātsvayamihāgatam |
na manmathaśarāviṣṭaṃ pratyākhyātuṃ tvamarhasi ||

हिंदी अर्थ

सब राक्षसों के स्वामी, कामदेव के बाणों से बिंधे और स्वयं प्रेमवश यहाँ आए मुझे तुम्हें ठुकराना नहीं चाहिए।

English meaning

You should not reject me, lord of all rakshasas, who have come here myself out of desire, pierced by the arrows of Kama.

18 3.48.18

प्रत्याख्याय हि मां भीरु परितापं गमिष्यसि ।
चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमूर्वशी ॥

pratyākhyāya hi māṃ bhīru paritāpaṃ gamiṣyasi |
caraṇenābhihatyeva purūravasamūrvaśī ||

हिंदी अर्थ

हे भीरु, यदि तुम मुझे ठुकराओगी तो पछताओगी, जैसे पुरूरवा को लात मारकर उर्वशी पछताई थी।

English meaning

If you reject me, timid one, you will come to grief, as Urvashi did after kicking Pururavas.

19 3.48.19

अङ्गुल्या न समो रामो मम युद्धे स मानुषः ।
तव भाग्येन सम्प्राप्तं भजस्व वरवर्णिनि ॥

aṅgulyā na samo rāmo mama yuddhe sa mānuṣaḥ |
tava bhāgyena samprāptaṃ bhajasva varavarṇini ||

हिंदी अर्थ

वह मनुष्य राम युद्ध में मेरी एक उँगली के बराबर भी नहीं है। मैं तुम्हारे सौभाग्य से तुम्हें प्राप्त हुआ हूँ। हे सुंदरी, मुझे स्वीकार करो।

English meaning

That man Rama is not equal to my finger in battle. I have come to you by your good fortune. Accept me, fair one.

20 3.48.20

एवमुक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् ॥

evamuktā tu vaidehī kruddhā saṃraktalocanā |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipam ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहे जाने पर क्रुद्ध, लाल आँखों वाली वैदेही ने उस एकांत में राक्षसराज से कठोर वचन कहे।

English meaning

Addressed thus, Vaidehi, angered, her eyes red, spoke harsh words to the lord of rakshasas in that lonely place.

21 3.48.21

कथं वैश्रवणं देवं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुभं कर्तुमिच्छसि ॥

kathaṃ vaiśravaṇaṃ devaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
bhrātaraṃ vyapadiśya tvamaśubhaṃ kartumicchasi ||

हिंदी अर्थ

सब प्राणियों द्वारा पूजित देवता वैश्रवण को अपना भाई बताकर तुम ऐसा अशुभ कर्म कैसे करना चाहते हो?

English meaning

How can you, claiming as your brother the god Vaishravana, honoured by all beings, wish to do such an evil thing?

22 3.48.22

अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः ।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥

avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे रावण, जिनके तुम कठोर, दुर्बुद्धि और अजितेंद्रिय राजा हो, वे सब राक्षस निश्चय ही नष्ट हो जाएँगे।

English meaning

All the rakshasas will certainly perish, Ravana, whose king you are, harsh, evil-minded and without control of your senses.

23 3.48.23

अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम् ।
न च रामस्य भार्यां मामपनीयास्ति जीवितम् ॥

apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyamindrasya jīvitum |
na ca rāmasya bhāryāṃ māmapanīyāsti jīvitam ||

हिंदी अर्थ

इंद्र की पत्नी शची का हरण करके भी जीवित रहना संभव है, परंतु राम की पत्नी मुझे ले जाकर जीवित रहना संभव नहीं।

English meaning

One might carry off Shachi, Indra's wife, and still live. But there is no life for one who takes me away, Rama's wife.

24 3.48.24

जीवेच्चिरं वज्रधरस्य हस्ताच्छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम् ।
न मादृशीं राक्षस दूशयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः ॥

jīvecciraṃ vajradharasya hastācchacīṃ pradhṛṣyāpratirūparūpām |
na mādṛśīṃ rākṣasa dūśayitvā pītāmṛtasyāpi tavāsti mokṣaḥ ||

हिंदी अर्थ

अनुपम सुंदरी शची का अपमान करने वाला भी वज्रधारी इंद्र के हाथ से बचकर लंबे समय तक जीवित रह सकता है। परंतु हे राक्षस, मुझ जैसी का अपमान करके तुम्हारा छुटकारा नहीं, चाहे तुमने अमृत ही क्यों न पी लिया हो।

English meaning

One who violated Shachi of incomparable beauty might live long, beyond the reach of the wielder of the thunderbolt. But for you, rakshasa, having defiled one like me, there is no escape, even if you have drunk the nectar of immortality.

Next sarga · Aranya Kanda 49Sita Is Carried OffRavana seizes Sita and carries her into the sky in his chariot. She cries out to the trees, rivers and creatures to tell Rama.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story