Skip to content
Aranya Kanda Sarga 2 of 75 26 shlokas Journey stop 9
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 2

Viradha Seizes Sita

अरण्यकांड, सर्ग 2: विराध द्वारा सीता का हरण

A giant rakshasa named Viradha bursts out of the forest, snatches up Sita and taunts the brothers. Rama is shaken to see her in his grip.

विराध नामक विशालकाय राक्षस वन से निकलकर सीता को उठा लेता है और भाइयों को ललकारता है। सीता को उसकी पकड़ में देखकर राम व्याकुल हो जाते हैं।

1 3.2.1

कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
आम्नत्ऱ्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत ॥

kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati |
āmnatऱya sa munīnsarvānvanamevānvagāhata ||

हिंदी अर्थ

आतिथ्य स्वीकार करके राम ने सूर्योदय के समय सब मुनियों से विदा ली और वन में और आगे बढ़ गए।

English meaning

Having received their hospitality, Rama took leave of all the sages at sunrise and went on deeper into the forest.

2-3 3.2.2-3

नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूल सेवितम् ।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम् ।
निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह ॥

nānāmṛgagaṇākīrṇamṛkṣaśārdūla sevitam |
dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśasalilāśayam |
niṣkūjanānāśakunijhillikāgaṇanāditam |
lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण के साथ राम ने वन का मध्य भाग देखा, जो अनेक पशुओं के झुंडों से भरा और रीछों तथा बाघों से युक्त था, जिसके वृक्ष, लताएँ और झाड़ियाँ टूटी थीं, जिसके जलाशय दिखाई नहीं देते थे, और जो अनेक पक्षियों के कलरव तथा झिल्लियों की झंकार से गूँज रहा था।

English meaning

Followed by Lakshmana, Rama saw the heart of the forest, crowded with herds of many beasts and haunted by bears and tigers, its trees, creepers and bushes broken, its pools hard to see, and loud with the cries of many birds and the shrill of crickets.

4 3.2.4

सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिनघोरमृगायुते ।
ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम् ॥

sītayā saha kākutsthastasminaghoramṛgāyute |
dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ भयंकर पशुओं से भरे उस वन में सीता के साथ काकुत्स्थ ने पर्वत-शिखर जैसा विशाल, ज़ोर से गरजता एक नरभक्षी देखा।

English meaning

There, with Sita, in that forest full of fierce beasts, Kakutstha saw a man-eater as huge as a mountain peak, roaring loudly.

5 3.2.5

गम्भीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम् ।
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥

gambhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram |
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam ||

हिंदी अर्थ

उसकी आँखें गहरी धँसी थीं, मुँह विशाल था, वह विकट, बेडौल पेट वाला, घिनौना, विषम, लंबा, विकृत और देखने में भयानक था।

English meaning

He had deep-set eyes and a huge mouth, was monstrous with a misshapen belly, loathsome, uneven, tall, deformed and terrible to look at.

6 3.2.6

वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् ।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam ||

हिंदी अर्थ

वह चर्बी से गीला और रक्त से सना बाघ का चमड़ा पहने था; सब प्राणियों को डराता वह मुँह फाड़े काल के समान था।

English meaning

He wore a tiger's skin wet with fat and spattered with blood; terrifying all beings, he was like Death with gaping jaws.

7 3.2.7

त्रीन्सिम्हान्श्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश ।
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत् ।
अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् ॥

trīnsimhānścaturo vyāghrāndvau vṛkau pṛṣatāndaśa |
saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat |
avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam ||

हिंदी अर्थ

उसने लोहे के शूल पर तीन सिंह, चार बाघ, दो भेड़िए, दस चितकबरे हिरण और चर्बी से सना दाँतों वाला हाथी का विशाल सिर पिरो रखा था, और वह ज़ोर से गरज रहा था।

English meaning

On an iron spear he had impaled three lions, four tigers, two wolves, ten spotted deer and the great tusked head of an elephant smeared with fat, and he roared with a mighty voice.

8 3.2.8

स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ।
अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धः प्रजाः काल इवान्तकः ॥

sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm |
abhyadhāvatsusaṅkṛddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ ||

हिंदी अर्थ

राम, लक्ष्मण और मैथिली सीता को देखकर वह अत्यंत क्रोध से उन पर वैसे ही झपटा जैसे काल प्राणियों पर।

English meaning

Seeing Rama, Lakshmana and Sita, Maithili, he rushed at them in great fury, like Death the destroyer at living beings.

9 3.2.9

स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम् ।
अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततोऽब्रवीत् ॥

sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm |
aṅkenādāya vaidehīmapakramya tato'bravīt ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वी को हिलाते हुए-से भयंकर गर्जना करके उसने वैदेही को गोद में उठा लिया, कुछ दूर हटा और बोला:

English meaning

Letting out a terrible roar as if shaking the earth, he snatched up Vaidehi in his arms, moved away and said:

10 3.2.10

युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ ।
प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ ॥

yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau |
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau ||

हिंदी अर्थ

'तुम दोनों जटा और चीर धारण किए, पत्नी के साथ, क्षीण आयु वाले होकर बाण, धनुष और तलवार लिए दंडकारण्य में आ गए हो।'

English meaning

'You two, wearing matted hair and bark, with a wife, your lives nearly spent, have entered the Dandaka forest carrying arrows, bows and swords.'

11 3.2.11

कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह ।
अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ ॥

kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha |
adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau ||

हिंदी अर्थ

'तुम दोनों तपस्वी होकर एक युवती के साथ कैसे रहते हो? मुनियों को दूषित करने वाले अधर्मी पापी तुम कौन हो?'

English meaning

'How is it that you two ascetics live with a young woman? Who are you, sinful, unrighteous corrupters of sages?'

12 3.2.12

अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः ।
चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् ॥

ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virādho nāma rākṣasaḥ |
carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan ||

हिंदी अर्थ

'मैं विराध नामक राक्षस हूँ। मैं सदा शस्त्र लिए ऋषियों का मांस खाता हुआ इस दुर्गम वन में घूमता हूँ।'

English meaning

'I am the rakshasa named Viradha. I always roam this impassable forest armed, eating the flesh of sages.'

13 3.2.13

इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति ।
युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥

iyaṃ nārī varārohā mama bhāryā bhaviṣyati |
yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe ||

हिंदी अर्थ

'यह सुंदर स्त्री मेरी पत्नी बनेगी, और मैं युद्ध में तुम दोनों पापियों का रक्त पिऊँगा।'

English meaning

'This lovely woman will be my wife, and I will drink the blood of you two sinners in battle.'

14 3.2.14

तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा ॥

tasyaivaṃ bruvato duṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ |
śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ sambhrāntā janakātmajā ||

हिंदी अर्थ

दुरात्मा विराध के ऐसे दुष्ट और घमंडभरे वचन सुनकर जनकनंदिनी घबरा गईं।

English meaning

Hearing the wicked, arrogant words of the evil-souled Viradha as he spoke thus, Janaka's daughter was terrified.

15-16 3.2.15-16

सीता प्रवेपतोद्वेगात् प्रावाते कदली यथा ।
तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥

sītā pravepatodvegāt prāvāte kadalī yathā |
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā ||

हिंदी अर्थ

सीता डर से ऐसे काँपने लगीं जैसे आँधी में केले का पेड़। शुभा सीता को विराध की पकड़ में देखकर राघव ने सूखे मुँह से लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Sita trembled with fear like a plantain tree in a strong wind. Seeing the auspicious Sita in Viradha's grip, Raghava, his mouth dry, said to Lakshmana:

17 3.2.17

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम् ।
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् ।
अत्यन्तसुखसंमव़ृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ॥

paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām |
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām |
atyantasukhasaṃmavṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm ||

हिंदी अर्थ

'सौम्य, देखो, राजा जनक की पुत्री, अत्यंत सुख में पली यशस्विनी राजकुमारी और शुभ आचरण वाली मेरी पत्नी विराध की पकड़ में है।'

English meaning

'Gentle one, see my wife of good conduct, daughter of King Janaka, an illustrious princess raised in the greatest comfort, now placed in Viradha's grip.'

18 3.2.18

यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत् ।
कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण ॥

yadabhipretamasmāsu priyaṃ varavṛtaṃ ca yat |
kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa ||

हिंदी अर्थ

'लक्ष्मण, कैकेयी ने हमारे लिए जो चाहा था, जो प्रिय इच्छा उसने वर में माँगी थी, वह आज शीघ्र ही पूरी हो गई।'

English meaning

'Lakshmana, what Kaikeyi intended for us, the dear wish she chose as her boon, has today been quickly fulfilled.'

19-20 3.2.19-20

या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी ।
ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम् ।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम ॥

yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī |
yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ priyaḥ prasthāpito vanam |
adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā madhyamā mama ||

हिंदी अर्थ

'मेरी मंझली माता, वह दूरदर्शिनी जो अपने पुत्र के लिए राज्य से भी संतुष्ट नहीं हुईं और जिन्होंने सब प्राणियों के प्रिय मुझे वन भेजा, आज अब उनकी कामना पूरी हो गई।'

English meaning

'My middle mother, the far-sighted one who was not content with the kingdom for her son and by whom I, dear to all beings, was sent to the forest, has now had her wish fulfilled today.'

21 3.2.21

परस्पर्शात्तु वैदेह्याः न दुःखतरमस्तिमे ।
पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा ॥

parasparśāttu vaidehyāḥ na duḥkhataramastime |
piturvināśātsaumitre svarājyaharaṇāttathā ||

हिंदी अर्थ

'सौमित्रि, वैदेही को पराए का स्पर्श मेरे लिए पिता की मृत्यु और अपना राज्य छिन जाने से भी अधिक दुःखद है।'

English meaning

'Saumitri, nothing is more painful to me than another's touch upon Vaidehi, not even my father's death or the loss of my kingdom.'

22 3.2.22

इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥

iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan ||

हिंदी अर्थ

आँसुओं और शोक से व्याकुल काकुत्स्थ के ऐसा कहने पर क्रुद्ध लक्ष्मण ने बंधन में पड़े सर्प की तरह फुफकारते हुए कहा:

English meaning

As Kakutstha spoke thus, overwhelmed with tears and grief, Lakshmana, angry and hissing like a confined serpent, said:

23 3.2.23

अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः ।
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे ॥

anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ |
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapyase ||

हिंदी अर्थ

'काकुत्स्थ, आप इंद्र के समान सब प्राणियों के रक्षक हैं; मैं आपका सेवक यहाँ हूँ, फिर आप अनाथ की तरह क्यों संतप्त हो रहे हैं?'

English meaning

'Kakutstha, equal to Indra, protector of all beings, why do you grieve as if you had no protector, when I am here as your servant?'

24 3.2.24

शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः ।
विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम् ॥

śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ |
virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam ||

हिंदी अर्थ

'आज मेरे क्रोध में छोड़े बाण से मारे गए, प्राणहीन राक्षस विराध का रक्त पृथ्वी पिएगी।'

English meaning

'Today the earth will drink the blood of the rakshasa Viradha, slain and lifeless, struck by my arrow in my anger.'

25 3.2.25

राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।
तं विराधे प्रमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले ॥

rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha |
taṃ virādhe pramokṣyāmi vajrī vajramivācale ||

हिंदी अर्थ

'राज्य की कामना करने वाले भरत पर मुझे जो क्रोध आया था, उसे मैं विराध पर वैसे ही छोड़ूँगा जैसे वज्रधारी इंद्र पर्वत पर वज्र छोड़ते हैं।'

English meaning

'The anger I felt towards Bharata, who desired the kingdom, I will release upon Viradha, as the wielder of the thunderbolt hurls his bolt at a mountain.'

26 3.2.26

मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि ।
व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततस्समहीं विघूर्णितः ॥

mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahānmahorasi |
vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tatassamahīṃ vighūrṇitaḥ ||

हिंदी अर्थ

'मेरी भुजाओं के बल और वेग से छूटा मेरा महान बाण इसकी विशाल छाती पर गिरे और इसके शरीर से प्राण निकाल दे; फिर यह चक्कर खाकर पृथ्वी पर गिर पड़े।'

English meaning

'Driven by the force of my mighty arms, let my great arrow fall upon his broad chest and take the life from his body; then let him fall reeling to the ground.'

Next sarga · Aranya Kanda 3The Fight with ViradhaViradha boasts that no weapon can kill him by Brahma's boon. He drops Sita and carries off the brothers, who cut off his arms.

Characters in this sarga

All characters