The Burning Tail

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt ||

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥

samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ ||

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥

kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu ||

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ।
आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥

tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ |
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः ।
वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ ||

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥

saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ ||

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ।
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ॥

tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat |
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ ||

लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः ।
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ॥

lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ |
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ ||

स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः ।
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥

sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ |
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim ||

कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ॥

kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ |
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ ||

यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ।
बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता ॥

yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt |
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā ||

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।
किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ।
लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ॥

sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi |
kiṃtu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti ||

रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥

rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye ||

कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः ॥

kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ ||

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥

tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram ||

शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥

śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm ||

अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।
हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ॥

anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm ||

अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ॥

athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān ||

वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च ।
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ।
गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ॥

vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān |
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ ||

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥

catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca |
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ ||

स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ।
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ॥

strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt |
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ ||

दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ।
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ॥

dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ |
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam ||

यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ॥

yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ |
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate ||

श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ।
वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ॥

śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam |
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat ||

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः ।
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ॥

maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ |
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam ||

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥

yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ ||

यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ॥

yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ |
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ ||

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥

yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām |
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ ||

यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।
अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ॥

yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ |
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ ||

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ।
जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः ॥

tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ |
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ ||

हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः ।
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ॥

hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ |
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ ||

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥

dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ |
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ ||

दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् ।
शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥

dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam |
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ ||

अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया ।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ ॥

athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā |
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau ||

यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ।
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ॥

yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ |
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati ||

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥

sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca |
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ ||

भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ॥

bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ ||

पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः ॥

puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam |
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ ||

स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ।
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥

sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān |
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat ||

विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ।
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ॥

vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ |
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam ||

स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।
रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः ॥

sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam |
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ ||

स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली ॥

sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī ||