Vibhishana Saves the Envoy

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः ।
आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarasya mahātmanaḥ |
ājñāpayadvadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ ||

वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना ।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥

vadhe tasya samājñapte rāvaṇena durātmanā |
niveditavato dautyaṃ nānumene vibhīṣaṇaḥ ||

तं रक्षोधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम् ।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥

taṃ rakṣodhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryamupasthitam |
viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ ||

निश्चितार्थस्ततस्साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम् ।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

niścitārthastatassāmnā pūjyaṃ śatrujidagrajam |
uvāca hitamatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||

क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र प्रसीद मद्वाक्यमिदं शृणुष्व ।
वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः ॥

kṣamasva roṣaṃ tyaja rākṣasendra prasīda madvākyamidaṃ śṛṇuṣva |
vadhaṃ na kurvanti parāvarajñā dūtasya santo vasudhādhipendrāḥ ||

राजधर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् ।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥

rājadharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam |
tava cāsadṛśaṃ vīra kaperasya pramāpaṇam ||

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः ।
परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित् ॥

dharmajñaśca kṛtajñaśca rājadharmaviśāradaḥ |
parāvarajño bhūtānāṃ tvameva paramārthavit ||

गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणः ।
तत श्शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम् ॥

gṛhyante yadi roṣeṇa tvādṛśo'pi vicakṣaṇaḥ |
tata śśāstravipaścittvaṃ śrama eva hi kevalam ||

तस्मात्प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद ।
युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम् ॥

tasmātprasīda śatrughna rākṣasendra durāsada |
yuktāyuktaṃ viniścitya dūtadaṇḍo vidhīyatām ||

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
रोषेण महताविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
roṣeṇa mahatāviṣṭo vākyamuttaramabravīt ||

न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन ।
तस्मादेनं वधिष्यामि वानरं पापचारिणम् ॥

na pāpānāṃ vadhe pāpaṃ vidyate śatrusūdana |
tasmādenaṃ vadhiṣyāmi vānaraṃ pāpacāriṇam ||

अधर्ममूलं बहुदोषयुक्तमनार्यजुष्टं वचनं निशम्य ।
उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ॥

adharmamūlaṃ bahudoṣayuktamanāryajuṣṭaṃ vacanaṃ niśamya |
uvāca vākyaṃ paramārthatattvaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ ||

प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र धर्मार्थयुक्तं वचनं शृणुष्व ।
दूतानवध्यान् समयेषु राजन् सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः ॥

prasīda laṅkeśvara rākṣasendra dharmārthayuktaṃ vacanaṃ śṛṇuṣva |
dūtānavadhyān samayeṣu rājan sarveṣu sarvatra vadanti santaḥ ||

असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम् ।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥

asaṃśayaṃ śatrurayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hyanenāpriyamaprameyam |
na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ ||

वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसन्निपातः ।
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति ॥

vairūpyamaṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ tathā lakṣaṇasannipātaḥ |
etān hi dūte pravadanti daṇḍān vadhastu dūtasya na naḥ śruto'sti ||

कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः ।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत् कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥

kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ parāvarapratyayaniścitārthaḥ |
bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhet kopaṃ niyacchanti hi sattvavantaḥ ||

न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु चापि ।
विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य स्त्वंह्युत्तमस्सर्वसुरासुराणाम् ॥

na dharmavāde na ca lokavṛtte na śāstrabuddhigrahaṇeṣu cāpi |
vidyeta kaścittava vīra tulya stvaṃhyuttamassarvasurāsurāṇām ||

शूरेण वीरेण निशाचरेन्द्र सुरासुराणामपि दुर्जयेन ।
त्वया प्रगल्भाः सुरदैत्यसङ्घा जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः ॥

śūreṇa vīreṇa niśācarendra surāsurāṇāmapi durjayena |
tvayā pragalbhāḥ suradaityasaṅghā jitāśca yuddheṣvasakṛnnarendrāḥ ||

न चाप्यस्य कपेर्घाते कञ्चित्पश्याम्यहं गुणम् ।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥

na cāpyasya kaperghāte kañcitpaśyāmyahaṃ guṇam |
teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yairayaṃ preṣitaḥ kapiḥ ||

साधुर्वा यदि वाऽसाधुः परैरेष समर्पितः ।
ब्रुवन् परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति ॥

sādhurvā yadi vā'sādhuḥ paraireṣa samarpitaḥ |
bruvan parārthaṃ paravānna dūto vadhamarhati ||

अपि चास्मिन् हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम् ।
इह यः पुनरागच्छेत्परं पारं महोदधेः ॥

api cāsmin hate rājannānyaṃ paśyāmi khecaram |
iha yaḥ punarāgacchetparaṃ pāraṃ mahodadheḥ ||

तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरञ्जय ।
भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥

tasmānnāsya vadhe yatnaḥ kāryaḥ parapurañjaya |
bhavān sendreṣu deveṣu yatnamāsthātumarhati ||

अस्मिन्विनष्टे न हि वीरमन्यं पश्यामि यस्तौ वरराजपुत्रौ ।
युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीतावुद्योजयेद्धीर्घपथावरुद्धौ ॥

asminvinaṣṭe na hi vīramanyaṃ paśyāmi yastau vararājaputrau |
yuddhāya yuddhapriyadurvinītāvudyojayeddhīrghapathāvaruddhau ||

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन ।
त्वया मनोनन्दन नैतानां युद्धायतिर्नाशयतुं न युक्ता ॥

parākramotsāhamanasvināṃ ca surāsurāṇāmapi durjayena |
tvayā manonandana naitānāṃ yuddhāyatirnāśayatuṃ na yuktā ||

हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु ।
मनस्विनश्शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रतस्ते सुभृताश्च योधाः ॥

hitāśca śūrāśca samāhitāśca kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu |
manasvinaśśastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ koṭyagrataste subhṛtāśca yodhāḥ ||

तदेकदेशेन बलस्य तावत्केचित्तवाऽऽदेशकृतोऽभियान्तु तौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥

tadekadeśena balasya tāvatkecittavā''deśakṛto'bhiyāntu tau rājaputrau vinigṛhya mūḍhau pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam ||