Hanuman's Despair

विमानात्तु सुसम्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।
हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥

vimānāttu susamkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |
hanumānvegavānāsīdyathā vidyudghanāntare ||

सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥

samparikramya hanumānrāvaṇasya niveśanāt |
adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ ||

भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥

bhūyiṣṭhaṃ lolitā laṅkā rāmasya caratā priyam |
na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām ||

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ।
लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ॥

palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |
nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ |
lolitā vasudhā sarvā na tu paśyāmi jānakīm ||

इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ।
आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ॥

iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane |
ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham ||

किं नु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ।
उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ॥

kiṃ nu sītā'tha vaidehī maithilī janakātmajā |
upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam ||

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ।
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ॥

kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ |
bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet ||

अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ।
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ॥

athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite |
manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram ||

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ।
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ॥

rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca |
tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā ||

उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ।
विवेष्टमाना पतिता सागरे जनकात्मजा ॥

uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā |
viveṣṭamānā patitā sāgare janakātmajā ||

अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ।
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ॥

aho kṣudreṇa vā'nena rakṣantī śīlamātmanaḥ |
abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī ||

अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ।
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ॥

athavā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā |
aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati ||

सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ॥

sampūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam |
rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā ||

हा राम लक्ष्मणेत्येवं हाऽयोध्ये चेति मैथिली ।
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ॥

hā rāma lakṣmaṇetyevaṃ hā'yodhye ceti maithilī |
vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati ||

अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ।
नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका ॥

athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane |
nūnaṃ lālapyate sītā pañjarastheva śārikā ||

जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा ।
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ॥

janakasya sutā sītā rāmapatnī sumadhyamā |
kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet ||

विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ॥

vinaṣṭā vā praṇaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā |
rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam ||

निवेद्यमाने दोषस्स्याद्दोषस्स्यादनिवेदने ।
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ॥

nivedyamāne doṣassyāddoṣassyādanivedane |
kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me ||

अस्मिन्नेवंगते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ।
भवेदिति मतं भूयो हनुमान्प्रविचारयत् ॥

asminnevaṃgate kārye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim |
bhavediti mataṃ bhūyo hanumānpravicārayat ||

यदि सीतामदृष्ट्वाऽहं वानरेन्द्रपुरीमितः ।
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ॥

yadi sītāmadṛṣṭvā'haṃ vānarendrapurīmitaḥ |
gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati ||

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ।
प्रवेशश्चैव लङ्कायाः राक्षसानां च दर्शनम् ॥

mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati |
praveśaścaiva laṅkāyāḥ rākṣasānāṃ ca darśanam ||

किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः ।
किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ॥

kiṃ māṃ vakṣyati sugrīvo harayo vā samāgatāḥ |
kiṣkindhāṃ samanuprāptaṃ tau vā daśarathātmajau ||

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ।
न दृष्टेति मया सीता ततस्तक्ष्यति जीवितम् ॥

gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam |
na dṛṣṭeti mayā sītā tatastakṣyati jīvitam ||

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ।
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ॥

paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam |
sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati ||

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम् ।
भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ॥

taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasam |
bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ ||

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ।
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ॥

vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati |
bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati ||

पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ॥

putrānmṛtānsamīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ |
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ ||

कृतज्ञस्सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ॥

kṛtajñassatyasandhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyati jīvitam ||

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ।
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ॥

durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī |
pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam ||

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ।
पञ्चत्वं च गते राज्ञि ताराऽपि न भविष्यति ॥

vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā |
pañcatvaṃ ca gate rājñi tārā'pi na bhaviṣyati ||

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ।
कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ॥

mātāpitrorvināśena sugrīvavyasanena ca |
kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam ||

भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः ।
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ॥

bhartṛjena tu duḥkhena hyabhibhūtā vanaukasaḥ |
śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca ||

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ।
लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ॥

sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā |
lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ ||

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ।
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ॥

na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ |
krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ ||

सपुत्रदारास्सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ।
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च ॥

saputradārāssāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ |
śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sameṣu viṣameṣu ca ||

विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ।
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ॥

viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā |
upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ ||

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ।
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ॥

ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati |
ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām ||

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ।
न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ॥

so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ |
na ca śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā ||

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ।
आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः ॥

mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau |
āśayā tau dhariṣyete vānarāśca manasvinaḥ ||

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ।
वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ।
सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ॥

hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ |
vānaprastho bhaviṣyāmi hyadṛṣṭvā janakātmajām |
sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake ||

चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।
उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः ।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ॥

citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam |
upaviṣṭasya vā samyagliṅginīṃ sādhayiṣyataḥ |
śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca ||

इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ॥

idaṃ maharṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ |
samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cetpaśyāmi jānakīm ||

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी ।
प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ॥

sujātamūlā subhagā kīrtimālā yaśasvinī |
prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ ||

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ।
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ॥

tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ |
netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām ||

यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ।
अङ्गदस्सह तैस्सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ॥

yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām |
aṅgadassaha taissarvairvānarairna bhaviṣyati ||

विनाशे बहवो दोषा जीवन् भद्राणि पश्यति ।
तस्मात्प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवितसङ्गमः ॥

vināśe bahavo doṣā jīvan bhadrāṇi paśyati |
tasmātprāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvitasaṅgamaḥ ||

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धरायन्मुहुः ।
नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्चरः ॥

evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dharāyanmuhuḥ |
nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñcaraḥ ||

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ॥

rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam |
kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati ||

अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ॥

athavainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram |
rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva ||

इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ।
ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः ॥

iti cintāṃ samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām |
dhyānaśokaparītātmā cintayāmāsa vānaraḥ ||

यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥

yāvatsītāṃ hi paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ ||

सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ।
अपश्यन् राघवो भार्यां निर्धहेत्सर्ववानरान् ॥

sampātivacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham |
apaśyan rāghavo bhāryāṃ nirdhahetsarvavānarān ||

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ॥

ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ |
na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ ||

अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा ।
इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥

aśokavanikā ceyaṃ dṛśyate yā mahādrumā |
imāmadhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā ||

वसून्रुद्रांस्तथाऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ॥

vasūnrudrāṃstathā'dityānaśvinau maruto'pi ca |
namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ ||

जित्वा तु राक्षसान् सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ।
सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने ॥

jitvā tu rākṣasān sarvānikṣvākukulanandinīm |
sampradāsyāmi rāmāya yathā siddhiṃ tapasvine ||

सः मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः ।
उदतिष्ठन्महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः ॥

saḥ muhūrtamiva dhyātvā cintāvagrathitendriyaḥ |
udatiṣṭhanmahātejā hanumān mārutātmajaḥ ||

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेंद्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥

namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai |
namo'stu rudreṃdrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ ||

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्य सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशस्सर्वास्समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति ॥

sa tebhyastu namaskṛtya sugrīvāya ca mārutiḥ |
diśassarvāssamālokya hyaśokavanikāṃ prati ||

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥

sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |
uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ ||

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥

dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |
aśokavanikā puṇyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā ||

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै ।
संक्षिप्तोऽयं मयाऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च ॥

rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |
bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāti vai |
saṃkṣipto'yaṃ mayā'tmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca ||

सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ।
वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च ।
सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः ॥

siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha |
brahmā svayaṃbhūrbhagavān devāścaiva diśantu me |
siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajrabhṛt |
varuṇaḥ pāśahastaśca somādityau tathaiva ca |
aśvinau ca mahātmānau marutaḥ śarva eva ca |
siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |
dāsyanti mama ye cānye hyadṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ ||

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥

tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam |
drakṣye tadāryāvadanaṃ kadānvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam ||

द्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा ।
बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत् ॥

dreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālaṅkṛtaveṣadhāriṇā |
balābhibhūtā hyabalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭipathe'dya sā bhavet ||