Skip to content
Yuddha Kanda Sarga 82 of 131 27 shlokas Journey stop 23
Valmiki Ramayana · Yuddha Kanda · Sarga 82

Hanuman Holds the Line

युद्धकांड, सर्ग 82: हनुमान का सेना को रोकना

Shaken, Hanuman halts the fleeing vanaras and fights on, then withdraws to tell Rama.

विचलित हनुमान भागते वानरों को रोककर लड़ते हैं, फिर राम को बताने लौटते हैं।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 6.82.1

श्रुत्वातुभीमनिर्ह्रादंशक्राशनिसमस्वनम् ।
वीक्षमाणादिशस्सर्वादुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥

śrutvātubhīmanirhrādaṃśakrāśanisamasvanam |
vīkṣamāṇādiśassarvādudruvurvānararṣabhāḥ ||

2 6.82.2

तानुवाचततःसर्वान्हनुमान् मारुतात्मजः ।
विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतःपृथक् ॥

tānuvācatataḥsarvānhanumān mārutātmajaḥ |
viṣaṇṇavadanāndīnāṃstrastānvidravataḥpṛthak ||

3 6.82.3

कस्माद्विषण्णवदनाविद्रवध्वंप्लवङ्गमाः ।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाश्शूरत्वंक्वनुवोगतम् ॥

kasmādviṣaṇṇavadanāvidravadhvaṃplavaṅgamāḥ |
tyaktayuddhasamutsāhāśśūratvaṃkvanuvogatam ||

4 6.82.4

पृष्ठतोऽनुव्रजध्वंमामग्रतोयन्तमाहवे ।
शूरैरनिजनोपेतैरयुक्तंहिनिवर्तितुम् ॥

pṛṣṭhato'nuvrajadhvaṃmāmagratoyantamāhave |
śūrairanijanopetairayuktaṃhinivartitum ||

5 6.82.5

एवमुक्तास्सुसङ्क्रुद्धावायुपुत्रेणधीमता ।
शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चवजगृहुर्हृष्टमानसाः ॥

evamuktāssusaṅkruddhāvāyuputreṇadhīmatā |
śailaśṛṅgān drumāṃścavajagṛhurhṛṣṭamānasāḥ ||

6 6.82.6

अभिपेतुश्चगर्जन्तोराक्षसान्वानरर्षभाः ।
परिवार्यहनूमन्तमन्वयुश्चमहाहवे ॥

abhipetuścagarjantorākṣasānvānararṣabhāḥ |
parivāryahanūmantamanvayuścamahāhave ||

7 6.82.7

स तैर्वानरमुख्यैश्चहनुमान्सर्वतोवृतः ।
हुताशनइवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥

sa tairvānaramukhyaiścahanumānsarvatovṛtaḥ |
hutāśanaivārciṣmānadahacchatruvāhinīm ||

8 6.82.8

स राक्षसानांकदनंचकारसुमहाकपिः ।
वृतोवानरसैन्येनकालान्तकयोमोपमः ॥

sa rākṣasānāṃkadanaṃcakārasumahākapiḥ |
vṛtovānarasainyenakālāntakayomopamaḥ ||

9 6.82.9

स तुकोपेनचाविष्टःशोकेन च महाकपिः ।
हनूमान्रावणिरथेमहतींपातयच्छिलाम् ॥

sa tukopenacāviṣṭaḥśokena ca mahākapiḥ |
hanūmānrāvaṇirathemahatīṃpātayacchilām ||

10 6.82.10

तामापतन्तींदृष्टवैवरथस्सारथिनातदा ।
विधेयाश्वसमायुक्तोविदूरमपवाहितः ॥

tāmāpatantīṃdṛṣṭavaivarathassārathinātadā |
vidheyāśvasamāyuktovidūramapavāhitaḥ ||

11 6.82.11

तमिन्द्रजितमप्राप्यरथस्थंसहसारथिम् ।
विवेशधरणींभित्त्वासाशिलाव्यर्थमुद्यता ॥

tamindrajitamaprāpyarathasthaṃsahasārathim |
viveśadharaṇīṃbhittvāsāśilāvyarthamudyatā ||

12 6.82.12

पतितायांशिलायांतुव्यथितारक्षसांचमूः ।
निपतन्त्या च शिलयाराक्षसामथिताभृशम् ॥

patitāyāṃśilāyāṃtuvyathitārakṣasāṃcamūḥ |
nipatantyā ca śilayārākṣasāmathitābhṛśam ||

13 6.82.13

तमभ्यधावन् शतशोनदन्तःकाननौकसः ।
तेद्रुमांश्चमहाकायागिरिशृङ्गाणिचोद्यताः ॥

tamabhyadhāvan śataśonadantaḥkānanaukasaḥ |
tedrumāṃścamahākāyāgiriśṛṅgāṇicodyatāḥ ||

14 6.82.14

क्षिपनीन्द्रजितंसङ्ख्येवानराभीमविक्रमाः ।
वृक्षशैलमहावर्षंविसृजन्तःप्लवङ्गमाः ।
शत्रूणांकदनंचक्रुर्नेदुश्चविविधैस्स्वनैः ॥

kṣipanīndrajitaṃsaṅkhyevānarābhīmavikramāḥ |
vṛkṣaśailamahāvarṣaṃvisṛjantaḥplavaṅgamāḥ |
śatrūṇāṃkadanaṃcakrurneduścavividhaissvanaiḥ ||

15 6.82.15

वानरैसैर्महाभीमैर्घोररूपानिशाचराः ।
वीर्यादभिहतावृक्षैर्व्यचेष्टन्तरणक्षितौ ॥

vānaraisairmahābhīmairghorarūpāniśācarāḥ |
vīryādabhihatāvṛkṣairvyaceṣṭantaraṇakṣitau ||

16 6.82.16

स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथवानरार्दितमिन्द्रजित् ।
प्रगृहीतायुधःक्रुद्धःपरानभिमुखोययौ ॥

svasainyamabhivīkṣyāthavānarārditamindrajit |
pragṛhītāyudhaḥkruddhaḥparānabhimukhoyayau ||

17 6.82.17

सःशरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।
जघानकपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ॥

saḥśaraughānavasṛjansvasainyenābhisamvṛtaḥ |
jaghānakapiśārdūlānsubahūndṛṣṭavikramaḥ ||

18 6.82.18

शूलैःरशनिभिःखङ्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ।
तेचाप्यनुचरास्तस्यवानरान्जघ्नुराहवे ॥

śūlaiḥraśanibhiḥkhaṅgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ |
tecāpyanucarāstasyavānarānjaghnurāhave ||

19 6.82.19

स्कन्धविटपैश्शालैश्शिलाभिश्चमहाबलः ।
हनूमान्कदनंचक्रेरक्षसांभीमकर्मणाम् ॥

skandhaviṭapaiśśālaiśśilābhiścamahābalaḥ |
hanūmānkadanaṃcakrerakṣasāṃbhīmakarmaṇām ||

20 6.82.20

सनिवार्यपरानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ।
हनूमान् सन्निवर्तध्वं न नस्साध्यमिदंबलम् ॥

sanivāryaparānīkamabravīttānvanaukasaḥ |
hanūmān sannivartadhvaṃ na nassādhyamidaṃbalam ||

21 6.82.21

त्यक्त्वाप्राणान्विवेष्टन्तोरामप्रियचिकीर्षवः ।
यन्निमित्तंहियुध्यामोहतासाजनकात्मजा ॥

tyaktvāprāṇānviveṣṭantorāmapriyacikīrṣavaḥ |
yannimittaṃhiyudhyāmohatāsājanakātmajā ||

22 6.82.22

इममर्थंहिविज्ञाप्यरामंसुग्रीवमेव च ।
तौयत्प्रतिविधास्येतेतत्करिष्यामहेवयम् ॥

imamarthaṃhivijñāpyarāmaṃsugrīvameva ca |
tauyatpratividhāsyetetatkariṣyāmahevayam ||

23 6.82.23

त्युक्त्वावानरश्रेष्ठोवारयन्सर्ववानरान् ।
शनैश्शनैरसन्त्रस्तस्सबलस्सन्यवर्तत ॥

tyuktvāvānaraśreṣṭhovārayansarvavānarān |
śanaiśśanairasantrastassabalassanyavartata ||

24 6.82.24

ततःप्रेक्ष्यहनूमन्तंव्रजन्तंयत्रराघवः ।
स होतुकामोदुष्टात्मागतश्चैत्यंनिकुम्भिलाम् ॥

tataḥprekṣyahanūmantaṃvrajantaṃyatrarāghavaḥ |
sa hotukāmoduṣṭātmāgataścaityaṃnikumbhilām ||

25-26 6.82.25-26

निकुम्भिलामधिष्ठायपावकंजुहवेन्द्रजित् ।
यज्ञभूम्यांततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।
हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ॥

nikumbhilāmadhiṣṭhāyapāvakaṃjuhavendrajit |
yajñabhūmyāṃtatogatvāpāvakastenarakṣasā |
hūyamānaḥprajajvālamāṃsaśoṇitabhuktadā ||

27 6.82.27

सोऽर्चिःपिनद्धोददृशेहोमशोणिततर्पितः ।
सन्ध्यागतइवादित्यःसुतीव्रोऽग्निः समुत्थितः ॥

so'rciḥpinaddhodadṛśehomaśoṇitatarpitaḥ |
sandhyāgataivādityaḥsutīvro'gniḥ samutthitaḥ ||

Next sarga · Yuddha Kanda 83Rama FaintsHearing that Sita is dead, Rama faints. Lakshmana speaks bitterly of dharma and prepares for vengeance.

Characters in this sarga

All characters