Skip to content
Yuddha Kanda Sarga 43 of 131 45 shlokas Journey stop 23
Valmiki Ramayana · Yuddha Kanda · Sarga 43

Duels of Champions

युद्धकांड, सर्ग 43: वीरों के द्वंद्व

In single combats across the field Angada fights Indrajit and other heroes meet rakshasa chiefs.

पूरे रणक्षेत्र में द्वंद्व होते हैं: अंगद इंद्रजीत से लड़ते हैं और अन्य वीर राक्षस सरदारों से।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1 6.43.1

युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।
रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ॥

yudhyatāṃtutatasteṣāṃvānarāṇāṃmahātmanām |
rakṣasāṃsambabhūvāthabalakopassudāruṇaḥ ||

2-3 6.43.2-3

तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।
रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।
निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।
राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ॥

tehayaiḥkāñcanāpīḍairdhvaścāgniśikhopamaiḥ |
rathaiścādityasaṅkāśaiḥkavacaiścamanoramaiḥ |
niryayūrākṣasavyāghrānādayantodiśodaśa |
rākṣasābhīmakarmāṇorāvaṇasyajayaiṣiṇaḥ ||

4 6.43.4

वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।
अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ॥

vānarāṇāmapicamūrbṛhatījayamicchatām |
abhyadhāvatatāṃsenāṃrakṣasāṃkāmarūpiṇam ||

5 6.43.5

एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥

etasminnantareteṣāmanyonyamabhidhāvatām |
rakṣasāṃvānarāṇāṃcadvandvayuddhamavartata ||

6 6.43.6

अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।
आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ॥

aṅgadendrajitsārdhaṃvāliputreṇarākṣasaḥ |
āyudhyatamahātejāstऱyambakeṇayathā'ntakaḥ ||

7 6.43.7

प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।
जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ॥

prajaṅghenacasampātirnityaṃdurmarṣaṇoraṇe |
jambumālinamārabdhohanumānapivānaraḥ ||

8 6.43.8

संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।
समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ॥

saṃgatastumahākrodhorākṣasorāvaṇānujaḥ |
samaretīkṣṇavegenamitraghnenavibhīṣaṇaḥ ||

9 6.43.9

तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।
निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ॥

tapanenagajassārdhaṃrākṣasenamahābalaḥ |
nikumbhenamahātejānīlo'pisamayudhyata ||

10 6.43.10

वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।
सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ॥

vānarendrastusugrīvaḥpraghasenasamāgataḥ |
saṅgataḥsamareśrīmānvirūpākṣeṇalakṣmaṇaḥ ||

11 6.43.11

अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।
सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ॥

agniketuścasudurdharṣoraśmiketuścarākṣasaḥ |
suptaghnoyajñakopaścarāmeṇasahasaṅgatāḥ ||

12 6.43.12

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।
राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ॥

vajramuṣṭistumaindenadvividenāśaniprabhaḥ |
rākṣasābhyāṃsughorābhyāṃkapimukhyausamāgatau ||

13 6.43.13

वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।
समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ॥

vīraḥpratapanoghororākṣasoraṇadurdharaḥ |
samaretīkṣṇavegenanaḷenasamayudhyata ||

14-15 6.43.14-15

धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।
सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।
वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।
द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ॥

dharmasyaputrobalavānsuṣeṇaitiviśrutaḥ |
savidyunmālināsārdhamayudhyatamahākapiḥ |
vānarāścāparebhīmārākṣasairaparaissaha |
dvandvaṃsamīyussahasāyuddhāyabahubhissaha ||

16 6.43.16

तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।
रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ॥

tatrāsītsumahadyuddhaṃtumulaṃromaharṣaṇam |
rakṣasāṃvānarāṇāṃcavīrāṇāṃjayamicchatām ||

17 6.43.17

हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।
शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ॥

harirākṣasadehebhyaḥprabhūtāḥkeśaśādvalāḥ |
śarīrasaṅghāṭāvahāḥprasusruśśoṇitāpagāḥ ||

18 6.43.18

अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।
अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ॥

ajaghānendrajitkruddhovajreṇevaśatakratuḥ |
aṅgadaṃgadayāvīraṃśatrusainyavidāraṇam ||

19 6.43.19

तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।
जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ॥

tasyakāñcanacitrāṅgaṃrathaṃsāśvaṃsasārathim |
jaghānasamareśrīmānaṅgadovegavānkapiḥ ||

20 6.43.20

सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।
निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ॥

sampātistutribhirbhāṇaiḥprajaṅghenasamāhataḥ |
nijaghānaśvakarṇenaprajaṅghaṃraṇamūrdhani ||

21 6.43.21

जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।
बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ॥

jambumālīrathasthasturathaśaktyāmahābalaḥ |
bibedasamarekruddhohanūmantaṃstanāntare ||

22 6.43.22

तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।
प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ॥

tasyataṃrathamāsthāyahanūmān mārutātmajaḥ |
pramamāthatalenāśusahatenaivarakṣasā ||

23 6.43.23

नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।
नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ॥

nadan pratapanoghoronalaṃsopyanvadhāvata |
nalaḥpratapanasyāśupātayāmāsacakṣuṣī ||

24 6.43.24

भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।
ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।
सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ॥

bhinnagātraśśaraistīkṣṇaiḥkṣiprahastenarakṣasā |
grasantamivasainyānipraghasaṃvānarādhipaḥ |
sugrīvassaptaparṇenanirbhibhedajaghānaca ||

25 6.43.25

अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।
सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ॥

agniketuścadurdharṣoraśmiketuścarākṣasaḥ |
suptaghnoyajñakopaścarāmaṃnirbhibhiduśśaraiḥ ||

26 6.43.26

तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ॥

teṣāṃcaturṇāṃrāmastuśirāṃsiniśitaiśśaraiḥ |
kruddhaścaturbhiścicchedaghorairagniśikhopamaiḥ ||

27 6.43.27

वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।
पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ॥

vajramuṣṭistumaindenamuṣṭinānihatoraṇe |
papātasarathassāśvaḥpurāṭṭaivabhūtale ||

28 6.43.28

निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।
निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ॥

nikumbasturaṇenīlaṃnīlāñjanacayaprabham |
nirbibhedaśaraistīkṣṇaiḥkarairmeghamivāṃśumān ||

29 6.43.29

पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।
बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ॥

punaśśaraśatenāthakṣiprahastoniśācaraḥ |
bibhedasamarenīlaṃnikumbhaḥprajahāsaca ||

30 6.43.30

तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।
शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ॥

tasyaivarathacakreṇanīloviṣṇurivāhave |
śiraścicchedasamarenikumbhasyacasāratheḥ ||

31 6.43.31

वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।
जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ॥

vajrāśanisamasparśodvivido'pyaśaniprabham |
jaghānagiriśṛṅgeṇamiṣatāṃsarvarakṣasām ||

32 6.43.32

द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।
शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ॥

dvididhaṃvānarendraṃtunagayodhinamāhave |
śarairaśanisaṅkāśaissavivyādhāśaniprabhaḥ ||

33 6.43.33

सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।
सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ॥

saśarairabhividdhāṅgodvividaḥkrodhamūrchitaḥ |
sālenasarathaṃsāśvaṃnijaghānāśaniprabham ||

34 6.43.34

विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।
सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ॥

vidyunmālīrathasthastuśaraiḥkāñcanabhūṣaṇaiḥ |
suṣeṇaṃtāḍayāmāsananādacamuhurmuhuḥ ||

35 6.43.35

तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।
गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ॥

taṃrathasthamathodṛṣṭavāsuṣeṇovānarottamaḥ |
giriśṛṅgeṇamahatārathamāśunyapātayat ||

36 6.43.36

लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।
अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ॥

lāghavenatusaṃyuktovidyunmālīniśācaraḥ |
apakramyarathāttūrṇaṃgadāpāṇiḥkṣitausthitaḥ ||

37 6.43.37

ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।
शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ॥

tataḥkrodhasamāviṣṭaḥsuṣeṇoharipuṅgavaḥ |
śilāṃsumahatīṃgṛhyaniśācaramabhidravat ||

38 6.43.38

तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।
वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ॥

tamāpatantaṃgadayāvidyunmālīniśācaraḥ |
vakṣasyabhijaghānāśusuṣeṇaṃharipuṅgavaḥ ||

39 6.43.39

गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।
तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ॥

gadāprahāraṃtaṃghoramacnityaplavagottamaḥ |
tāṃśilāṃpātayāmāsatasyorasimahāmṛdhe ||

40 6.43.40

शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।
निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ॥

śilāprahārabhihatovidyunmālīniśācaraḥ |
niṣpiṣṭahṛdayobhūmaugatāsurnipapātaha ||

41 6.43.41

एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।
द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ॥

evaṃtairvānaraiśśūraiśśūrāsterajanīcarāḥ |
dvandvevimṛditāstatradaityāivadivaukasaiḥ ||

42-43 6.43.42-43

भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसैः ।
अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।
निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।
चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।
बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ॥

bhagnaikhaḍagairgadābhiścaśaktitomarapaṭṭasaiḥ |
apaviddhaiścābhinnaiścarathaissāṅgrāmikairhayaiḥ |
nihataiḥkuñjarairmatssaistathāvānararākṣasaiḥ |
cakrākṣayugadaṇḍaiścabhagnairdharaṇisaṃśritaiḥ |
babhūvāyodhanaṃghoraṃgomāyugaṇasevitam ||

44 6.43.44

कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।
विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ॥

kabandhānisamutpeturdikṣuvānararakṣasām |
vimardetumuletasmindevāsuraraṇopame ||

45 6.43.45

विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।
पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥

vidāryamāṇāharipuṅgavaistadāniśācarāśśoṇitadigdhagātrāḥ |
punaḥsuyuddhaṃtarasāsamāsthitādivākarasyāstamayābhikāṅkṣiṇaḥ ||

Next sarga · Yuddha Kanda 44Indrajit VanishesIn a night battle Angada defeats Indrajit, who turns invisible and binds Rama and Lakshmana with serpent arrows.

Characters in this sarga

All characters