Skip to content
Bala Kanda Sarga 69 of 77 18 shlokas Journey stop 3
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 69

Dasharatha Arrives in Mithila

बालकांड, सर्ग 69: दशरथ का मिथिला आगमन

Dasharatha travels with his priests, ministers and army. Janaka receives him with honour and the two kings agree on the wedding.

दशरथ पुरोहितों, मंत्रियों और सेना के साथ यात्रा करते हैं। जनक उनका सम्मान से स्वागत करते हैं और दोनों राजा विवाह पर सहमत होते हैं।

1 1.69.1

ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः ।
राजा दशरथो हृष्ट स्सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥

tato rātryāṃ vyatītāyāṃ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
rājā daśaratho hṛṣṭa ssumantramidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

रात बीतने पर प्रसन्न राजा दशरथ ने अपने उपाध्यायों और बंधुओं के साथ सुमंत्र से कहा:

English meaning

When the night had passed, King Dasharatha, delighted, with his teachers and kinsmen, said to Sumantra:

2 1.69.2

अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम् ।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ॥

adya sarve dhanādhyakṣā dhanamādāya puṣkalam |
vrajantvagre suvihitā nānāratnasamanvitāḥ ||

हिंदी अर्थ

आज सब कोषाध्यक्ष भरपूर धन लेकर, अनेक प्रकार के रत्नों के साथ, अच्छी तैयारी करके आगे चलें।

English meaning

Today let all the keepers of the treasury take abundant wealth and go ahead, well prepared and with jewels of many kinds.

3 1.69.3

चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः ।
ममज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम् ॥

caturaṅgabalaṃ cāpi śīghraṃ niryātu sarvaśaḥ |
mamajñāsamakālaṃ ca yānayugyamanuttamam ||

हिंदी अर्थ

चतुरंगिणी सेना भी शीघ्र निकले, और मेरी आज्ञा के साथ ही उत्तम वाहन और सवारियाँ भी।

English meaning

Let the army of four arms set out quickly as well, and the finest carriages and teams at once on my command.

4-5 1.69.4-5

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
मार्कण्डेयश्च दीर्घायुःऋषिः कात्यायनस्तथा ।
एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे ।
यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम् ॥

vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
mārkaṇḍeyaśca dīrghāyuḥṛṣiḥ kātyāyanastathā |
ete dvijāḥ prayāntvagre syandanaṃ yojayasva me |
yathā kālātyayo na syā ddūtā hi tvarayanti mām ||

हिंदी अर्थ

वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, कश्यप, दीर्घायु मार्कंडेय और ऋषि कात्यायन, ये ब्राह्मण आगे चलें। मेरा रथ जोतो, ताकि देर न हो, क्योंकि दूत मुझे जल्दी करने को कह रहे हैं।

English meaning

Let the brahmins Vasishtha, Vamadeva, Jabali and Kashyapa, Markandeya of long life, and the sage Katyayana go ahead. Yoke my chariot, so that there is no delay, for the messengers are urging me on.

6 1.69.6

वचनात्तु नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी ।
राजानमृषिभि स्सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ॥

vacanāttu narendrasya sā senā caturaṅgiṇī |
rājānamṛṣibhi ssārdhaṃ vrajantaṃ pṛṣṭhato'nvagāt ||

हिंदी अर्थ

राजा के आदेश से चतुरंगिणी सेना ऋषियों के साथ जाते राजा के पीछे चली।

English meaning

At the king's word the army of four arms followed the king as he went with the sages.

7 1.69.7

गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान् ।
राजा तु जनक श्श्रीमान् श्श्रुत्वा पूजामकल्पयत् ॥

gatvā caturahaṃ mārgaṃ videhānabhyupeyivān |
rājā tu janaka śśrīmān śśrutvā pūjāmakalpayat ||

हिंदी अर्थ

चार दिन की यात्रा के बाद वे विदेह पहुँचे, और यह सुनकर श्रीमान राजा जनक ने स्वागत की व्यवस्था की।

English meaning

After four days on the road he reached Videha, and the glorious King Janaka, hearing of it, arranged a welcome.

8 1.69.8

ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ ॥

tato rājānamāsādya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
janako mudito rājā harṣaṃ ca paramaṃ yayau ||

हिंदी अर्थ

फिर वृद्ध राजा दशरथ से मिलकर राजा जनक प्रसन्न हुए और अत्यंत आनंदित हुए।

English meaning

Then, meeting the aged King Dasharatha, King Janaka was glad and filled with the greatest joy.

9 1.69.9

उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदाऽन्वितः ।
स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम् ॥

uvāca ca naraśreṣṭho naraśreṣṭhaṃ mudā'nvitaḥ |
svāgataṃ te mahārāja diṣṭyā prāpto'si rāghava |
putrayorubhayoḥ prītiṃ lapsyase vīryanirjitām ||

हिंदी अर्थ

उस नरश्रेष्ठ ने प्रसन्न होकर नरश्रेष्ठ से कहा: हे महाराज, स्वागत है। हे राघव, सौभाग्य से आप आए हैं। पराक्रम से प्राप्त आपके दोनों पुत्रों का आनंद आपको मिलेगा।

English meaning

The best of men said joyfully to the best of men: Welcome, great king. By good fortune you have come, Raghava. You will have joy in both your sons, won by valour.

10 1.69.10

दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ।
सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः ॥

diṣṭyā prāpto mahātejā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
saha sarvairdvijaśreṣṭhairdevairiva śatakratuḥ ||

हिंदी अर्थ

सौभाग्य से महातेजस्वी भगवान ऋषि वसिष्ठ सब श्रेष्ठ ब्राह्मणों के साथ आए हैं, जैसे देवताओं के साथ इंद्र।

English meaning

By good fortune the radiant holy sage Vasishtha has come with all the best of brahmins, like Shatakratu with the gods.

11 1.69.11

दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम् ।
राघवै स्सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभिः ॥

diṣṭyā me nirjitā vighnā diṣṭyā me pūjitaṃ kulam |
rāghavai ssaha sambandhādvīryaśreṣṭhairmahātmabhiḥ ||

हिंदी अर्थ

सौभाग्य से मेरे विघ्न दूर हो गए; सौभाग्य से पराक्रम में श्रेष्ठ महात्मा राघवों से संबंध होने से मेरा कुल सम्मानित हुआ।

English meaning

By good fortune my obstacles are overcome; by good fortune my family is honoured by this tie with the great souled Raghavas, foremost in valour.

12 1.69.12

श्वः प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि ।
यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसम्मतम् ॥

śvaḥ prabhāte narendrendra nirvartayitumarhasi |
yajñasyānte naraśreṣṭha vivāhamṛṣisammatam ||

हिंदी अर्थ

हे राजाओं के राजा, नरश्रेष्ठ, कल प्रभात में यज्ञ के अंत में ऋषियों द्वारा अनुमोदित विवाह संपन्न कीजिए।

English meaning

Lord of kings, best of men, tomorrow at dawn, at the end of the sacrifice, please complete the marriage approved by the sages.

13 1.69.13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣimadhye narādhipaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaḥ pratyuvāca mahīpatim ||

हिंदी अर्थ

ऋषियों के बीच उनके वचन सुनकर वाक्पटुओं में श्रेष्ठ राजा ने पृथ्वीपति को उत्तर दिया:

English meaning

Hearing his words among the sages, the king, best of those skilled in speech, replied to the lord of the earth:

14 1.69.14

प्रतिग्रहो दातृवश श्श्रृतमेतन्मया पुरा ।
यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम् ॥

pratigraho dātṛvaśa śśrṛtametanmayā purā |
yathā vakṣyasi dharmajña tatkariṣyāmahe vayam ||

हिंदी अर्थ

मैंने पहले सुना है कि लेना देने वाले की इच्छा पर निर्भर है। हे धर्मज्ञ, आप जैसा कहेंगे हम वैसा करेंगे।

English meaning

I have heard of old that receiving depends on the giver. Knower of dharma, we shall do as you say.

15 1.69.15

धर्मिष्ठं च यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः ।
श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः ॥

dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ |
śrutvā videhādhipatiḥ paraṃ vismayamāgataḥ ||

हिंदी अर्थ

उस सत्यवादी राजा के धर्मयुक्त और यशस्वी वचन सुनकर विदेहराज अत्यंत विस्मित हुए।

English meaning

Hearing these righteous and noble words of the truthful king, the lord of Videha was filled with great wonder.

16 1.69.16

तत स्सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे ।
हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन् सुखम् ॥

tata ssarve munigaṇāḥ parasparasamāgame |
harṣeṇa mahatā yuktāstāṃ niśāmavasan sukham ||

हिंदी अर्थ

फिर सब मुनिगण एक दूसरे से मिलकर बड़े आनंद के साथ वह रात सुख से रहे।

English meaning

Then all the hosts of sages, meeting one another, spent that night happily, filled with great joy.

17 1.69.17

राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः ।
उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजितः ॥

rājā ca rāghavau putrau niśāmya pariharṣitaḥ |
uvāsa paramaprīto janakena supūjitaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने दोनों पुत्रों राघवों को देखकर अत्यंत प्रसन्न राजा जनक से भलीभाँति सम्मानित होकर बड़े आनंद से वहाँ रहे।

English meaning

The king, delighted to see his two sons, the Raghavas, stayed there most happily, well honoured by Janaka.

18 1.69.18

जनकोऽपि महातेजाः क्रियां धर्मेण तत्त्ववित् ।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥

janako'pi mahātejāḥ kriyāṃ dharmeṇa tattvavit |
yajñasya ca sutābhyāṃ ca kṛtvā rātrimuvāsa ha ||

हिंदी अर्थ

तत्वज्ञानी महातेजस्वी जनक ने भी धर्मपूर्वक यज्ञ के और अपनी दोनों पुत्रियों के लिए कर्म करके रात बिताई।

English meaning

The radiant Janaka too, knowing the truth, performed the rites of the sacrifice by dharma and for his two daughters, and spent the night.

Next sarga · Bala Kanda 70The Ikshvaku LineageJanaka sends for his brother Kushadhwaja. At the wedding council Vasishtha recites the line of Rama's ancestors from Brahma through Ikshvaku, Sagara, Bhagiratha, Raghu and Aja…

Characters in this sarga

All characters