Skip to content
Bala Kanda Sarga 28 of 77 20 shlokas Journey stop 2
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 28

Recall of the Weapons

बालकांड, सर्ग 28: अस्त्रों का संहार

Rama asks how to withdraw the weapons once released. Vishwamitra teaches him the counter mantras, and as they approach the sage's hermitage Rama asks what place it is.

राम पूछते हैं कि छोड़े गए अस्त्रों को वापस कैसे लें। विश्वामित्र उन्हें संहार मंत्र सिखाते हैं, और आश्रम के निकट पहुँचकर राम पूछते हैं कि यह कौन सा स्थान है।

1 1.28.1

प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनश्शुचिः ।
गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥

pratigṛhya tato'strāṇi prahṛṣṭavadanaśśuciḥ |
gacchanneva ca kākutstho viśvāmitramathābravīt ||

हिंदी अर्थ

अस्त्र पाकर पवित्र और प्रसन्न मुख काकुत्स्थ ने चलते चलते विश्वामित्र से कहा:

English meaning

Having received the weapons, Kakutstha, pure and with a joyful face, said to Vishvamitra as they walked:

2 1.28.2

गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन् दुराधर्षस्सुरैरपि ।
अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुङ्गव ॥

gṛhītāstro'smi bhagavan durādharṣassurairapi |
astrāṇāṃ tvahamicchāmi saṃhāraṃ munipuṅgava ||

हिंदी अर्थ

हे भगवन, इन अस्त्रों को पाकर मुझे देवता भी नहीं जीत सकते। हे मुनिश्रेष्ठ, मैं इन्हें लौटाने की विधि भी जानना चाहता हूँ।

English meaning

Holy one, now that I hold these weapons I cannot be overcome even by the gods. Best of sages, I also wish to know how to withdraw them.

3 1.28.3

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतश्शुचिः ॥

evaṃ bruvati kākutsthe viśvāmitro mahāmuniḥ |
saṃhāraṃ vyājahārātha dhṛtimān suvrataśśuciḥ ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ के ऐसा कहने पर धैर्यवान, पवित्र और सुव्रत महामुनि विश्वामित्र ने उन्हें अस्त्रों के संहार की विधि बताई।

English meaning

When Kakutstha said this, the great sage Vishvamitra, steady, pure and of good vows, taught him the means of withdrawal.

4-10 1.28.4-10

सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च ।
प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् ।
लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ ।
दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ ।
पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ ।
ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ ।
योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा ।
सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा ।
पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ ।
करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव ।
कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा ।
जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा ।
भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिणः ।
प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव ॥

satyavantaṃ satyakīrtiṃ dhṛṣṭaṃ rabhasameva ca |
pratihārataraṃ nāma parāṅmukhamavāṅmukham |
lakṣākṣaviṣamau caiva dṛḍhanābhasunābhakau |
daśākṣaśatavaktrau ca daśaśīrṣaśatodarau |
padmanābhamahānābhau dundunābhasunābhakau |
jyotiṣaṃ kṛśanaṃ caiva nairāśyavimalāvubhau |
yogandharaharidrau ca daityapraśamanautathā |
sārcirmālī dhṛtirmālī vṛttimān rucirastathā |
pitṛsaumanasaṃ caiva vidhūtamakarāvubhau |
karavīrakaraṃ caiva dhanadhānyau ca rāghava |
kāmarūpaṃ kāmaruciṃ mohamāvaraṇaṃ tathā |
jṛmbhakaṃ sarvanābhaṃ ca santānavaraṇau tathā |
bhṛśāśvatanayān rāma bhāsvarānkāmarūpiṇaḥ |
pratīccha mama bhadraṃ te pātrabhūto'si rāghava ||

हिंदी अर्थ

सत्यवंत, सत्यकीर्ति, धृष्ट और रभस, प्रतिहारतर, पराङ्मुख और अवाङ्मुख, लक्ष्य और अविषम, दृढ़नाभ और सुनाभ, दशाक्ष और शतवक्त्र, दशशीर्ष और शतोदर, पद्मनाभ और महानाभ, दुंदुनाभ और सुनाभ, ज्योतिष और कृशन, नैराश्य और विमल, योगंधर और हरिद्र, दैत्य और प्रशमन, सार्चिर्माली, धृतिमाली, वृत्तिमान और रुचिर, पित्र्य, सौमनस, विधूत और मकर, करवीरकर, धन और धान्य, कामरूप, कामरुचि, मोह और आवरण, जृंभक, सर्वनाभ, संतान और वरण: हे राम, इच्छानुसार रूप धरने वाले कृशाश्व के इन तेजस्वी पुत्रों को मुझसे ग्रहण करो। हे राघव, तुम्हारा कल्याण हो, क्योंकि तुम योग्य पात्र हो।

English meaning

Satyavanta, Satyakirti, Dhrishta and Rabhasa, the one called Pratiharatara, Paranmukha and Avanmukha, Lakshya and Avishama, Dridhanabha and Sunabha, Dashaksha and Shatavaktra, Dashashirsha and Shatodara, Padmanabha and Mahanabha, Dundunabha and Sunabha, Jyotisha and Krishana, Nairashya and Vimala, Yogandhara and Haridra, Daitya and Prashamana, Sarchirmali, Dhritimali, Vrittiman and Ruchira, Pitrya, Saumanasa, Vidhuta and Makara, Karavirakara, Dhana and Dhanya, Kamarupa, Kamaruchi, Moha and Avarana, Jrimbhaka, Sarvanabha, Santana and Varana: Rama, accept from me these radiant sons of Krishashva who can take any form. Blessings on you, Raghava, for you are worthy.

11-13 1.28.11-13

बाढमित्येव काकुत्स्थः प्रहृष्टेनान्तारात्मना ।
दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदाः ।
केचिदङ्गारसदृशाः केचिद्धूमोपमास्तथा ।
चन्द्रार्कसदृशाः केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा ।
रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिणः ।
इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते ॥

bāḍhamityeva kākutsthaḥ prahṛṣṭenāntārātmanā |
divyabhāsvaradehāśca mūrtimantassukhapradāḥ |
kecidaṅgārasadṛśāḥ keciddhūmopamāstathā |
candrārkasadṛśāḥ kecitprahvāñjalipuṭāstathā |
rāmaṃ prāñjalayo bhūtvā'bruvan madhurabhāṣiṇaḥ |
ime sma naraśārdūla śādhi kiṃ karavāma te ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ ने प्रसन्न मन से कहा: ठीक है। उनके शरीर दिव्य और तेजस्वी थे, वे मूर्तिमान और सुख देने वाले थे; कुछ अंगारों जैसे, कुछ धुएँ जैसे, कुछ चंद्रमा और सूर्य जैसे थे। झुककर हाथ जोड़े उन्होंने राम से मधुर स्वर में कहा: हे नरशार्दूल, हम उपस्थित हैं। आज्ञा दीजिए, हम आपके लिए क्या करें?

English meaning

Kakutstha said: So be it, with a joyful heart. They had shining divine bodies, embodied and bringing happiness; some were like glowing embers, some like smoke, some like the moon and sun. Bowing with folded hands, they said sweetly to Rama: Here we are, tiger among men. Command us; what shall we do for you?

14 1.28.14

मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ ।
गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः ॥

mānasāḥ kāryakāleṣu sāhāyyaṃ me kariṣyatha |
gamyatāmiti tānāha yatheṣṭaṃ raghunandanaḥ ||

हिंदी अर्थ

रघुनंदन ने उनसे कहा: जहाँ चाहो जाओ, और कार्य का समय आने पर मन में स्मरण करते ही मेरी सहायता करना।

English meaning

The joy of the Raghus told them: Go as you wish, and come to my mind to help me when the time for action comes.

15 1.28.15

अथ ते राममामन्त्ऱ्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वाजग्मुर्यथाऽगतम् ॥

atha te rāmamāmantऱya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
evamastviti kākutsthamuktvājagmuryathā'gatam ||

हिंदी अर्थ

फिर उन्होंने राम से विदा ली, उनकी प्रदक्षिणा की, काकुत्स्थ से कहा: ऐसा ही हो, और जैसे आए थे वैसे लौट गए।

English meaning

Then they took leave of Rama, walked around him in reverence, said to Kakutstha: So be it, and went back as they had come.

16 1.28.16

स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥

sa ca tān rāghavo jñātvā viśvāmitraṃ mahāmunim |
gacchannevātha madhuraṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उन्हें जान लेने के बाद चलते चलते राघव ने महामुनि विश्वामित्र से मधुर और कोमल वचन कहे:

English meaning

Having come to know them, Raghava, still walking, spoke gently and sweetly to the great sage Vishvamitra:

17-18 1.28.17-18

किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरतः ।
वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे ।
दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च ।
नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम् ॥

kinnvetanmeghasaṅkāśaṃ parvatasyāvidūrataḥ |
vṛkṣaṣaṇḍamito bhāti paraṃ kautūhalaṃ hi me |
darśanīyaṃ mṛgākīrṇaṃ manoramamatīva ca |
nānāprakāraiśśakunairvalgunādairalaṅkṛtam ||

हिंदी अर्थ

पर्वत के पास बादल जैसा वह वृक्षों का समूह क्या है जो यहाँ से चमक रहा है? मुझे बड़ी जिज्ञासा है। वह देखने योग्य, हिरणों से भरा और अत्यंत मनोरम है, और मधुर बोलने वाले अनेक प्रकार के पक्षियों से सुशोभित है।

English meaning

What is that grove of trees like a cloud, shining not far from the mountain? I am very curious. It is lovely to look at, full of deer and most delightful, adorned with birds of many kinds singing sweetly.

19 1.28.19

निस्सृताः स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात् ।
अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया ।
सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम् ॥

nissṛtāḥ sma muniśreṣṭha kāntārādromaharṣaṇāt |
anayā tvavagacchāmi deśasya sukhavattayā |
sarvaṃ me śaṃsa bhagavan kasyāśramapadaṃ tvidam ||

हिंदी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ, हम रोंगटे खड़े कर देने वाले वन से निकल आए हैं; यह मैं इस देश के सुखद होने से जानता हूँ। भगवन, मुझे सब बताइए: यह किसका आश्रम है?

English meaning

Best of sages, we have come out of a forest that made our hair stand on end; I can tell from the pleasantness of this land. Tell me everything, holy one: whose hermitage is this?

20 1.28.20

सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः ।
तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने ।
भगवन् तस्य को देशस्सा यत्र तव याज्ञिकी ।
रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसाः ।
एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥

samprāptā yatra te pāpā brahmaghnā duṣṭacāriṇaḥ |
tava yajñasya vighnāya durātmāno mahāmune |
bhagavan tasya ko deśassā yatra tava yājñikī |
rakṣitavyā kriyā brahmanmayā vadhyāśca rākṣasāḥ |
etatsarvaṃ muniśreṣṭha śrotumicchāmyahaṃ prabho ||

हिंदी अर्थ

हे महामुनि, क्या यही वह स्थान है जहाँ वे पापी, दुष्ट, ब्रह्मघाती आपके यज्ञ में विघ्न डालने आते हैं? भगवन, वह कौन सा देश है जहाँ मुझे आपकी यज्ञक्रिया की रक्षा करनी है और राक्षसों को मारना है? हे मुनिश्रेष्ठ, प्रभु, मैं यह सब सुनना चाहता हूँ।

English meaning

Great sage, is this the place where those sinful, wicked brahmin killers come to wreck your sacrifice? Holy one, which is the land where I must guard your sacrificial rite and kill the rakshasas? Best of sages, my lord, I wish to hear all of this.

Next sarga · Bala Kanda 29SiddhashramaVishwamitra explains that this is Siddhashrama, where Vishnu once lived as Vamana before taking three steps across the worlds. The sages of the hermitage welcome Rama…

Characters in this sarga

All characters