अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे । सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥
atha saṃvatsare pūrṇe tasminprāpte turaṅgame | sarayvāścottare tīre rājño yajño'bhyavartata ||
हिंदी अर्थ वर्ष पूरा होने और घोड़े के लौट आने पर सरयू के उत्तरी तट पर राजा का यज्ञ आरंभ हुआ।
English meaning When the year was complete and the horse had returned, the king's sacrifice began on the northern bank of the Sarayu.
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः । अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrurdvijarṣabhāḥ | aśvamedhe mahāyajñe rājño'sya sumahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ ऋष्यशृंग को आगे करके श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने उन महात्मा राजा के महान अश्वमेध यज्ञ के कर्म किए।
English meaning With Rishyashringa at their head, the best of brahmins performed the rites of the great horse sacrifice for that noble king.
कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगाः । यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥
karma kurvanti vidhivadyājakā vedapāragāḥ | yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ ||
हिंदी अर्थ वेदों में पारंगत याजकों ने विधिपूर्वक कर्म किए, और शास्त्र के अनुसार यथाक्रम यज्ञवेदी की परिक्रमा की।
English meaning The priests, masters of the Vedas, carried out the rites by rule, and moved about the altar in due order as the shastras direct.
प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥
pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tathaivopasadaṃ dvijāḥ cakruśca vidhivatsarvamadhikaṃ karma śāstrataḥ ||
हिंदी अर्थ शास्त्र के अनुसार प्रवर्ग्य और उपसद कर्म करके ब्राह्मणों ने आगे के सब कर्म विधिपूर्वक किए।
English meaning Having performed the Pravargya and the Upasad rites as the shastras lay down, the brahmins carried out all the further rites by rule.
अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि । प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवाः ॥
abhipūjya tato hṛṣṭāssarve cakruryathāvidhi | prātassavanapūrvāṇi karmāṇi munipuṅgavāḥ ||
हिंदी अर्थ फिर पूजन करके प्रसन्न मुनिश्रेष्ठों ने प्रातःसवन से आरंभ होने वाले सब कर्म विधिपूर्वक किए।
English meaning Then, after worship, the delighted best of sages performed in due order all the rites beginning with the morning pressing of soma.
ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघः । माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम् ॥
aindraśca vidhivaddatto rājā cābhiṣuto'naghaḥ | mādhyandinaṃ ca savanaṃ prāvartata yathākramam ||
हिंदी अर्थ इंद्र की आहुति विधिवत दी गई, निष्पाप राजा का सोम से अभिषेक हुआ, और क्रम से माध्यंदिन सवन हुआ।
English meaning The offering to Indra was duly made, the sinless king was consecrated with the soma, and the midday pressing followed in its order.
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः । चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवाः ॥
tṛtīyasavanaṃ caiva rājño'sya sumahātmanaḥ | cakrusteśāstrato dṛṣṭvā tathā brāhmaṇapuṅgavāḥ ||
हिंदी अर्थ उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने उन महात्मा राजा के लिए शास्त्र देखकर तीसरा सवन भी किया।
English meaning Those best of brahmins likewise performed the third pressing for that noble king, as they saw it laid down in the shastras.
न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन । दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥
na cāhutamabhūttatra skhalitaṃ vāpi kiñcana | dṛśyate brahmavatsarvaṃ kṣemayuktaṃ hi cakrire ||
हिंदी अर्थ वहाँ कोई आहुति छूटी नहीं और कोई भूल नहीं हुई। सब कुछ वेदमंत्रों के साथ होता दिखा, और उन्होंने सब कुशलता से पूरा किया।
English meaning No offering was missed there and nothing went wrong. Everything was seen to be done with sacred mantras, and they carried it all out safely.
न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते । नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा ॥
na teṣvahassu śrānto vā kṣudhito vāpi dṛśyate | nāvidvānbrāhmaṇastatra nāśatānucarastathā ||
हिंदी अर्थ उन दिनों कोई थका या भूखा नहीं दिखा। वहाँ कोई ब्राह्मण अविद्वान नहीं था, और कोई सौ अनुचरों के बिना नहीं आया था।
English meaning In those days no one was seen tired or hungry. No brahmin there lacked learning, and none came without a hundred followers.
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते । तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा ॥
brāhmaṇā bhuñjate nityaṃ nāthavantaśca bhuñjate | tāpasā bhuñjate cāpi śramaṇā bhuñjatetathā ||
हिंदी अर्थ वहाँ प्रतिदिन ब्राह्मण भोजन करते थे, आश्रित लोग भी भोजन करते थे; तपस्वी भोजन करते थे और श्रमण भी।
English meaning Brahmins ate there every day, and so did those who had protectors; ascetics ate, and wandering monks ate too.
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च । अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥
vṛddhāśca vyādhitāścaiva striyo bālāstathaiva ca | aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛptirupalabhyate ||
हिंदी अर्थ वृद्ध और रोगी, स्त्रियाँ और बालक लगातार भोजन करते रहे, फिर भी तृप्ति का अंत नहीं था।
English meaning The old and the sick, women and children ate without pause, and still no one could have enough.
दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च । इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः ॥
dīyatāṃ dīyatāmannaṃ vāsāṃsi vividhāni ca | iti sañcoditāstatra tathā cakruranekaśaḥ ||
हिंदी अर्थ अन्न दो, अन्न दो, और तरह तरह के वस्त्र दो: इस प्रकार प्रेरित होकर सेवकों ने बार बार वैसा ही किया।
English meaning Give food, give food, and clothes of every kind: urged on in this way, the servers did so again and again.
अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमाः । दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा ॥
annakūṭāśca bahavo dṛśyante parvatopamāḥ | divase divase tatra siddhasya vidhivattadā ||
हिंदी अर्थ दिन प्रतिदिन वहाँ विधि से पकाए अन्न के पर्वत जैसे अनेक ढेर दिखाई देते थे।
English meaning Day after day great heaps of food, cooked as it should be, could be seen there like mountains.
नानादेशादनुप्राप्ताः पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा । अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मनः ॥
nānādeśādanuprāptāḥ puruṣāsstrīgaṇāstathā | annapānaissuvihitāstasminyajñe mahātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ अनेक देशों से आए पुरुषों और स्त्रियों को उन महात्मा के यज्ञ में अन्न और पेय से भलीभाँति तृप्त किया गया।
English meaning Men and women who had come from many lands were well provided with food and drink at that great soul's sacrifice.
अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः । अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥
annaṃ hi vidhivatsādhu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ | aho tṛptāḥ sma bhadraṃ te iti śuśrāva rāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने अन्न को विधिपूर्वक बना और उत्तम बताकर सराहा, और राघव ने उन्हें कहते सुना: अहा, हम तृप्त हुए, तुम्हारा कल्याण हो।
English meaning The best of brahmins praised the food as properly made and good, and Raghava heard them say: Ah, we are satisfied, blessings on you.
स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन् । उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥
svalaṅkṛtāśca puruṣā brāhmaṇānparyaveṣayan | upāsate ca tānanye sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ ||
हिंदी अर्थ सुंदर वेश वाले पुरुषों ने ब्राह्मणों को भोजन परोसा, और चमकते मणिकुंडल पहने अन्य लोग उनकी सेवा में लगे रहे।
English meaning Finely adorned men served the brahmins, and others with polished jewelled earrings waited upon them.
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि । प्राहुश्च वाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥
karmāntare tadā viprā hetuvādānbahūnapi | prāhuśca vāgmino dhīrāḥ parasparajigīṣayā ||
हिंदी अर्थ कर्मों के बीच के समय में वाक्पटु और धीर ब्राह्मणों ने एक दूसरे को जीतने की इच्छा से अनेक तर्क प्रस्तुत किए।
English meaning Between the rites, eloquent and steady brahmins put forward many reasoned arguments, each wishing to win over the other.
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः । सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥
divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ | sarvakarmāṇi cakruste yathāśāstraṃ pracoditāḥ ||
हिंदी अर्थ दिन प्रतिदिन कुशल ब्राह्मणों ने निर्देश के अनुसार यज्ञमंडप में शास्त्र के अनुसार सब कर्म किए।
English meaning Day after day skilled brahmins, as directed, performed all the rites in the enclosure according to the shastras.
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः । सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजाः ॥
nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvrato nābahuśrutaḥ | sadasyāstasya vai rājño nāvādakuśalā dvijāḥ ||
हिंदी अर्थ उस राजा की सभा का कोई सदस्य छह वेदांगों से अनजान, व्रतहीन, अल्पश्रुत या वाद में अकुशल नहीं था।
English meaning No member of that king's assembly was ignorant of the six Vedangas, or without vows, or of little learning, or unskilled in debate.
20-21
1.14.20-21
Copy link
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वाः खादिरास्तथा । तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथापरे । श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा । द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥
prāpte yūpocchraye tasminṣaḍbailvāḥ khādirāstathā | tāvanto bilvasahitāḥ parṇinaśca tathāpare | śleṣmātakamayastveko devadārumayastathā | dvāveva vihitau tatra bāhuvyastaparigrahau ||
हिंदी अर्थ जब यूप खड़े करने का समय आया, तो छह बिल्व के, उतने ही खदिर के, और उतने ही पलाश के बिल्व के साथ थे; एक श्लेष्मातक का, एक देवदारु का, और दो और जो एक भुजा की दूरी पर लगाए गए।
English meaning When the time came to raise the sacrificial posts, there were six of bilva, as many of khadira, and as many of palasha set with the bilva; one of shleshmataka and one of devadaru, and two more placed an arm's length apart.
कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः । शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन् ॥
kāritāssarva evaite śāstrajñairyajñakovidaiḥ | śobhārthaṃ tasya yajñasya kāñcanālaṅkṛtā'bhavan ||
हिंदी अर्थ ये सब शास्त्रों और यज्ञविद्या के जानकारों ने बनवाए थे, और यज्ञ की शोभा के लिए सोने से अलंकृत किए गए थे।
English meaning All of them were made by men who knew the shastras and the art of sacrifice, and were adorned with gold to grace the sacrifice.
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नयः । वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृताः ॥
ekaviṃśatiyūpāste ekaviṃśatyaratnayaḥ | vāsobhirekaviṃśadbhirekaikaṃ samalaṅkṛtāḥ ||
हिंदी अर्थ वे इक्कीस यूप थे, प्रत्येक इक्कीस अरत्नि ऊँचा, और प्रत्येक इक्कीस वस्त्रों से सजाया गया था।
English meaning There were twenty one posts, each twenty one cubits high, and each was adorned with twenty one cloths.
विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढाः । अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥
vinyastā vidhivatsarve śilpibhissukṛtā dṛḍhāḥ | aṣṭāśrayassarva eva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ ||
हिंदी अर्थ सब शिल्पियों ने विधिपूर्वक लगाए थे, सुंदर बने और मजबूत, अठपहलू और चिकने रूप वाले।
English meaning All were set up by rule, well made and strong by the craftsmen, eight sided and smooth in form.
आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिताः । सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥
ācchāditāste vāsobhiḥ puṣpairgandhaiśca bhūṣitāḥ | saptarṣayo dīptimanto virājante yathā divi ||
हिंदी अर्थ वस्त्रों से ढके और फूलों तथा सुगंध से सजे वे आकाश में चमकते सप्तर्षियों के समान शोभित थे।
English meaning Draped in cloth and decked with flowers and perfumes, they shone like the radiant seven sages in the sky.
इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः । चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि ॥
iṣṭakāśca yathānyāyaṃ kāritāśca pramāṇataḥ | cito'gnirbrāhmaṇaistatra kuśalaiśśulbakarmaṇi ||
हिंदी अर्थ ईंटें विधिपूर्वक और ठीक माप से बनाई गईं, और शुल्ब कर्म में कुशल ब्राह्मणों ने वहाँ अग्निवेदी चिनी।
English meaning The bricks were made properly and to measure, and the fire altar was built by brahmins skilled in the science of measurement.
सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चितः कुशलैर्द्विजैः । गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः ॥
sacityo rājasiṃhasya sañcitaḥ kuśalairdvijaiḥ | garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo'ṣṭādaśātmakaḥ ||
हिंदी अर्थ उस राजसिंह के लिए कुशल ब्राह्मणों ने सोने के पंखों वाले गरुड़ के आकार की अग्निवेदी बनाई, जो सामान्य से तिगुनी और अठारह स्तरों वाली थी।
English meaning For that lion among kings, skilled brahmins built the fire altar in the shape of Garuda with golden wings, three times the usual size and in eighteen layers.
नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् । उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥
niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam | uragāḥ pakṣiṇaścaiva yathāśāstraṃ pracoditāḥ ||
हिंदी अर्थ वहाँ शास्त्र के निर्देश के अनुसार अपने अपने देवता के लिए पशु नियत किए गए, और सर्प तथा पक्षी भी।
English meaning Animals were assigned there, each for its own deity, and serpents and birds as well, as the shastras direct.
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये । ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा ॥
śāmitre tu hayastatra tathā jalacarāśca ye | ṛtvigbhissarvamevaitanniyuktaṃ śāstratastadā ||
हिंदी अर्थ घोड़े को और जलचरों को शामित्र स्थान पर रखा गया; यह सब ऋत्विजों ने शास्त्र के अनुसार नियत किया।
English meaning The horse was placed at the place of offering, along with the water creatures; all this was appointed by the priests according to the shastras.
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा । अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ॥
paśūnāṃ triśataṃ tatra yūpeṣu niyataṃ tadā | aśvaratnottamaṃ tasya rājño daśarathasya ca ||
हिंदी अर्थ वहाँ यूपों से तीन सौ पशु बाँधे गए, और साथ में राजा दशरथ का वह उत्तम अश्वरत्न भी।
English meaning Three hundred animals were bound to the posts there, together with King Dasharatha's horse, the jewel among horses.
कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः । कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥
kausalyā taṃ hayaṃ tatra paricarya samantataḥ | kṛpāṇairviśaśāsainaṃ tribhiḥ paramayā mudā ||
हिंदी अर्थ कौसल्या ने उस घोड़े की चारों ओर से परिचर्या की और परम हर्ष के साथ तीन कृपाणों से उसे काटा।
English meaning Kausalya tended that horse on every side and, with great joy, struck it with three swords.
पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा । अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया ॥
patatriṇā tadā sārdhaṃ susthitena ca cetasā | avasadrajanīmekāṃ kauśalyā dharmakāmyayā ||
हिंदी अर्थ धर्म की इच्छा से कौसल्या स्थिर मन से उस अश्व के पास एक रात रहीं।
English meaning Desiring dharma, Kausalya remained beside the horse for one night with a steady mind.
होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन् । महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम् ॥
hotā'dhvaryustathodgātā hastena samayojayan | mahiṣyā parivṛttyā ca vāvātāṃ ca tathāparām ||
हिंदी अर्थ होता, अध्वर्यु और उद्गाता ने पटरानी, उपेक्षित रानी और प्रिय रानी के हाथों से हाथ मिलाकर कर्म किया।
English meaning The hotri, the adhvaryu and the udgatri joined their hands with the chief queen, with the neglected queen and with the favoured queen.
पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रियः । ऋत्विक्परमसम्पन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥
patatriṇastasya vapā muddhṛtya niyatendriyaḥ | ṛtvikparamasampannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ ||
हिंदी अर्थ जितेंद्रिय और परम कुशल ऋत्विज ने अश्व की वपा निकालकर शास्त्र के अनुसार पकाई।
English meaning The priest, master of his senses and most accomplished, took out the fat of the horse and cooked it as the shastras direct.
धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः । यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मनः ॥
dhūmagandhaṃ vapāyāstu jighrati sma narādhipaḥ | yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudanpāpamātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ राजा ने उचित समय पर और उचित ढंग से उस आहुति का धुआँ सूँघा और अपने पाप दूर किए।
English meaning The king inhaled the smoke of the offering at the proper time and in the proper way, casting off his sins.
हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः । अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विजः ॥
hayasya yāni cāṅgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ | agnau prāsyanti vidhivatsamantrāṣṣoḍaśartvijaḥ ||
हिंदी अर्थ फिर सोलह ब्राह्मण ऋत्विजों ने मंत्रों के साथ विधिपूर्वक अश्व के सब अंग अग्नि में अर्पित किए।
English meaning The sixteen brahmin priests then offered all the limbs of the horse into the fire with mantras, as laid down.
प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते ॥
plakṣaśākhāsu yajñānāmanyeṣāṃ kriyate haviḥ | aśvamedhasya yajñasya vaitaso bhāga iṣyate ||
हिंदी अर्थ अन्य यज्ञों में हवि प्लक्ष की शाखाओं पर रखी जाती है, पर अश्वमेध यज्ञ में भाग बेंत पर रखा जाता है।
English meaning In other sacrifices the offering is made on branches of the plaksha tree, but in the horse sacrifice the portion is set on reeds.
त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः । चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥
tryaho'śvamedhassaṅkhyātaḥ kalpasūtreṇa brāhmaṇaiḥ | catuṣṭomamahastasya prathamaṃ parikalpitam ||
हिंदी अर्थ ब्राह्मण कल्पसूत्र के अनुसार अश्वमेध को तीन दिन का मानते हैं। उसका पहला दिन चतुष्टोम होता है।
English meaning The brahmins reckon the horse sacrifice by the Kalpa Sutra as lasting three days. Its first day is the Chatushtoma.
उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् । कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात् ॥
ukthyaṃ dvitīyaṃ saṃkhyātamatirātraṃ tathottaram | kāritāstatra bahavo vihitāśśāstradarśanāt ||
हिंदी अर्थ दूसरा उक्थ्य और तीसरा अतिरात्र होता है। शास्त्र के अनुसार वहाँ अन्य अनेक कर्म भी किए गए।
English meaning The second is the Ukthya and the third the Atiratra. Many other rites were also performed there, as the shastras show.
ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ । अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥
jyotiṣṭomāyuṣī caivamatirātrau vinirmitau | abhijidviśvajiccaivamaptoryāmo mahākratuḥ ||
हिंदी अर्थ ज्योतिष्टोम और आयुष, दो अतिरात्र, अभिजित, विश्वजित और महान अप्तोर्याम यज्ञ भी किए गए।
English meaning The Jyotishtoma and Ayus, two Atiratras, the Abhijit, the Vishvajit and the great Aptoryama rite were also performed.
41-42
1.14.41-42
Copy link
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः । अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् । उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता । हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा ॥
prācīṃ hotre dadau rājā diśaṃ svakulavardhanaḥ | adhvaryave pratīcīṃ tu brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam | udgātre ca tathodīcīṃ dakṣiṇaiṣā vinirmitā | hayamedhe mahāyajñe svayaṃbhūvihite purā ||
हिंदी अर्थ अपने कुल को बढ़ाने वाले राजा ने होता को पूर्व, अध्वर्यु को पश्चिम, ब्रह्मा को दक्षिण और उद्गाता को उत्तर दिशा दी। यही दक्षिणा स्वयंभू ने बहुत पहले महान अश्वमेध के लिए नियत की थी।
English meaning The king, who enlarged his line, gave the east to the hotri, the west to the adhvaryu, the south to the brahma priest and the north to the udgatri. This was the fee fixed long ago by the Self born for the great horse sacrifice.
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः । ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धनः ॥
kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ | ṛtvigbhyo hi dadau rājā tāṃ dharāṃ kulavardhanaḥ ||
हिंदी अर्थ यज्ञ को विधिपूर्वक पूरा करके कुल बढ़ाने वाले उस नरश्रेष्ठ राजा ने ऋत्विजों को पृथ्वी दान कर दी।
English meaning Having completed the sacrifice properly, that bull among men, the king who enlarged his line, gave the earth to the priests.
ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम् । भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ॥
ṛtvijastvabruvansarve rājānaṃ gatakalmaṣam | bhavāneva mahīṃ kṛtsnāmeko rakṣitumarhati ||
हिंदी अर्थ सब ऋत्विजों ने पाप से मुक्त राजा से कहा: पूरी पृथ्वी की रक्षा करने के योग्य केवल आप ही हैं।
English meaning All the priests said to the king, now freed from sin: You alone are fit to protect the whole earth.
न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने । रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप । निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ॥
na bhūmyā kāryamasmākaṃ na hi śaktāssma pālane | ratāssvādhyāyakaraṇe vayaṃ nityaṃ hi bhūmipa | niṣkrayaṃ kiñcideveha prayacchatu bhavāniti ||
हिंदी अर्थ हे भूपति, हमें भूमि का कोई प्रयोजन नहीं और हम उसका पालन करने में समर्थ भी नहीं, क्योंकि हम सदा स्वाध्याय में लगे रहते हैं। इसके बदले आप हमें कुछ मूल्य दे दीजिए।
English meaning We have no use for land and are not able to rule it, lord of the earth, for we are always given to study. Give us some price in exchange instead.
मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम् । तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम् ॥
maṇiratnaṃ suvarṇaṃ vā gāvo yadvā samudyatam | tatprayaccha naraśreṣṭha dharaṇyā na prayojanam ||
हिंदी अर्थ हे नरश्रेष्ठ, मणि, रत्न, सोना, गायें या जो कुछ उपलब्ध हो वह दीजिए। हमें पृथ्वी से कोई प्रयोजन नहीं।
English meaning Best of men, give us gems, gold, cows or whatever is at hand. We have no need of the earth.
47-48
1.14.47-48
Copy link
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः । शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥
evamukto narapatirbrāhmaṇairvedapāragaiḥ | gavāṃ śatasahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ | śatakoṭīssuvarṇasya rajatasya caturguṇam ||
हिंदी अर्थ वेदों में पारंगत ब्राह्मणों के ऐसा कहने पर राजा ने उन्हें दस लाख गायें, सौ करोड़ स्वर्ण मुद्राएँ और उसका चौगुना चाँदी दी।
English meaning Spoken to in this way by the brahmins learned in the Vedas, the king gave them a million cows, a thousand million pieces of gold and four times as much silver.
ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु । ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ॥
ṛtvijaśca tatassarve pradadussahitā vasu | ṛśyaśṛṅgāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate ||
हिंदी अर्थ फिर सब ऋत्विजों ने मिलकर वह धन मुनि ऋष्यशृंग और बुद्धिमान वसिष्ठ को सौंप दिया।
English meaning Then all the priests together handed the wealth to the sage Rishyashringa and the wise Vasishtha.
ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः । सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ॥
tataste nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgaṃ dvijottamāḥ | suprītamanasassarve pratyūcurmuditā bhṛśam ||
हिंदी अर्थ उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने उसका न्यायपूर्वक बँटवारा किया, और सबने प्रसन्न मन से अत्यंत आनंदित होकर राजा का अभिनंदन किया।
English meaning Those best of brahmins divided it fairly, and all of them, delighted at heart, thanked the king with great joy.
ततः प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहितः । जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥
tataḥ prasarpakaibhyastu hiraṇyaṃ susamāhitaḥ | jāmbūnadaṃ koṭisaṃkhyaṃ brāhmaṇebhyo dadau tadā ||
हिंदी अर्थ फिर राजा ने पूरे ध्यान से दर्शन करने आए ब्राह्मणों को एक करोड़ जांबूनद स्वर्ण दिया।
English meaning Then, with full attention, the king gave ten million pieces of fine gold to the brahmins who had come to watch.
दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम् । कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दनः ॥
daridrāya dvijāyātha hastābharaṇamuttamam | kasmaicidyācamānāya dadau rāghavanandanaḥ ||
हिंदी अर्थ माँगने आए एक दरिद्र ब्राह्मण को रघुनंदन ने अपने हाथ का उत्तम आभूषण दे दिया।
English meaning To one poor brahmin who asked of him, the joy of the Raghus gave the fine ornament from his own arm.
ततः प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सलः । प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षणः ॥
tataḥ prīteṣu nṛpatirdvijeṣu dvijavatsalaḥ | praṇāmamakarotteṣāṃ harṣaparyākulekṣaṇaḥ ||
हिंदी अर्थ ब्राह्मणों के प्रसन्न होने पर ब्राह्मणों के प्रेमी राजा ने हर्ष से भरी आँखों से उन्हें प्रणाम किया।
English meaning When the brahmins were satisfied, the king, who loved brahmins, bowed to them, his eyes brimming with joy.
तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिताः । उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ॥
tasyāśiṣo'tha vidhivadbrāhmaṇaissamudīritāḥ | udārasya nṛvīrasya dharaṇyāṃ praṇatasya ca ||
हिंदी अर्थ धरती पर झुककर प्रणाम करते उस उदार नरवीर को ब्राह्मणों ने विधिपूर्वक आशीर्वाद दिए।
English meaning The brahmins duly spoke their blessings over that generous hero among men as he bowed to the ground.
ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् । पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभैः ॥
tataḥ prītamanā rājā prāpya yajñamanuttamam | pāpāpahaṃ svarnayanaṃ duṣkaraṃ pārthivarṣabhaiḥ ||
हिंदी अर्थ फिर वह अनुपम यज्ञ पूरा करके राजा का मन प्रसन्न हुआ, जो पाप नष्ट करता और स्वर्ग ले जाता है, और जिसे श्रेष्ठ राजा भी कठिनाई से कर पाते हैं।
English meaning Then the king was glad at heart, having performed that matchless sacrifice, which removes sin and leads to heaven, and which even the best of kings find hard to accomplish.
ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा । कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ॥
tato'bravīdṛśyaśṛṅgaṃ rājā daśarathastadā | kulasya vardhanaṃ tvaṃ tu kartumarhasi suvrata ||
हिंदी अर्थ फिर राजा दशरथ ने ऋष्यशृंग से कहा: हे सुव्रत, मेरे कुल की वृद्धि करना अब आपका काम है।
English meaning Then King Dasharatha said to Rishyashringa: You of good vows, it is for you to make my line grow.
तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः । भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥
tatheti ca sa rājānamuvāca dvijasattamaḥ | bhaviṣyanti sutā rājaṃścatvāraste kulodvahāḥ ||
हिंदी अर्थ उन द्विजश्रेष्ठ ने राजा से कहा: ऐसा ही होगा। हे राजन, आपके चार पुत्र होंगे जो आपके कुल को आगे बढ़ाएँगे।
English meaning That best of brahmins said to the king: So be it. King, you will have four sons who will carry on your line.