Skip to content
Bala Kanda Sarga 11 of 77 30 shlokas
Valmiki Ramayana · Bala Kanda · Sarga 11

Dasharatha Fetches the Sage

बालकांड, सर्ग 11: दशरथ का ऋष्यशृंग को लाना

Following Sumantra's advice, Dasharatha travels to Anga, is welcomed by his friend Romapada, and brings Rishyasringa and Shanta to Ayodhya, where the city celebrates their arrival.

सुमंत्र की सलाह पर दशरथ अंग देश जाते हैं, मित्र रोमपाद उनका स्वागत करते हैं, और वे ऋष्यशृंग तथा शांता को अयोध्या ले आते हैं, जहाँ नगर उनका उत्सव मनाता है।

1 1.11.1

भूय एव हि राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् ।
यथा स देवप्रवरः कथायामेवमब्रवीत् ॥

bhūya eva hi rājendra śṛṇu me vacanaṃ hitam |
yathā sa devapravaraḥ kathāyāmevamabravīt ||

हिंदी अर्थ

हे राजेंद्र, मुझसे फिर से ये हितकारी वचन सुनिए, जैसा उन श्रेष्ठ देव ने अपनी कथा में कहा था।

English meaning

Great king, hear from me once more these words for your good, just as that best of gods told them in his story.

2 1.11.2

इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः ।
राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान्सत्यप्रतिश्रवः ॥

ikṣvākūṇāṃ kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
rājā daśaratho nāmnā śrīmānsatyapratiśravaḥ ||

हिंदी अर्थ

इक्ष्वाकु वंश में दशरथ नाम के एक अत्यंत धर्मात्मा, श्रीमान और सत्यप्रतिज्ञ राजा जन्म लेंगे।

English meaning

In the line of the Ikshvakus there will be born a most righteous king named Dasharatha, glorious and true to his promise.

3 1.11.3

अङ्गराजेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति ।
कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ॥

aṅgarājena sakhyaṃ ca tasya rājño bhaviṣyati |
kanyā cāsya mahābhāgā śāntā nāma bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

उन राजा की अंगराज से मित्रता होगी, और अंगराज की शांता नाम की एक भाग्यशाली पुत्री होगी।

English meaning

That king will have a friendship with the king of Anga, and the king of Anga will have a fortunate daughter named Shanta.

4 1.11.4

पुत्रस्तु सोऽङ्गराजस्य रोमपाद इति श्रुतः ।
तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः ॥

putrastu so'ṅgarājasya romapāda iti śrutaḥ |
taṃ sa rājā daśaratho gamiṣyati mahāyaśāḥ ||

हिंदी अर्थ

अंगराज के पुत्र रोमपाद नाम से प्रसिद्ध होंगे। महायशस्वी राजा दशरथ उनके पास जाएँगे।

English meaning

The son of the Anga king will be known as Romapada. The renowned King Dasharatha will go to him.

5 1.11.5

अनपत्योऽस्मि धर्मात्मन् शान्ताभर्ता मम क्रतुम् ।
आहरेत त्वयाज्ञप्तस्सन्तानार्थं कुलस्य च ॥

anapatyo'smi dharmātman śāntābhartā mama kratum |
āhareta tvayājñaptassantānārthaṃ kulasya ca ||

हिंदी अर्थ

वे कहेंगे: हे धर्मात्मा, मैं निःसंतान हूँ। आपकी आज्ञा से शांता के पति मेरे कुल की संतान के लिए मेरा यज्ञ करवाएँ।

English meaning

He will say: Righteous one, I am childless. With your permission let Shanta's husband perform a sacrifice for me, for the continuation of my line.

6 1.11.6

श्रुत्वा राज्ञोऽथ तद्वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च ।
प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ताभर्तारमात्मवान् ॥

śrutvā rājño'tha tadvākyaṃ manasā sa vicintya ca |
pradāsyate putravantaṃ śāntābhartāramātmavān ||

हिंदी अर्थ

राजा की बात सुनकर और मन में विचार करके वे संयमी राजा उन्हें शांता के पति को सौंप देंगे, जो पुत्र दिलाने में समर्थ हैं।

English meaning

Hearing the king's words and thinking them over, that self possessed king will give him Shanta's husband, who can bring about sons.

7 1.11.7

प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वरः ।
आहरिष्यति तं यज्ञं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥

pratigṛhya ca taṃ vipraṃ sa rājā vigatajvaraḥ |
āhariṣyati taṃ yajñaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā ||

हिंदी अर्थ

उस ब्राह्मण को पाकर चिंता से मुक्त राजा प्रसन्न मन से वह यज्ञ करेंगे।

English meaning

Receiving that brahmin, the king, his worry gone, will perform the sacrifice with a joyful heart.

8-9 1.11.8-9

तं च राजा दशरथो यष्टुकामः कृताञ्जलिः ।
ऋश्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित् ।
यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वरः ।
लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद्विशांपतिः ॥

taṃ ca rājā daśaratho yaṣṭukāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ dvijaśreṣṭhaṃ varayiṣyati dharmavit |
yajñārthaṃ prasavārthaṃ ca svargārthaṃ ca nareśvaraḥ |
labhate ca sa taṃ kāmaṃ dvijamukhyādviśāṃpatiḥ ||

हिंदी अर्थ

यज्ञ करने के इच्छुक, धर्मज्ञ राजा दशरथ हाथ जोड़कर द्विजश्रेष्ठ ऋष्यशृंग को यज्ञ, संतान और स्वर्ग के लिए वरण करेंगे; और वे नरेश उन श्रेष्ठ ब्राह्मण से अपना मनोरथ प्राप्त करेंगे।

English meaning

King Dasharatha, who knows dharma and wishes to sacrifice, will with folded hands choose Rishyashringa, the best of brahmins, for the sacrifice, for offspring and for heaven; and that lord of men will gain his wish from the foremost of brahmins.

10 1.11.10

पुत्राश्चास्य भविष्यन्ति चत्वारोऽमितविक्रमाः ।
वंशप्रतिष्ठानकरास्सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥

putrāścāsya bhaviṣyanti catvāro'mitavikramāḥ |
vaṃśapratiṣṭhānakarāssarvalokeṣu viśrutāḥ ||

हिंदी अर्थ

उनके चार अपार पराक्रमी पुत्र होंगे, जो वंश को स्थापित करेंगे और सब लोकों में प्रसिद्ध होंगे।

English meaning

He will have four sons of boundless valour, who will establish his line and be famed in all the worlds.

11 1.11.11

एवं स देवप्रवरः पूर्वं कथितवान्कथाम् ।
सनत्कुमारो भगवान्पुरा देवयुगे प्रभुः ॥

evaṃ sa devapravaraḥ pūrvaṃ kathitavānkathām |
sanatkumāro bhagavānpurā devayuge prabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार श्रेष्ठ देव भगवान प्रभु सनत्कुमार ने बहुत पहले देवयुग में यह कथा कही थी।

English meaning

So the holy lord Sanatkumara, best of the gods, told this story long ago in the age of the gods.

12 1.11.12

स त्वं पुरुषशार्दूल तमानय सुसत्कृतम् ।
स्वयमेव महाराज गत्वा सबलवाहनः ॥

sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamānaya susatkṛtam |
svayameva mahārāja gatvā sabalavāhanaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए हे नरशार्दूल, महाराज, आप स्वयं सेना और वाहनों के साथ जाकर उन्हें पूरे सम्मान से यहाँ लाइए।

English meaning

So, tiger among men, great king, go yourself with your army and carriages, and bring him here with every honour.

13 1.11.13

अनुमान्य वसिष्ठं च सूतवाक्यं निशम्य च ।
सान्तःपुरस्सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः ॥

anumānya vasiṣṭhaṃ ca sūtavākyaṃ niśamya ca |
sāntaḥpurassahāmātyaḥ prayayau yatra sa dvijaḥ ||

हिंदी अर्थ

सारथि की बात सुनकर और वसिष्ठ की अनुमति लेकर राजा अपनी रानियों और मंत्रियों के साथ वहाँ चल पड़े जहाँ वे ब्राह्मण रहते थे।

English meaning

Hearing the charioteer's words and taking Vasishtha's leave, the king set out with his queens and ministers to where that brahmin lived.

14 1.11.14

वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैश्शनैः ।
अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुङ्गवः ॥

vanāni saritaścaiva vyatikramya śanaiśśanaiḥ |
abhicakrāma taṃ deśaṃ yatra vai munipuṅgavaḥ ||

हिंदी अर्थ

धीरे धीरे वनों और नदियों को पार करते हुए वे उस देश में पहुँचे जहाँ वे मुनिश्रेष्ठ रहते थे।

English meaning

Passing slowly through forests and across rivers, he came to the land where that best of sages lived.

15 1.11.15

आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं रोमपादसमीपगम् ।
ऋषिपुत्रं ददर्शादौ दीप्यमानमिवानलम् ॥

āsādya taṃ dvijaśreṣṭhaṃ romapādasamīpagam |
ṛṣiputraṃ dadarśādau dīpyamānamivānalam ||

हिंदी अर्थ

रोमपाद के पास उन द्विजश्रेष्ठ तक पहुँचकर उन्होंने पहले प्रज्वलित अग्नि के समान चमकते ऋषिपुत्र को देखा।

English meaning

Reaching that best of brahmins beside Romapada, he first saw the sage's son, shining like a blazing fire.

16 1.11.16

ततो राजा यथान्यायं पूजां चक्रे विशेषतः ।
सखित्वात्तस्य वै राज्ञः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥

tato rājā yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre viśeṣataḥ |
sakhitvāttasya vai rājñaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā ||

हिंदी अर्थ

फिर राजा ने प्रसन्न मन से मित्रता के कारण रोमपाद का विशेष रूप से यथोचित सम्मान किया।

English meaning

Then the king, glad at heart, honoured Romapada with special warmth, as was fitting, because of their friendship.

17 1.11.17

रोमपादेन चाख्यातमृषिपुत्राय धीमते ।
सख्यं सम्बन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत् ॥

romapādena cākhyātamṛṣiputrāya dhīmate |
sakhyaṃ sambandhakaṃ caiva tadā taṃ pratyapūjayat ||

हिंदी अर्थ

रोमपाद ने बुद्धिमान ऋषिपुत्र को उनकी मित्रता और संबंध के बारे में बताया, और तब ऋषिपुत्र ने भी दशरथ का सम्मान किया।

English meaning

Romapada told the wise son of the sage about their friendship and family tie, and the sage then honoured Dasharatha in return.

18 1.11.18

एवं सुसत्कृतस्तेन सहोषित्वा नरर्षभः ।
सप्ताष्टदिवसान्राजा राजानमिदमब्रवीत् ॥

evaṃ susatkṛtastena sahoṣitvā nararṣabhaḥ |
saptāṣṭadivasānrājā rājānamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार भलीभाँति सम्मानित होकर वे नरश्रेष्ठ सात आठ दिन वहाँ रहे, और फिर राजा से बोले:

English meaning

Well honoured, that bull among men stayed with him for seven or eight days, and then said to the king:

19 1.11.19

शान्ता तव सुता राजन् सह भर्त्रा विशांपते ।
मदीयनगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम् ॥

śāntā tava sutā rājan saha bhartrā viśāṃpate |
madīyanagaraṃ yātu kāryaṃ hi mahadudyatam ||

हिंदी अर्थ

हे राजन, प्रजापालक, आपकी पुत्री शांता अपने पति के साथ मेरे नगर चलें, क्योंकि एक बड़ा कार्य सामने है।

English meaning

King, lord of the people, let your daughter Shanta come to my city with her husband, for a great task lies ahead.

20 1.11.20

तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः ।
उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया ॥

tatheti rājā saṃśrutya gamanaṃ tasya dhīmataḥ |
uvāca vacanaṃ vipraṃ gaccha tvaṃ saha bhāryayā ||

हिंदी अर्थ

बुद्धिमान ऋषि के जाने की बात मानकर राजा रोमपाद ने ब्राह्मण से कहा: आप अपनी पत्नी के साथ जाइए।

English meaning

Agreeing that the wise sage should go, King Romapada said to the brahmin: Go with your wife.

21 1.11.21

ऋषिपुत्रः प्रतिश्रुत्य तथेत्याह नृपं तदा ।
स नृपेणाभ्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया ॥

ṛṣiputraḥ pratiśrutya tathetyāha nṛpaṃ tadā |
sa nṛpeṇābhyanujñātaḥ prayayau saha bhāryayā ||

हिंदी अर्थ

ऋषिपुत्र ने स्वीकार करके राजा से कहा: ऐसा ही होगा। राजा की अनुमति से वे अपनी पत्नी के साथ चल पड़े।

English meaning

The sage's son agreed and said to the king: So be it. With the king's leave he set out with his wife.

22 1.11.22

तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात्संश्लिष्य चोरसा ।
ननन्दतुर्दशरथो रोमपादश्च वीर्यवान् ॥

tāvanyonyāñjaliṃ kṛtvā snehātsaṃśliṣya corasā |
nanandaturdaśaratho romapādaśca vīryavān ||

हिंदी अर्थ

दशरथ और पराक्रमी रोमपाद ने एक दूसरे को हाथ जोड़े, प्रेम से गले लगाया और आनंदित हुए।

English meaning

Dasharatha and the valiant Romapada joined palms to each other, embraced with affection and rejoiced.

23 1.11.23

ततस्सुहृदमापृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दनः ।
पौरेभ्यः प्रेषयामास दूतान्वै शीघ्रगामिनः ॥

tatassuhṛdamāpṛcchya prasthito raghunandanaḥ |
paurebhyaḥ preṣayāmāsa dūtānvai śīghragāminaḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने मित्र से विदा लेकर रघुनंदन चल पड़े, और नगरवासियों के पास शीघ्रगामी दूत भेजे।

English meaning

Taking leave of his friend, the joy of the Raghus set out, and sent swift messengers ahead to the citizens.

24 1.11.24

क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रमेव स्वलङ्कृतम् ।
धूपितं सिक्तसम्मृष्टं पताकाभिरलङ्कृतम् ॥

kriyatāṃ nagaraṃ sarvaṃ kṣiprameva svalaṅkṛtam |
dhūpitaṃ siktasammṛṣṭaṃ patākābhiralaṅkṛtam ||

हिंदी अर्थ

पूरा नगर तुरंत सजाया जाए, धूप से सुगंधित किया जाए, छिड़काव और सफाई की जाए, और पताकाओं से अलंकृत किया जाए।

English meaning

Let the whole city be adorned at once, perfumed with incense, sprinkled, swept clean and decked with banners.

25 1.11.25

ततः प्रहृष्टाः पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम् ।
तथा प्रचक्रुस्तत्सर्वं राज्ञा यत्प्रेषितं तदा ॥

tataḥ prahṛṣṭāḥ paurāste śrutvā rājānamāgatam |
tathā pracakrustatsarvaṃ rājñā yatpreṣitaṃ tadā ||

हिंदी अर्थ

राजा के आने की बात सुनकर प्रसन्न नगरवासियों ने वह सब किया जो राजा ने कहलवाया था।

English meaning

The citizens, delighted to hear that the king was coming, did everything the king had sent word to do.

26 1.11.26

ततस्स्वलङ्कृतं राजा नगरं प्रविवेश ह ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पुरस्कृत्य द्विजर्षभम् ॥

tatassvalaṅkṛtaṃ rājā nagaraṃ praviveśa ha |
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ puraskṛtya dvijarṣabham ||

हिंदी अर्थ

फिर शंख और दुंदुभियों की ध्वनि के बीच, द्विजश्रेष्ठ को आगे करके राजा ने सुसज्जित नगर में प्रवेश किया।

English meaning

Then the king entered the beautifully adorned city to the sound of conches and drums, with the best of brahmins going before him.

27 1.11.27

ततः प्रमुदितास्सर्वे दृष्ट्वा तं नागरा द्विजम् ।
प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा ॥

tataḥ pramuditāssarve dṛṣṭvā taṃ nāgarā dvijam |
praveśyamānaṃ satkṛtya narendreṇendrakarmaṇā ||

हिंदी अर्थ

इंद्र के समान कर्म करने वाले राजा द्वारा सम्मानपूर्वक लाए जाते उस ब्राह्मण को देखकर सब नगरवासी आनंदित हुए।

English meaning

All the citizens rejoiced to see that brahmin being honoured and led in by the king, whose deeds were like Indra's.

28 1.11.28

अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा च शास्त्रतः ।
कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात् ॥

antaḥpuraṃ praveśyainaṃ pūjāṃ kṛtvā ca śāstrataḥ |
kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene tasyopavāhanāt ||

हिंदी अर्थ

उन्हें अंतःपुर में लाकर और शास्त्र के अनुसार उनका पूजन करके राजा ने उन्हें लाने से स्वयं को कृतार्थ माना।

English meaning

Bringing him into the inner palace and honouring him as the scriptures direct, the king felt his purpose fulfilled by bringing him there.

29 1.11.29

अन्तःपुरस्त्रियस्सर्वाश्शान्तां दृष्ट्वा तथागताम् ।
सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दमुपागमन् ॥

antaḥpurastriyassarvāśśāntāṃ dṛṣṭvā tathāgatām |
saha bhartrā viśālākṣīṃ prītyānandamupāgaman ||

हिंदी अर्थ

अंतःपुर की सब स्त्रियाँ बड़ी आँखों वाली शांता को पति के साथ आया देखकर प्रेम और आनंद से भर गईं।

English meaning

All the women of the inner palace, seeing the large eyed Shanta arrive with her husband, were filled with affection and joy.

30 1.11.30

पूज्यमाना च ताभिस्सा राज्ञा चैव विशेषतः ।
उवास तत्र सुखिता कञ्चित्कालं सहर्त्विजा ॥

pūjyamānā ca tābhissā rājñā caiva viśeṣataḥ |
uvāsa tatra sukhitā kañcitkālaṃ sahartvijā ||

हिंदी अर्थ

उनके द्वारा और विशेषकर राजा द्वारा सम्मानित होकर वे अपने ऋत्विज पति के साथ कुछ समय वहाँ सुख से रहीं।

English meaning

Honoured by them, and especially by the king, she lived there happily for some time with her husband, the priest.

Next sarga · Bala Kanda 12Preparing the Horse SacrificeIn spring Dasharatha asks Rishyasringa to lead the sacrifice. The priests tell him to gather the materials and release the sacrificial horse, and the king sets…

Characters in this sarga

All characters