तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः ।
हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥
tatsarvamakhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ |
hayaṃ lakṣaṇasampannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha ||
Valmiki Ramayana · Uttara Kanda · Sarga 92
The Horse Is Released
उत्तरकांड, सर्ग 92: अश्व छोड़ना
Rama releases the sacrificial horse with Lakshmana guarding it, and the great sacrifice begins with a golden image of Sita by his side.
राम लक्ष्मण के संरक्षण में यज्ञ का अश्व छोड़ते हैं, और अपनी बगल में सीता की स्वर्ण प्रतिमा के साथ महायज्ञ आरंभ होता है।
In this sarga
Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वतन्त्रे नियोज्य च ।
ततो ऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिशम् ॥
ṛtvigbhirlakṣmaṇaṃ sārdhamaśvatantre niyojya ca |
tato 'bhyagacchatkākutsthaḥ saha sainyena naimiśam ||
यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् ।
प्रबर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति वचो ऽब्रवीत् ॥
yajñavāṭaṃ mahābāhurdṛṣṭvā paramamadbhutam |
prabarṣamatulaṃ lebhe śrīmāniti vaco 'bravīt ||
नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः ।
आनिन्युरुपहारांश्च तान्रामः प्रत्यपूजयत् ॥
naimiṣe vasatastasya sarva eva narādhipāḥ |
āninyurupahārāṃśca tānrāmaḥ pratyapūjayat ||
उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महात्मनाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महामतिः ॥
upakāryā mahārhāśca pārthivānāṃ mahātmanām |
sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahāmatiḥ ||
अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् ।
भरतः सन्ददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥
annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām |
bharataḥ sandadāvāśu śatrughnasahitastadā ||
वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ॥
vānarāśca mahātmānaḥ sugrīvasahitāstadā |
viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam ||
बिभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः स्रग्विभिर्वृतः ।
ऋषीणामुग्रतपसां पूजां चक्रे महात्मनाम् ॥
bibhīṣaṇaśca rakṣobhirbahubhiḥ sragvibhirvṛtaḥ |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ pūjāṃ cakre mahātmanām ||
एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधो ऽभ्यवर्तत ।
लक्ष्मणेनागुप्ता च हयचर्या प्रवर्तत ।
ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम् ॥
evaṃ suvihito yajño hayamedho 'bhyavartata |
lakṣmaṇenāguptā ca hayacaryā pravartata |
īdṛśaṃ rājasiṃhasya yajñapravaramuttamam ||
नान्यः शब्दो ऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः ।
छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः ॥
nānyaḥ śabdo 'bhavattatra hayamedhe mahātmanaḥ |
chandato dehi visrabdho yāvattuṣyanti yācakāḥ ||
तावत्सर्वाणि दत्तानि क्रतुमध्ये महात्मनः ।
विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च ॥
tāvatsarvāṇi dattāni kratumadhye mahātmanaḥ |
vividhāni ca gauḍāni khāṇḍavāni tathaiva ca ||
न निस्सृतं भतत्योष्ठाद्वचनं यावदर्थिनाम् ।
तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ॥
na nissṛtaṃ bhatatyoṣṭhādvacanaṃ yāvadarthinām |
tāvadvānararakṣobhirdattamevābhyadṛśyata ||
न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वा ऽप्यथ कृर्शतः ।
तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ॥
na kaścinmalinastatra dīno vā 'pyatha kṛrśataḥ |
tasminyajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte ||
ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः ।
नास्मरंस्तादृशं यज्ञं नाप्यासीत् स कदाचन ॥
ye ca tatra mahātmāno munayaścirajīvinaḥ |
nāsmaraṃstādṛśaṃ yajñaṃ nāpyāsīt sa kadācana ||
यः कृत्यवान्सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः ।
वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च ॥
yaḥ kṛtyavānsuvarṇena suvarṇaṃ labhate sma saḥ |
vittārthī labhate vittaṃ ratnārthī ratnameva ca ||
रजतानां सुवर्णानामश्मनामथ वाससाम् ।
अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ॥
rajatānāṃ suvarṇānāmaśmanāmatha vāsasām |
aniśaṃ dīyamānānāṃ rāśiḥ samupadṛśyate ||
न शक्रस्य धनेशस्य यमस्य वरुणस्य वा ।
ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ॥
na śakrasya dhaneśasya yamasya varuṇasya vā |
īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evamūcustapodhanāḥ ||
सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः ।
वासोधनान्नमर्थिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ॥
sarvatra vānarāstasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ |
vāsodhanānnamarthibhyaḥ pūrṇahastā dadurbhṛśam ||
ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः ।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥
īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ |
saṃvatsaramatho sāgraṃ vartate na ca hīyate ||
