Skip to content
Aranya Kanda Sarga 75 of 75 30 shlokas Journey stop 14
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 75

At Lake Pampa

अरण्यकांड, सर्ग 75: पंपा सरोवर पर

The brothers reach Lake Pampa. Its beauty reminds Rama of Sita, and they set out to find Sugriva.

भाई पंपा सरोवर पहुँचते हैं। इसका सौंदर्य राम को सीता की याद दिलाता है, और वे सुग्रीव को खोजने निकलते हैं।

1 3.75.1

दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन तेजसा ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः ॥

divaṃ tu tasyāṃ yātāyāṃ śabaryāṃ svena tejasā |
lakṣmaṇena saha bhrātrā cintayāmāsa rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब शबरी अपने तेज से स्वर्ग चली गई, तब राघव ने अपने भाई लक्ष्मण के साथ विचार किया।

English meaning

When Shabari had gone to heaven by her own radiance, Raghava reflected together with his brother Lakshmana.

2 3.75.2

स चिन्तयित्वा धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् ।
हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत् ॥

sa cintayitvā dharmātmā prabhāvaṃ taṃ mahātmanām |
hitakāriṇamekāgraṃ lakṣmaṇaṃ rāghavo'bravīt ||

हिंदी अर्थ

उन महात्माओं के प्रभाव पर विचार करके धर्मात्मा राघव ने अपना हित चाहने वाले, एकाग्र लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Having reflected on the power of those great souls, the righteous Raghava said to Lakshmana, who wished him well and was attentive:

3 3.75.3

दृष्टोऽयमाश्रमस्सौम्य बह्वाश्चर्यो महात्मनाम् ।
विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः ॥

dṛṣṭo'yamāśramassaumya bahvāścaryo mahātmanām |
viśvastamṛgaśārdūlo nānāvihagasevitaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे सौम्य, हमने महात्माओं का यह अनेक आश्चर्यों से भरा आश्रम देख लिया, जहाँ मृग और बाघ एक-दूसरे पर विश्वास करते हैं, और जो अनेक प्रकार के पक्षियों से सेवित है।

English meaning

We have seen this hermitage of the great souls, gentle one, full of wonders, where deer and tigers trust each other, frequented by many kinds of birds.

4 3.75.4

सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण ।
उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः ॥

saptānāṃ ca samudrāṇāmeṣu tīrtheṣu lakṣmaṇa |
upaspṛṣṭaṃ ca vidhivatpitaraścāpi tarpitāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, सात समुद्रों के इन तीर्थों में हमने विधिपूर्वक जल का स्पर्श किया है, और पितरों का भी तर्पण हुआ है।

English meaning

At these bathing places of the seven seas, Lakshmana, we have duly touched the water, and the ancestors too have been satisfied.

5 3.75.5

प्रणष्टमशुभं तत्तत्कल्याणं समुपस्थितम् ।
तेन तत्त्वेन हृष्टं मे मनो लक्ष्मण सम्प्रति ।
हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति ॥

praṇaṣṭamaśubhaṃ tattatkalyāṇaṃ samupasthitam |
tena tattvena hṛṣṭaṃ me mano lakṣmaṇa samprati |
hṛdaye hi naravyāghra śubhamāvirbhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जो अशुभ था वह नष्ट हो गया और शुभ आ गया है। इससे, हे लक्ष्मण, अब मेरा मन प्रसन्न है। हे नरव्याघ्र, मेरे हृदय में अवश्य कुछ शुभ प्रकट होगा।

English meaning

What was inauspicious has vanished and good fortune has come. Through that, Lakshmana, my mind is now glad. Something auspicious will surely appear in my heart, tiger among men.

6-7 3.75.6-7

तदागच्छ गमिष्यामि पम्पां तां प्रियदर्शनाम् ।
ऋष्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते ।
यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतस्सुतः ।
नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिस्सह वानरैः ॥

tadāgaccha gamiṣyāmi pampāṃ tāṃ priyadarśanām |
ṛṣyamūko giriryatra nātidūre prakāśate |
yasminvasati dharmātmā sugrīvoṃ'śumatassutaḥ |
nityaṃ vālibhayāttrastaścaturbhissaha vānaraiḥ ||

हिंदी अर्थ

इसलिए आओ, सुंदर पंपा चलें, जिसके पास ऋष्यमूक पर्वत चमकता है, जहाँ सूर्य के पुत्र धर्मात्मा सुग्रीव चार वानरों के साथ सदा वाली के भय से डरे हुए रहते हैं।

English meaning

So come, let us go to lovely Pampa, near which Mount Rishyamuka shines, where righteous Sugriva, son of the sun, lives with four vanaras, always afraid of Vali.

8 3.75.8

अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् ॥

abhitvare ca taṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
tadadhīnaṃ hi me saumya sītāyāḥ parimārgaṇam ||

हिंदी अर्थ

मैं वानरश्रेष्ठ सुग्रीव से मिलने के लिए उत्सुक हूँ, क्योंकि हे सौम्य, सीता की खोज उन्हीं पर निर्भर है।

English meaning

I am eager to see Sugriva, bull among vanaras, for the search for Sita depends on him, gentle one.

9 3.75.9

एवं ब्रुवाणं तं धीरं रामं सौमित्रिरब्रवीत् ।
गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः ॥

evaṃ bruvāṇaṃ taṃ dhīraṃ rāmaṃ saumitrirabravīt |
gacchāvastvaritaṃ tatra mamāpi tvarate manaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहते धीर राम से सौमित्र ने कहा: आइए शीघ्र वहाँ चलें। मेरा मन भी उतावला है।

English meaning

To steadfast Rama speaking thus, Saumitri said: Let us go there quickly. My heart too is in haste.

10 3.75.10

आश्रमात्तु तत स्तस्मान्निष्क्रम्य स विशाम्पतिः ।
आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सह प्रभुः ॥

āśramāttu tata stasmānniṣkramya sa viśāmpatiḥ |
ājagāma tataḥ pampāṃ lakṣmaṇena saha prabhuḥ ||

हिंदी अर्थ

उस आश्रम से निकलकर प्रजा के स्वामी प्रभु राम लक्ष्मण के साथ पंपा की ओर चले।

English meaning

Leaving that hermitage, the lord, king of the people, went on with Lakshmana to Pampa.

11-12 3.75.11-12

स ददर्श ततः पुण्यामुदारजनसेविताम् ।
नानाद्रुमलताकीर्णां पम्पां पानीयवाहिनीम् ।
पद्मैस्सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः ।
नीलां कुवलयोद्घाटैर्बहुवर्णां कुथामिव ॥

sa dadarśa tataḥ puṇyāmudārajanasevitām |
nānādrumalatākīrṇāṃ pampāṃ pānīyavāhinīm |
padmaissaugandhikaistāmrāṃ śuklāṃ kumudamaṇḍalaiḥ |
nīlāṃ kuvalayodghāṭairbahuvarṇāṃ kuthāmiva ||

हिंदी अर्थ

तब उन्होंने श्रेष्ठ लोगों द्वारा सेवित, अनेक वृक्षों और लताओं से भरी, जल बहाती पवित्र पंपा को देखा, जो कमलों और सौगंधिकों से लाल, कुमुदों के समूहों से सफेद, खिलते नीलकमलों से नीली, बुने हुए कंबल के समान अनेक रंगों वाली थी।

English meaning

Then he saw holy Pampa, frequented by noble people, full of many trees and creepers, carrying its waters, coppery with lotuses and saugandhikas, white with clusters of lilies, blue with opening blue lotuses, many-coloured like a woven blanket.

13 3.75.13

स तामासाद्य वै रामो दूरादुदकवाहिनीम् ।
मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत ॥

sa tāmāsādya vai rāmo dūrādudakavāhinīm |
mataṅgasarasaṃ nāma hradaṃ samavagāhata ||

हिंदी अर्थ

दूर से उस जलपूर्ण सरोवर तक पहुँचकर राम ने मतंगसर नाम के कुंड में स्नान किया।

English meaning

Coming to that water-bearing lake from afar, Rama plunged into the pool named Matanga's lake.

14-19 3.75.14-19

अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम् ।
पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम् ।
तिलकैर्बीजपूरैश्च धवैश्शुक्लद्रुमैस्तथा ।
पुष्पितैः करवीरैश्च पुन्नागैश्च सुपुष्पितैः ।
मालतीकुन्दगुल्मैश्च भाण्डीरैर्निचुलैस्तथा ।
अशोकैस्सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः ।
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदामिव भूषिताम् ।
समीक्षमाणौ पुषपाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम् ।
कोयष्टिकैश्चार्जुनकैश्शतपत्रैश्च कीरकैः ।
एतैश्चान्यैश्च विहगैर्नादितं तु वनं महत् ।
ततो जग्मतुरव्यग्रौ राघवौ सुसमाहितौ ।
तद्वनं चैव सरसः पश्यन्तै शकुनैर्युतम् ॥

aravindotpalavatīṃ padmasaugandhikāyutām |
puṣpitāmravaṇopetāṃ barhiṇodghuṣṭanāditām |
tilakairbījapūraiśca dhavaiśśukladrumaistathā |
puṣpitaiḥ karavīraiśca punnāgaiśca supuṣpitaiḥ |
mālatīkundagulmaiśca bhāṇḍīrairniculaistathā |
aśokaissaptaparṇaiśca ketakairatimuktakaiḥ |
anyaiśca vividhairvṛkṣaiḥ pramadāmiva bhūṣitām |
samīkṣamāṇau puṣapāḍhyaṃ sarvato vipuladrumam |
koyaṣṭikaiścārjunakaiśśatapatraiśca kīrakaiḥ |
etaiścānyaiśca vihagairnāditaṃ tu vanaṃ mahat |
tato jagmaturavyagrau rāghavau susamāhitau |
tadvanaṃ caiva sarasaḥ paśyantai śakunairyutam ||

हिंदी अर्थ

वह कमलों और कुमुदों से भरा था, पद्म और सौगंधिक फूलों वाला, फूले हुए आमों के उपवनों से घिरा, मोरों की आवाज से गूँजता, एक युवती के समान तिलक, बिजौरा, धव और सफेद वृक्षों, फूले हुए करवीरों और खिले हुए पुन्नागों, मालती और कुंद के झुरमुटों, भांडीर और निचुल, अशोक, सप्तपर्ण, केतक और अतिमुक्तक, और अनेक अन्य वृक्षों से सजा हुआ। फूलों से भरे और हर ओर बड़े वृक्षों वाले, कोयष्टिक, अर्जुनक, शतपत्र, कीरक और अन्य पक्षियों से गूँजते उस महावन को देखते हुए दोनों राघव शांत और एकाग्र होकर उस वन और पक्षियों से भरे सरोवर को देखते हुए आगे बढ़े।

English meaning

It was full of lotuses and lilies, with padma and saugandhika flowers, surrounded by groves of flowering mango, resounding with the cries of peacocks, adorned like a young woman with tilakas, citrons, dhavas and white trees, flowering karaviras and punnagas in full bloom, clumps of malati and kunda, bhandiras and nichulas, ashokas, saptaparnas, ketakas and atimuktakas, and many other trees. Looking at it, rich in flowers and with great trees on every side, the great forest echoing with koyashtikas, arjunakas, shatapatras, kirakas and other birds, the two Raghavas went on calmly and attentively, looking at that forest and the lake full of birds.

20 3.75.20

स ददर्श ततः पम्पां शीतवारिनिधिं शुभाम् ।
तिलकाशोकपुन्नागवकुलोद्दालकाशिनीम् ॥

sa dadarśa tataḥ pampāṃ śītavārinidhiṃ śubhām |
tilakāśokapunnāgavakuloddālakāśinīm ||

हिंदी अर्थ

तब उन्होंने शीतल जल के सुंदर भंडार पंपा को देखा, जो तिलक, अशोक, पुन्नाग, बकुल और उद्दालक वृक्षों से चमक रही थी।

English meaning

Then he saw Pampa, the lovely treasury of cool water, bright with tilaka, ashoka, punnaga, bakula and uddalaka trees.

21 3.75.21

स रामो विविधान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च ।
पश्यन्कामाभिसन्तप्तो जगाम परमं ह्रदम् ॥

sa rāmo vividhānvṛkṣānsarāṃsi vividhāni ca |
paśyankāmābhisantapto jagāma paramaṃ hradam ||

हिंदी अर्थ

अनेक प्रकार के वृक्षों और अनेक सरोवरों को देखते हुए प्रेम से संतप्त राम उस श्रेष्ठ सरोवर पर पहुँचे।

English meaning

Looking at the many kinds of trees and the many lakes, Rama, burning with longing, came to that supreme lake.

22-24 3.75.22-24

पुष्पितोपवनोपेतां सालचम्पकशोभिताम् ।
षट्पदौघसमाविष्टां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसन्तताम् ।
स तां दृष्ट्वा पुनः पम्पां पद्मसौगन्घिकैर्युताम् ।
इत्युवाच तदा वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमः ॥

puṣpitopavanopetāṃ sālacampakaśobhitām |
ṣaṭpadaughasamāviṣṭāṃ śrīmatīmatulaprabhām |
sphaṭikopamatoyāḍhyāṃ ślakṣṇavālukasantatām |
sa tāṃ dṛṣṭvā punaḥ pampāṃ padmasauganghikairyutām |
ityuvāca tadā vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

फूले हुए उपवनों वाली, साल और चंपा के वृक्षों से सुशोभित, भौंरों के झुंडों से भरी, शोभायुक्त और अनुपम प्रभा वाली, स्फटिक जैसे जल से भरी, महीन बालू के तल वाली, पद्म और सौगंधिक फूलों से युक्त पंपा को फिर देखकर सत्यपराक्रमी राम ने लक्ष्मण से यह कहा:

English meaning

Seeing Pampa again, with its flowering gardens, adorned with sala and champaka trees, crowded with swarms of bees, glorious and of matchless radiance, rich in water like crystal, with a bed of fine sand, full of padma and saugandhika flowers, Rama of true valour then spoke these words to Lakshmana:

25 3.75.25

अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः ।
ऋष्यमूक इति ख्यातः पुण्यः पुष्पितपादपः ॥

asyāstīre tu pūrvoktaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ |
ṛṣyamūka iti khyātaḥ puṇyaḥ puṣpitapādapaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसके तट पर वह पर्वत है जिसके बारे में पहले बताया गया था, धातुओं से सजा, ऋष्यमूक नाम से प्रसिद्ध, पवित्र, फूले हुए वृक्षों वाला।

English meaning

On its shore is the mountain spoken of before, adorned with minerals, famed as Rishyamuka, holy, with flowering trees.

26 3.75.26

हरेः ऋक्षरजोनाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः ।
अध्यास्ते तं महावीर्यस्सुग्रीव इति विश्रुतः ॥

hareḥ ṛkṣarajonāmnaḥ putrastasya mahātmanaḥ |
adhyāste taṃ mahāvīryassugrīva iti viśrutaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऋक्षरजा नाम के उस महात्मा वानर का पुत्र, सुग्रीव नाम से प्रसिद्ध महापराक्रमी, उस पर रहता है।

English meaning

The son of that great-souled vanara named Rikshas, the mighty one known as Sugriva, lives on it.

27 3.75.27

सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ ।
इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम् ॥

sugrīvamabhigaccha tvaṃ vānarendraṃ nararṣabha |
ityuvāca punarvākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramam ||

हिंदी अर्थ

'हे पुरुषश्रेष्ठ, वानरराज सुग्रीव के पास जाओ,' उन्होंने सत्यपराक्रमी लक्ष्मण से फिर कहा।

English meaning

'Go to Sugriva, king of the vanaras, bull among men,' he said again to Lakshmana of true valour.

28 3.75.28

राज्यभ्रष्टेन दीनेन तस्यामासक्तचेतसा ।
कथं मया विना शक्यं सीतां लक्ष्मण जीवितुम् ॥

rājyabhraṣṭena dīnena tasyāmāsaktacetasā |
kathaṃ mayā vinā śakyaṃ sītāṃ lakṣmaṇa jīvitum ||

हिंदी अर्थ

राज्य से भ्रष्ट, दुखी, उसमें आसक्त मन वाला मैं, हे लक्ष्मण, सीता के बिना कैसे जीवित रह सकता हूँ?

English meaning

Fallen from my kingdom, wretched, my heart fixed on her, how can I live without Sita, Lakshmana?

29 3.75.29

इत्येवमुक्त्वा मदनाभिपीडितः स लक्ष्मणं वाक्यमनन्यचेतसम् ।
विवेश पम्पां नलिनीं मनोरमां रघूत्तमश्शोकविषादयन्त्रितः ॥

ityevamuktvā madanābhipīḍitaḥ sa lakṣmaṇaṃ vākyamananyacetasam |
viveśa pampāṃ nalinīṃ manoramāṃ raghūttamaśśokaviṣādayantritaḥ ||

हिंदी अर्थ

किसी और बात में मन न लगाने वाले लक्ष्मण से ऐसा कहकर, प्रेम से पीड़ित और शोक और विषाद से बँधे रघुश्रेष्ठ सुंदर कमल-सरोवर पंपा में प्रविष्ट हुए।

English meaning

Having said this to Lakshmana, whose mind was on nothing else, the best of the Raghus, tormented by love and bound by grief and despair, entered the lovely lotus lake Pampa.

30 3.75.30

ततो महद्वर्त्म सुदूरसङ्क्रमं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनम् ।
ददर्श पम्पां शुभदर्शकाननामनेकनानाविधपक्षिजालकाम् ॥

tato mahadvartma sudūrasaṅkramaṃ krameṇa gatvā pravilokayanvanam |
dadarśa pampāṃ śubhadarśakānanāmanekanānāvidhapakṣijālakām ||

हिंदी अर्थ

फिर उस बड़े और बहुत लंबे मार्ग पर धीरे-धीरे चलते हुए, वन को देखते हुए उन्होंने सुंदर वनों वाली और हर प्रकार के अनेक पक्षियों के समूहों से भरी पंपा को देखा।

English meaning

Then, having gone step by step along the great and very long road, looking at the forest, he saw Pampa, with its lovely woods and its many nets of birds of every kind.

Next sarga · Kishkindha Kanda 1Spring at PampaThe lake in spring deepens Rama's longing for Sita. Lakshmana urges him to gather courage, and they walk on toward Rishyamukha.

Characters in this sarga

All characters