Skip to content
Aranya Kanda Sarga 68 of 75 38 shlokas Journey stop 13
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 68

The Death of Jatayu

अरण्यकांड, सर्ग 68: जटायु का देहांत

Jatayu tells Rama that Ravana took Sita south and then dies. Rama performs his funeral rites as for a father.

जटायु राम को बताते हैं कि रावण सीता को दक्षिण ले गया और प्राण त्याग देते हैं। राम पिता की तरह उनका अंतिम संस्कार करते हैं।

1 3.68.1

रामस्सम्प्रेक्ष्य तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥

rāmassamprekṣya taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उस क्रूर द्वारा भूमि पर गिराए गए गिद्ध को देखकर राम ने मित्रता से भरे सौमित्र से यह कहा:

English meaning

Looking at the vulture struck down to the earth by that fierce one, Rama spoke these words to Saumitri, rich in friendship:

2 3.68.2

ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहङ्गमः ।
राक्षसेन हतस्संख्ये प्राणांस्त्यक्ष्यति दुस्त्यजान् ॥

mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṅgamaḥ |
rākṣasena hatassaṃkhye prāṇāṃstyakṣyati dustyajān ||

हिंदी अर्थ

यह पक्षी निश्चय ही मेरे लिए प्रयत्न करते हुए युद्ध में राक्षस द्वारा मारा गया है और अपने कठिनाई से छूटने वाले प्राण त्याग देगा।

English meaning

This bird, striving surely for my cause, was struck down in battle by the rakshasa and will give up his life, so hard to give up.

3 3.68.3

अयमस्य शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा हि स्वरहीनोऽयं विक्लबस्समुदीक्ष्यते ॥

ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā hi svarahīno'yaṃ viklabassamudīkṣyate ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, इसके शरीर में अभी प्राण हैं, क्योंकि यह दुर्बल दिख रहा है और इसकी आवाज क्षीण हो रही है।

English meaning

There is still life in his body, Lakshmana, for he looks weak and his voice is failing.

4 3.68.4

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः ।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे जटायु, यदि तुम फिर बोल सको, तो तुम्हारा कल्याण हो, मुझे सीता के बारे में बताओ, और यह भी बताओ कि तुम कैसे मारे गए।

English meaning

Jatayu, if you can speak again, tell me of Sita, bless you, and tell me how you were struck down.

5 3.68.5

किं निमित्तोऽहरत्सीतां रावणस्तस्य किं मया ।
अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥

kiṃ nimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā ||

हिंदी अर्थ

रावण ने किस कारण सीता का हरण किया? मैंने उसका क्या अपराध किया है, जिसे देखकर रावण ने मेरी प्रिया का हरण किया?

English meaning

For what reason did Ravana carry off Sita? What wrong have I done him, seeing which Ravana carried off my beloved?

6 3.68.6

कथं तच्चन्द्रसङ्काशं मुखमासीन्मनोहरम् ।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥

kathaṃ taccandrasaṅkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama ||

हिंदी अर्थ

तब वह चंद्रमा जैसा सुंदर मुख कैसा था? और हे श्रेष्ठ पक्षी, उस समय सीता ने क्या कहा?

English meaning

How did that lovely moon-like face look then? And what did Sita say at that time, best of birds?

7 3.68.7

कथं वीर्यः कथं रूपः किं कर्मा स च राक्षसः ।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥

kathaṃ vīryaḥ kathaṃ rūpaḥ kiṃ karmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ ||

हिंदी अर्थ

उस राक्षस का बल कैसा है, रूप कैसा है, कर्म क्या हैं? और हे तात, उसका निवास कहाँ है? मुझे बताओ, मैं पूछ रहा हूँ।

English meaning

What is that rakshasa's strength, what his form, what are his deeds? And where is his home, dear one? Tell me, for I ask you.

8 3.68.8

तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् ।
वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥

tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt ||

हिंदी अर्थ

लगातार विलाप करते राम की ओर देखकर दुखी मन वाले जटायु ने अत्यंत क्षीण स्वर में कहा:

English meaning

Looking up at Rama, who was lamenting endlessly, Jatayu, wretched in spirit, spoke in a very faint voice:

9 3.68.9

हृता सा राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा ।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसङ्कुलाम् ॥

hṛtā sā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṅkulām ||

हिंदी अर्थ

उसे राक्षसराज रावण आकाश मार्ग से ले गया, जिसने आँधी और तूफान से भरी विशाल माया का प्रयोग किया।

English meaning

She was carried off through the sky by Ravana, lord of rakshasas, who used a vast illusion full of wind and storm.

10 3.68.10

परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्वा स राक्षसः ।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥

pariśrāntasya me tāta pakṣau chitvā sa rākṣasaḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāṃ diśam ||

हिंदी अर्थ

हे तात, जब मैं थक गया, तब उस राक्षस ने मेरे पंख काट दिए, वैदेही सीता को लिया और दक्षिण दिशा की ओर चला गया।

English meaning

When I was exhausted, dear one, that rakshasa cut off my wings, took Sita, Vaidehi, and went towards the south.

11 3.68.11

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān ||

हिंदी अर्थ

हे राघव, मेरी साँस रुक रही है, मेरी दृष्टि घूम रही है। मुझे उशीर घास के केशों वाले सोने के वृक्ष दिखाई दे रहे हैं।

English meaning

My breath is failing, Raghava, my sight is swimming. I see golden trees with hair made of usira grass.

12 3.68.12

येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः ।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते ।
विन्दो नाम मुहूर्तोऽयं स च काकुत्स्थ नाबुधत् ॥

yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate |
vindo nāma muhūrto'yaṃ sa ca kākutstha nābudhat ||

हिंदी अर्थ

जिस मुहूर्त में रावण सीता को ले गया, वह ऐसा है जिसमें खोया धन स्वामी को शीघ्र वापस मिल जाता है। हे काकुत्स्थ, यह विंद नाम का मुहूर्त है, और वह यह नहीं जानता था।

English meaning

The hour at which Ravana carried off Sita is one in which an owner quickly recovers lost wealth. It is called Vinda, Kakutstha, and he did not know it.

13 3.68.13

त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥

tvatpriyāṃ jānakīṃ hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati ||

हिंदी अर्थ

आपकी प्रिया जानकी का हरण करके राक्षसराज रावण शीघ्र ही वैसे नष्ट हो जाएगा जैसे काँटा निगलने वाली मछली।

English meaning

Having carried off your beloved Janaki, Ravana, lord of rakshasas, will soon perish, like a fish that has swallowed the hook.

14 3.68.14

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति ।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati |
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe ||

हिंदी अर्थ

जनकनंदिनी के लिए दुखी मत होइए। युद्ध में उस राक्षस को मारकर आप शीघ्र ही वैदेही के साथ आनंद करेंगे।

English meaning

Do not grieve for Janaka's daughter. You will soon rejoice with Vaidehi, having slain that rakshasa in battle.

15 3.68.15

असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः ।
आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥

asammūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ |
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam ||

हिंदी अर्थ

जब स्पष्ट मन वाला गिद्ध राम को उत्तर दे रहा था, तब मरते हुए उसके मुख से मांस मिला रक्त बहने लगा।

English meaning

As the vulture, his mind still clear, spoke in reply to Rama, blood mixed with flesh flowed from his mouth as he was dying.

16 3.68.16

पुत्रो विश्रवसस्साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ।
इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥

putro viśravasassākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca |
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

'वह स्वयं विश्रवा का पुत्र और वैश्रवण का भाई है।' ऐसा कहकर पक्षिराज ने अपने कठिनाई से छूटने वाले प्राण त्याग दिए।

English meaning

'He is the son of Vishravas himself, and brother of Vaishravana.' Having said this, the lord of birds gave up his life, so hard to give up.

17 3.68.17

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः ।
त्वक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ॥

brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ |
tvaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam ||

हिंदी अर्थ

जब राम हाथ जोड़कर 'बोलो! बोलो!' कह रहे थे, तब गिद्ध के प्राण शरीर छोड़कर आकाश में चले गए।

English meaning

As Rama, with joined palms, kept saying 'Speak! Speak!', the vulture's life left his body and went into the sky.

18 3.68.18

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale ||

हिंदी अर्थ

अपना सिर भूमि पर रखकर और पैर फैलाकर उसने अपना शरीर छोड़ दिया और पृथ्वी पर गिर पड़ा।

English meaning

Laying his head on the ground and stretching out his feet, he let his body fall and lay on the earth.

19 3.68.19

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् ।
रामस्सुबहुभिर्दुःखैर्दीनस्सौमित्रिमब्रवीत् ॥

taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam |
rāmassubahubhirduḥkhairdīnassaumitrimabravīt ||

हिंदी अर्थ

ताँबे जैसी आँखों वाले, प्राणहीन, पर्वत के समान उस गिद्ध को देखकर अनेक दुखों से दुखी राम ने सौमित्र से कहा:

English meaning

Seeing the vulture with his copper-coloured eyes, lifeless and like a mountain, Rama, wretched with many sorrows, said to Saumitri:

20 3.68.20

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् ।
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा ॥

bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham |
anena daṇḍakāraṇye viśīrṇamiha pakṣiṇā ||

हिंदी अर्थ

बहुत वर्षों तक यह पक्षी राक्षसों के निवास दंडकवन में सुख से रहा, और यहाँ इसका अंत हो गया।

English meaning

For many years this bird lived happily in the Dandaka forest, the home of rakshasas, and here he has met his end.

21 3.68.21

अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः ।
सोऽयमद्य हतश्शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥

anekavārṣiko yastu cirakālasamutthitaḥ |
so'yamadya hataśśete kālo hi duratikramaḥ ||

हिंदी अर्थ

जो अनेक वर्षों से, बहुत समय से जीवित था, वह आज मरा पड़ा है। सचमुच काल को लाँघना कठिन है।

English meaning

He who had lived for many years, for a long time, now lies slain today. Time is indeed hard to escape.

22 3.68.22

पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे ।
सीतामभ्यवपन्नो वै रावणेन बलीयसा ॥

paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me |
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, देखो, यह गिद्ध मेरा उपकारी था, जो सीता की सहायता करते हुए बलवान रावण द्वारा मारा गया।

English meaning

See, Lakshmana, this vulture, my helper, has been slain by the mighty Ravana while coming to Sita's aid.

23 3.68.23

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् ।
मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥

gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

अपने पिता-दादा से प्राप्त गिद्धों के विशाल राज्य को छोड़कर इस पक्षिराज ने मेरे लिए अपने प्राण त्याग दिए।

English meaning

Giving up the great kingdom of the vultures, inherited from his fathers and grandfathers, this lord of birds gave up his life for my sake.

24 3.68.24

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ।
शूराश्शरण्यास्सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ |
śūrāśśaraṇyāssaumitre tiryagyonigateṣvapi ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, धर्म का पालन करने वाले सज्जन, शरण देने वाले वीर हर जगह मिलते हैं, पशु योनि में जन्मे प्राणियों में भी।

English meaning

Everywhere, Saumitri, the good who follow dharma, the brave who give refuge, are found, even among those born as animals.

25 3.68.25

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथाविधम् ।
यथा विनाशे गृध्रस्य मत्कृते च परन्तप ॥

sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāvidham |
yathā vināśe gṛdhrasya matkṛte ca parantapa ||

हिंदी अर्थ

हे सौम्य, हे परंतप, सीता के हरण से उत्पन्न दुख मेरे लिए उतना बड़ा नहीं है जितना मेरे कारण गिद्ध की मृत्यु का।

English meaning

The sorrow born of Sita's abduction is not as great for me, gentle one, scorcher of foes, as that of the vulture's death for my sake.

26 3.68.26

राजा दशरथश्श्रीमान्यथा मम महायशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथाऽयं पतगेश्वरः ॥

rājā daśarathaśśrīmānyathā mama mahāyaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca tathā'yaṃ patageśvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

जैसे महायशस्वी श्रीमान राजा दशरथ मेरे लिए पूजनीय और माननीय थे, वैसे ही यह पक्षिराज भी हैं।

English meaning

As glorious King Dasharatha of great fame was to be honoured and revered by me, so is this lord of birds.

27 3.68.27

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ।
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, लकड़ियाँ लाओ। मैं मंथन से अग्नि उत्पन्न करूँगा। मेरे लिए मृत्यु को प्राप्त हुए गृध्रराज का मैं दाह संस्कार करना चाहता हूँ।

English meaning

Saumitri, bring wood. I will kindle a fire by friction. I wish to cremate the king of vultures, who met his death for my sake.

28 3.68.28

नाथं पतगलोकस्य चितामारोप्य राघव ।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥

nāthaṃ patagalokasya citāmāropya rāghava |
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā ||

हिंदी अर्थ

हे सौमित्र, मैं क्रूर राक्षस द्वारा मारे गए पक्षीलोक के इस स्वामी को चिता पर रखकर उसका दाह करूँगा।

English meaning

I will place the lord of the world of birds on the pyre and cremate him, Saumitri, slain by the fierce rakshasa.

29-30 3.68.29-30

या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः ।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ।
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥

yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ |
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām |
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān |
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja ||

हिंदी अर्थ

यज्ञ करने वालों, अग्निहोत्र करने वालों, युद्ध में पीठ न दिखाने वालों और भूमि दान करने वालों को जो गति मिलती है, हे महासत्त्व गृध्रराज, मेरी अनुमति से उन उत्तम लोकों को जाओ, और मेरे द्वारा संस्कार पाकर प्रस्थान करो।

English meaning

The state attained by those devoted to sacrifice, by those who keep the sacred fires, by those who never turn back in battle, and by those who give land: go, with my leave, to those highest worlds, great-hearted king of vultures, and depart, having received the last rites from me.

31 3.68.31

एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥

evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram |
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

ऐसा कहकर धर्मात्मा राम ने पक्षिराज को जलती चिता पर रखकर उसका दाह किया, और अपने किसी बंधु की तरह दुखी हुए।

English meaning

Having said this, the righteous Rama placed the lord of birds on the blazing pyre and cremated him, grieving as for one of his own kin.

32 3.68.32

रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान् ।
स्थूलान्हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम् ॥

rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ gatvā sa vīryavān |
sthūlānhatvā mahārohīnanutastāra taṃ dvijam ||

हिंदी अर्थ

फिर पराक्रमी राम सौमित्र के साथ वन में गए, बड़े रोहि मृग मारे, और उस पक्षी के लिए उनका मांस फैला दिया।

English meaning

Then the valiant Rama, with Saumitri, went into the forest, killed large rohi deer, and spread their flesh for the bird.

33 3.68.33

रोहिमांसानि चोत्कृत्य पेशीकृत्य महायशाः ।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥

rohimāṃsāni cotkṛtya peśīkṛtya mahāyaśāḥ |
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale ||

हिंदी अर्थ

रोहि का मांस काटकर और उसके पिंड बनाकर महायशस्वी राम ने सुंदर हरी घास पर उस पक्षी को अर्पित किया।

English meaning

Cutting the rohi meat and making it into lumps, the illustrious Rama offered it to the bird on the lovely green grass.

34 3.68.34

यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।
तत्स्वर्गगमनं तस्य पित्र्यं रामो जजाप ह ॥

yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |
tatsvargagamanaṃ tasya pitryaṃ rāmo jajāpa ha ||

हिंदी अर्थ

राम ने उसके लिए पितरों से संबंधित वे मंत्र जपे जो ब्राह्मण किसी मृत मनुष्य के स्वर्ग जाने के लिए कहते हैं।

English meaning

Rama recited for him the prayers for the ancestors that the twice-born say for a departed mortal to reach heaven.

35 3.68.35

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ॥

tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau |
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau ||

हिंदी अर्थ

फिर नरश्रेष्ठ के दोनों पुत्र गोदावरी नदी पर गए और गृध्रराज के लिए जलांजलि दी।

English meaning

Then the two sons of the best of men went to the river Godavari and offered water for the king of vultures.

36 3.68.36

शास्त्रदृष्टेन विधिना जले गृध्राय राघवौ ।
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा ॥

śāstradṛṣṭena vidhinā jale gṛdhrāya rāghavau |
snātvā tau gṛdhrarājāya udakaṃ cakratustadā ||

हिंदी अर्थ

स्नान करके दोनों राघवों ने शास्त्र में बताई विधि से नदी में गृध्रराज के लिए जलांजलि दी।

English meaning

Having bathed, the two Raghavas offered water in the river for the king of vultures by the rite laid down in the scriptures.

37 3.68.37

स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः ।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनश्शुभाम् ॥

sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaśśubhām ||

हिंदी अर्थ

वह गृध्रराज यशस्वी और अत्यंत कठिन कर्म करके युद्ध में गिराए जाने पर, महर्षि के समान संस्कार पाकर अपनी पवित्र और शुभ गति को प्राप्त हुए।

English meaning

That king of vultures, having done a glorious and very difficult deed, struck down in battle, and having received the rites as from a great sage, went to his own pure and auspicious state.

38 3.68.38

कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः ।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो वनं सुरेन्द्रविव विष्णुवासवौ ॥

kṛtodakau tāvapi pakṣisattame sthirāṃ ca buddhiṃ praṇidhāya jagmatuḥ |
praveśya sītādhigame tato mano vanaṃ surendraviva viṣṇuvāsavau ||

हिंदी अर्थ

उस श्रेष्ठ पक्षी को जलांजलि देकर, अपनी बुद्धि को दृढ़ करके और मन को सीता की खोज में लगाकर दोनों देवताओं के स्वामी विष्णु और इंद्र के समान वन में प्रविष्ट हुए।

English meaning

Having offered water for the best of birds, the two, setting their minds firmly and fixing them on finding Sita, entered the forest, like Vishnu and Vasava, the lords of the gods.

Next sarga · Aranya Kanda 69Seized by KabandhaHeading south, Lakshmana fends off the demoness Ayomukhi. Then the headless giant Kabandha grabs both brothers in his long arms.

Characters in this sarga

All characters