सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्शिता । तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥
sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarśitā | tṛṇamantarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहे जाने पर शोक से दुर्बल परंतु निर्भय वैदेही ने बीच में एक तिनका रखकर रावण को उत्तर दिया।
English meaning Addressed thus, Vaidehi, fearless though worn with grief, placed a blade of grass between them and replied to Ravana.
राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः । सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रस्सराघवः ॥
rājā daśaratho nāma dharmaseturivācalaḥ | satyasandhaḥ parijñāto yasya putrassarāghavaḥ ||
हिंदी अर्थ दशरथ नाम के एक राजा हैं, जो धर्म के सेतु के समान अचल और सत्यप्रतिज्ञ के रूप में प्रसिद्ध हैं, जिनके पुत्र राघव हैं।
English meaning There is a king named Dasharatha, unshakeable as a bridge of dharma, known to be true to his word, whose son is Raghava.
रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं हि पतिर्मम ॥
rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ | dīrghabāhurviśālākṣo daivataṃ hi patirmama ||
हिंदी अर्थ उनका नाम राम है, वे धर्मात्मा हैं और तीनों लोकों में प्रसिद्ध हैं, लंबी भुजाओं और विशाल नेत्रों वाले हैं। मेरे पति ही मेरे देवता हैं।
English meaning He is named Rama, righteous and famed in the three worlds, long-armed and wide-eyed. My husband is my god.
इक्ष्वाकूणां कुले जातस्सिंहस्कन्धो महाद्युतिः । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणान्हरिष्यति ॥
ikṣvākūṇāṃ kule jātassiṃhaskandho mahādyutiḥ | lakṣmaṇena saha bhrātrā yaste prāṇānhariṣyati ||
हिंदी अर्थ इक्ष्वाकुओं के कुल में जन्मे, सिंह जैसे कंधों और महान तेज वाले वे अपने भाई लक्ष्मण के साथ तुम्हारे प्राण हर लेंगे।
English meaning Born in the family of the Ikshvakus, with shoulders like a lion's and great splendour, he, with his brother Lakshmana, will take your life.
प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् । शयिता त्वं हतस्संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥
pratyakṣaṃ yadyahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt | śayitā tvaṃ hatassaṃkhye janasthāne yathā kharaḥ ||
हिंदी अर्थ यदि तुमने उनके सामने मुझ पर बलपूर्वक आक्रमण किया होता, तो तुम जनस्थान में खर की तरह युद्ध में मरे पड़े होते।
English meaning Had you assaulted me by force in his presence, you would be lying slain in battle, as Khara did in Janasthana.
य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः । राघवे निर्विषास्सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥
ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ | rāghave nirviṣāssarve suparṇe pannagā yathā ||
हिंदी अर्थ जिन भयानक रूप वाले महाबली राक्षसों की तुम बात करते हो, वे सब राघव के सामने वैसे ही विषहीन हो जाएँगे जैसे गरुड़ के सामने साँप।
English meaning These rakshasas you speak of, terrible in form and mighty, will all be without venom before Raghava, like serpents before Garuda.
तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः । शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥
tasya jyāvipramuktāste śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ | śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlamivormayaḥ ||
हिंदी अर्थ उनकी डोरी से छूटे सोने से सजे बाण तुम्हारे शरीर को वैसे ही नष्ट कर देंगे जैसे लहरें गंगा के किनारे को।
English meaning His gold-adorned arrows, released from the bowstring, will shatter your body as waves wear away the bank of the Ganga.
असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवध्योऽसि रावण । उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥
asurairvā surairvā tvaṃ yadyavadhyo'si rāvaṇa | utpādya sumahadvairaṃ jīvaṃstasya na mokṣyase ||
हिंदी अर्थ हे रावण, चाहे तुम असुरों या देवताओं से अवध्य हो, इतना बड़ा वैर उत्पन्न करके तुम उनसे जीवित नहीं बचोगे।
English meaning Even if you cannot be killed by asuras or gods, Ravana, having raised so great an enmity you will not escape him alive.
स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली । पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥
sa te jīvitaśeṣasya rāghavo'ntakaro balī | paśoryūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham ||
हिंदी अर्थ महाबली राघव तुम्हारे बचे हुए जीवन का अंत कर देंगे। यज्ञ के खूँटे से बँधे पशु के समान तुम्हारा जीवन दुर्लभ है।
English meaning Mighty Raghava will end what remains of your life. Your life is as hard to keep as that of a beast tied to the sacrificial post.
यदि पश्येत्स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा । रक्षस्त्वमद्य निर्धग्धो गच्छेस्सद्यः पराभवम् ॥
yadi paśyetsa rāmastvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā | rakṣastvamadya nirdhagdho gacchessadyaḥ parābhavam ||
हिंदी अर्थ हे राक्षस, यदि राम क्रोध से जलती आँखों से तुम्हें देख लें तो तुम आज ही जलकर तुरंत नष्ट हो जाओगे।
English meaning If Rama were to look at you with eyes blazing with anger, you would be burnt up today, rakshasa, and destroyed at once.
यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा । सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह ॥
yaścandraṃ nabhaso bhūmau pātayennāśayeta vā | sāgaraṃ śoṣayedvāpi sa sītāṃ mocayediha ||
हिंदी अर्थ जो चंद्रमा को आकाश से पृथ्वी पर गिरा सकते हैं या नष्ट कर सकते हैं, या समुद्र को सुखा सकते हैं, वे यहाँ सीता को छुड़ा लेंगे।
English meaning He who could bring the moon down from the sky to the earth or destroy it, or dry up the ocean, he will free Sita here.
गतायुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्व गतेन्द्रियः । लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥
gatāyustvaṃ gataśrīko gatasattva gatendriyaḥ | laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थ तुम्हारी आयु समाप्त हो गई है, तुम्हारी लक्ष्मी चली गई है, तुम्हारा बल और इंद्रियाँ नष्ट हो गई हैं। तुम्हारे किए के कारण लंका विधवा हो जाएगी।
English meaning Your life is spent, your fortune gone, your strength gone, your senses gone. Because of what you have done, Lanka will be widowed.
न ते पापमिदं कर्म शुखोदर्कं भविष्यति । याऽहं नीता विनाभावं पतिपार्श्वात्त्वया वने ॥
na te pāpamidaṃ karma śukhodarkaṃ bhaviṣyati | yā'haṃ nītā vinābhāvaṃ patipārśvāttvayā vane ||
हिंदी अर्थ तुम्हारा यह पाप कर्म सुखद परिणाम वाला नहीं होगा, क्योंकि तुमने वन में मुझे मेरे पति के पास से अलग कर दिया है।
English meaning This evil deed of yours will not end happily, since you have separated me from my husband's side in the forest.
स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः । निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥
sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ | nirbhayo vīryamāśritya śūnye vasati daṇḍake ||
हिंदी अर्थ देवताओं से युक्त मेरे महातेजस्वी पति अपने पराक्रम के भरोसे सूने दंडकवन में निर्भय होकर रहते हैं।
English meaning My husband of great splendour, united with the gods, lives fearless in the empty Dandaka forest, relying on his valour.
स ते दर्पं बलं वीर्यमुत्सेकं च तथाविधम् । अपनेष्यति गात्रेभ्यश्शरवर्षेण संयुगे ॥
sa te darpaṃ balaṃ vīryamutsekaṃ ca tathāvidham | apaneṣyati gātrebhyaśśaravarṣeṇa saṃyuge ||
हिंदी अर्थ युद्ध में बाणों की वर्षा से वे तुम्हारे अंगों से तुम्हारा घमंड, बल, पराक्रम और अहंकार निकाल देंगे।
English meaning With a shower of arrows in battle he will drive from your limbs your pride, your strength, your valour and your arrogance.
यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः । तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥
yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ | tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ ||
हिंदी अर्थ जब काल से प्रेरित प्राणियों का विनाश निकट दिखता है, तब काल के वश में पड़े मनुष्य अपने कर्मों में असावधान हो जाते हैं।
English meaning When the destruction of beings, driven by fate, is at hand, men fallen under the sway of time become careless in what they do.
मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं राक्षसाधम । आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥
māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto'yaṃ rākṣasādhama | ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca ||
हिंदी अर्थ हे नीच राक्षस, मुझ पर आक्रमण करके तुम्हारा वह समय आ गया है, अपने, राक्षसों के और अपने अंतःपुर के विनाश के लिए।
English meaning By assaulting me, vilest of rakshasas, your time has come, for the destruction of yourself, of the rakshasas and of your household.
न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदी सृग्भाण्डमण्डिता । द्विजातिमन्त्रपूता च चण्डालेनावमर्दितुम् ॥
na śakyā yajñamadhyasthā vedī sṛgbhāṇḍamaṇḍitā | dvijātimantrapūtā ca caṇḍālenāvamarditum ||
हिंदी अर्थ यज्ञ के बीच स्थित, स्रुवा और पात्रों से सजी और ब्राह्मणों के मंत्रों से पवित्र वेदी को कोई चांडाल नहीं रौंद सकता।
English meaning An altar in the midst of a sacrifice, adorned with ladles and vessels and sanctified by the mantras of brahmins, cannot be trampled by an outcaste.
तथाऽहं धर्मनित्यस्य धर्मपत्नी पतिव्रता । त्वया स्पृष्टुं न शक्यास्मि राक्षसाधम पापिना ॥
tathā'haṃ dharmanityasya dharmapatnī pativratā | tvayā spṛṣṭuṃ na śakyāsmi rākṣasādhama pāpinā ||
हिंदी अर्थ उसी प्रकार सदा धर्मपरायण की पतिव्रता धर्मपत्नी मुझको, हे पापी नीच राक्षस, तुम छू नहीं सकते।
English meaning So I, the faithful lawful wife of one ever devoted to dharma, cannot be touched by you, sinful vilest of rakshasas.
क्रीडन्ती राजहंसेन पद्मषण्डेषु नित्यदा । हंसी सा तृणषण्डस्थं कथं पश्येत मद्गुकम् ॥
krīḍantī rājahaṃsena padmaṣaṇḍeṣu nityadā | haṃsī sā tṛṇaṣaṇḍasthaṃ kathaṃ paśyeta madgukam ||
हिंदी अर्थ कमल-वनों में सदा राजहंस के साथ क्रीड़ा करने वाली हंसिनी घास के झुरमुट में खड़े जलकौए को कैसे देखेगी?
English meaning How could a swan who always plays with the royal swan among the lotus beds look at a cormorant standing in the grass?
इदं शरीरं निस्संज्ञं बन्ध वा खातयस्व वा । नेदं शरीरं रक्षयं मे जीवितं वापि राक्षस । न तु शक्ष्याम्युपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ॥
idaṃ śarīraṃ nissaṃjñaṃ bandha vā khātayasva vā | nedaṃ śarīraṃ rakṣayaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa | na tu śakṣyāmyupakrośaṃ pṛthivyāṃ dātumātmanaḥ ||
हिंदी अर्थ यह शरीर अब संज्ञाहीन है। इसे बाँध दो या खा जाओ। हे राक्षस, मुझे न इस शरीर की रक्षा करनी है न जीवन की। परंतु मैं पृथ्वी पर अपने ऊपर कलंक नहीं लगने दूँगी।
English meaning This body has no feeling now. Bind it or devour it. I do not care to protect this body or my life, rakshasa. But I will never bring reproach upon myself on earth.
एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोधात्सुपरुषं वचः । रावणं मैथिली तत्र पुनर्नोवाच किञ्चन ॥
evamuktvā tu vaidehī krodhātsuparuṣaṃ vacaḥ | rāvaṇaṃ maithilī tatra punarnovāca kiñcana ||
हिंदी अर्थ क्रोध में ये अत्यंत कठोर वचन कहकर वैदेही मैथिली ने रावण से फिर कुछ नहीं कहा।
English meaning Having spoken these very harsh words in anger, Vaidehi Maithili said nothing more to Ravana.
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् । प्रत्युवाच ततस्सीतां भयसन्दर्शनं वचः ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam | pratyuvāca tatassītāṃ bhayasandarśanaṃ vacaḥ ||
हिंदी अर्थ सीता के कठोर, रोंगटे खड़े कर देने वाले वचन सुनकर रावण ने उन्हें डराने वाले वचनों में उत्तर दिया।
English meaning Hearing Sita's harsh, hair-raising words, Ravana then replied to Sita with words meant to frighten her.
24-25
3.56.24-25
Copy link
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि । कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि । ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥
śṛṇu maithili madvākyaṃ māsāndvādaśa bhāmini | kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini | tatastvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāśchetsyanti leśaśaḥ ||
हिंदी अर्थ हे मैथिली, मेरी बात सुनो। बारह महीने, हे भामिनी। यदि इस समय में तुम मेरे पास नहीं आईं, हे सुंदर मुस्कान वाली, तो मेरे रसोइए मेरे सुबह के भोजन के लिए तुम्हारे टुकड़े-टुकड़े कर देंगे।
English meaning Hear my words, Maithili. Twelve months, lovely lady. If within this time you do not come to me, you of lovely smile, then my cooks will cut you into pieces for my morning meal.
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणश्शत्रुरावणः । राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaśśatrurāvaṇaḥ | rākṣasīśca tataḥ kruddha idaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ ये कठोर वचन कहकर शत्रुओं को रुलाने वाले रावण ने फिर क्रुद्ध होकर राक्षसियों से कहा:
English meaning Having spoken these harsh words, Ravana, who makes his enemies cry, then said angrily to the rakshasis:
शीघ्रमेव हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः । दर्पमस्या विनेष्यध्वं मांसशोणितभोजनाः ॥
śīghrameva hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ | darpamasyā vineṣyadhvaṃ māṃsaśoṇitabhojanāḥ ||
हिंदी अर्थ हे विकृत और भयानक दिखने वाली, मांस और रक्त खाने वाली राक्षसियो, शीघ्र इसका घमंड तोड़ दो।
English meaning Rakshasis, misshapen and terrible to see, eaters of flesh and blood, quickly break her pride.
वचनादेव तास्तस्य सुघोरा राक्षसीगणाः । कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥
vacanādeva tāstasya sughorā rākṣasīgaṇāḥ | kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan ||
हिंदी अर्थ उसके कहते ही भयंकर राक्षसियों के समूहों ने हाथ जोड़कर मैथिली को घेर लिया।
English meaning At his word the bands of fearsome rakshasis joined their palms and surrounded Maithili.
स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः । प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥
sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ | pracālya caraṇotkarṣairdārayanniva medinīm ||
हिंदी अर्थ भयानक दिखने वाले राजा रावण ने पैर पटककर पृथ्वी को मानो फाड़ते हुए हिलाकर उनसे कहा:
English meaning King Ravana, terrible to see, spoke to them, shaking the earth with his stamping as if to split it:
अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामियम् । तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता ॥
aśokavanikāmadhye maithilī nīyatāmiyam | tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhaṃ yuṣmābhiḥ parivāritā ||
हिंदी अर्थ मैथिली को अशोकवाटिका के बीच ले जाओ। वहाँ उसे अपने घेरे में गुप्त रूप से रखो।
English meaning Take Maithili into the midst of the Ashoka grove. Keep her there in secret, surrounded by you.
तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनस्सान्त्वैश्च मैथिलीम् । आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥
tatraināṃ tarjanairghoraiḥ punassāntvaiśca maithilīm | ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūmiva ||
हिंदी अर्थ वहाँ भयानक धमकियों और फिर मीठी बातों से तुम सब मैथिली को वैसे ही वश में करो जैसे जंगली हथिनी को।
English meaning There, with terrible threats and then again with soothing words, all of you bring Maithili under control, as one tames a wild she-elephant.
32-33
3.56.32-33
Copy link
इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः । अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य तु । सर्वकालफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् । सर्वकालमदैश्चापि द्विजैस्समुपसेविताम् ॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ | aśokavanikāṃ jagmurmaithilīṃ parigṛhya tu | sarvakālaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām | sarvakālamadaiścāpi dvijaissamupasevitām ||
हिंदी अर्थ रावण द्वारा इस प्रकार आदेश पाकर राक्षसियाँ मैथिली को लेकर अशोकवाटिका गईं, जो सब ऋतुओं में फल देने वाले और अनेक फूलों और फलों वाले वृक्षों से भरी थी, और सब ऋतुओं में मतवाले पक्षियों से सदा सेवित थी।
English meaning Thus commanded by Ravana, the rakshasis took Maithili and went to the Ashoka grove, full of trees bearing fruit in every season and many flowers and fruits, and frequented always by birds intoxicated in every season.
सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा । राक्षसीवशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥
sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā | rākṣasīvaśamāpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā ||
हिंदी अर्थ शोक से व्याप्त अंगों वाली जनकनंदिनी मैथिली राक्षसियों के वश में वैसे ही पड़ गईं जैसे बाघिनों के बीच हिरणी।
English meaning Maithili, daughter of Janaka, her limbs overcome with grief, fell into the power of the rakshasis like a doe among tigresses.
शोकेन महता ग्रस्ता मैथिली जनकात्मजा । न शर्म लभते भीरुः पाशबद्धा मृगी यथा ॥
śokena mahatā grastā maithilī janakātmajā | na śarma labhate bhīruḥ pāśabaddhā mṛgī yathā ||
हिंदी अर्थ महान शोक से ग्रस्त भीरु जनकनंदिनी मैथिली को फंदे में फँसी हिरणी की तरह शांति नहीं मिली।
English meaning Seized by great grief, Maithili, daughter of Janaka, the timid one, found no peace, like a doe caught in a snare.
न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता । पतिं स्मरन्ती दयितं च देवतं विचेतनाऽभूद्भयशोकपीडिता ॥
na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhiratīva tarjitā | patiṃ smarantī dayitaṃ ca devataṃ vicetanā'bhūdbhayaśokapīḍitā ||
हिंदी अर्थ विकृत आँखों वाली राक्षसियों द्वारा अत्यंत धमकाई गई मैथिली को वहाँ शांति नहीं मिली। अपने प्रिय पति, जो उनके देवता थे, को याद करती हुई वे भय और शोक से पीड़ित होकर अचेत हो गईं।
English meaning Maithili found no peace there, terribly threatened by the rakshasis with their hideous eyes. Remembering her beloved husband, who was her god, she fell senseless, tormented by fear and grief.