Skip to content
Aranya Kanda Sarga 57 of 75 24 shlokas
Valmiki Ramayana · Aranya Kanda · Sarga 57

Rama Meets Lakshmana

अरण्यकांड, सर्ग 57: राम और लक्ष्मण का मिलन

Returning, Rama sees ill omens and meets Lakshmana on the way. He reproaches him for leaving Sita alone.

लौटते समय राम अपशकुन देखते हैं और मार्ग में लक्ष्मण से मिलते हैं। वे सीता को अकेला छोड़ने पर उन्हें उलाहना देते हैं।

1 3.57.1

राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम् ।
निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत ॥

rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam |
nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata ||

हिंदी अर्थ

मृग रूप में घूमने वाले, इच्छानुसार रूप बदलने वाले राक्षस मारीच को मारकर राम शीघ्र ही मार्ग से लौट पड़े।

English meaning

Having killed the shape-changing rakshasa Maricha, who roamed in the form of a deer, Rama quickly turned back along the path.

2 3.57.2

तस्य सन्त्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम् ।
क्रूरस्वनोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः ॥

tasya santvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm |
krūrasvano'tha gomāyurvinanādāsya pṛṣṭhataḥ ||

हिंदी अर्थ

जब वे मैथिली को देखने की इच्छा से शीघ्रता से जा रहे थे, तब उनके पीछे एक सियार कर्कश स्वर में चिल्लाया।

English meaning

As he hurried along, eager to see Maithili, a jackal howled harshly behind him.

3 3.57.3

स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम् ।
चिन्तयामास गोमायोस्स्वरेण परिशङ्कितः ॥

sa tasya svaramājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam |
cintayāmāsa gomāyossvareṇa pariśaṅkitaḥ ||

हिंदी अर्थ

उस भयानक, रोंगटे खड़े कर देने वाली आवाज को पहचानकर और सियार के स्वर से शंकित होकर वे सोचने लगे।

English meaning

Recognising that dreadful, hair-raising cry, and made anxious by the jackal's voice, he began to think.

4 3.57.4

अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा ।
स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना ॥

aśubhaṃ bata manye'haṃ gomāyurvāśyate yathā |
svasti syādapi vaidehyā rākṣasairbhakṣaṇaṃ vinā ||

हिंदी अर्थ

हाय, सियार जिस प्रकार चिल्ला रहा है, उससे मुझे अशुभ लगता है। वैदेही का कल्याण हो और राक्षस उसे खा न गए हों।

English meaning

Alas, I think it is an evil omen, the way the jackal howls. May all be well with Vaidehi, and may she not have been devoured by rakshasas.

5-6 3.57.5-6

मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालम्ब्य मामकम् ।
विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणश्शृणुयाद्यदि ।
स सौमित्रिस्स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाच मैथिलीम् ।
तयेह प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति ॥

mārīcena tu vijñāya svaramālambya māmakam |
vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaśśṛṇuyādyadi |
sa saumitrissvaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvāca maithilīm |
tayeha prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśamihaiṣyati ||

हिंदी अर्थ

यदि लक्ष्मण ने वह पुकार सुन ली जो मारीच ने मृग रूप में जानबूझकर मेरी आवाज की नकल करके लगाई थी, तो सौमित्र उसे सुनकर मैथिली को छोड़ देगा और उसके भेजे हुए शीघ्र यहाँ मेरे पास आ जाएगा।

English meaning

If Lakshmana heard the cry Maricha raised in the form of a deer, knowingly imitating my voice, then Saumitri, hearing it, would leave Maithili and, sent by her, would come quickly here to me.

7-8 3.57.7-8

राक्षसैस्सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः ।
काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम् ।
दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसोऽभूच्छरा हतः ।
हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्याजहार ह ॥

rākṣasaissahitairnūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ |
kāñcanaśca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāttu mām |
dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso'bhūccharā hataḥ |
hā lakṣmaṇa hato'smīti yadvākyaṃ vyājahāra ha ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही राक्षस मिलकर सीता का वध चाहते हैं। सोने का मृग बनकर मुझे आश्रम से दूर ले जाकर, मारीच मेरे बाण से आहत होने पर राक्षस बन गया और उसने पुकारा, 'हा लक्ष्मण, मैं मारा गया!'

English meaning

Surely the rakshasas together wish for Sita's death. Becoming a golden deer and drawing me away from the hermitage, Maricha led me far off, and when struck by my arrow became a rakshasa and cried out, 'Ha Lakshmana, I am slain!'

9 3.57.9

अपि स्वस्ति भवेत्ताभ्यां रहिताभ्यां महावने ।
जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः ।
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च ॥

api svasti bhavettābhyāṃ rahitābhyāṃ mahāvane |
janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo'smi rākṣasaiḥ |
nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante'dya bahūni ca ||

हिंदी अर्थ

महावन में अकेले छोड़े गए उन दोनों का कल्याण हो। क्योंकि जनस्थान के कारण मैंने राक्षसों से वैर मोल लिया है, और आज बहुत से भयानक शकुन दिखाई दे रहे हैं।

English meaning

May all be well with those two, left alone in the great forest. For because of Janasthana I have made enemies of the rakshasas, and many terrible omens are seen today.

10-11 3.57.10-11

इत्येवं चिन्तयन्रामश्श्रुत्वा गोमायुनिस्स्वनम् ।
आत्मनश्चापनयनान्मृगरूपेण रक्षसा ।
आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः ॥

ityevaṃ cintayanrāmaśśrutvā gomāyunissvanam |
ātmanaścāpanayanānmṛgarūpeṇa rakṣasā |
ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ ||

हिंदी अर्थ

सियार की आवाज सुनकर और मृग रूपी राक्षस द्वारा दूर ले जाए जाने के कारण इस प्रकार सोचते हुए राघव शंकित मन से जनस्थान आए।

English meaning

Thinking thus after hearing the jackal's howl, and having been drawn away by the rakshasa in the form of a deer, Raghava, full of misgiving, came to Janasthana.

12 3.57.12

तं दीनमनसो दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः ।
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुस्स्वरान् ॥

taṃ dīnamanaso dīnamāsedurmṛgapakṣiṇaḥ |
savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃśca sasṛjussvarān ||

हिंदी अर्थ

उदास मन वाले उन दुखी महात्मा के पास पशु और पक्षी आए, उनके बाईं ओर से निकलते हुए और भयानक आवाजें करते हुए।

English meaning

Beasts and birds came up to the great-souled one, sad and dejected as he was, passing on his left and uttering terrible cries.

13 3.57.13

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः ।
न्यवर्तताथ त्वरितो जवेनाश्रममात्मनः ॥

tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ |
nyavartatātha tvarito javenāśramamātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

उन अत्यंत भयानक शकुनों को देखकर राघव तेजी से अपने आश्रम की ओर लौट चले।

English meaning

Seeing those most terrible omens, Raghava hurried back swiftly towards his own hermitage.

14 3.57.14

सीतां स तु वरारोहां लक्ष्मणं च महाबलम् ।
आजगाम जनस्थानं चिन्तयन्नेव राघवः ॥

sītāṃ sa tu varārohāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
ājagāma janasthānaṃ cintayanneva rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

सुंदरी सीता और महाबली लक्ष्मण के बारे में ही सोचते हुए राघव जनस्थान पहुँचे।

English meaning

Raghava came to Janasthana thinking only of Sita the lovely and of mighty Lakshmana.

15 3.57.15

ततो लक्ष्मणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम् ।
ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः ।
विषण्णस्सुविषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥

tato lakṣmaṇamāyāntaṃ dadarśa vigataprabham |
tato'vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ |
viṣaṇṇassuviṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā ||

हिंदी अर्थ

तब उन्होंने लक्ष्मण को निस्तेज होकर आते देखा। वहाँ से थोड़ी दूर पर लक्ष्मण राम से मिले, उदास अत्यंत उदास से, दुखी दुख के भागी से।

English meaning

Then he saw Lakshmana coming, his radiance gone. Not far from there Lakshmana met Rama, dejected meeting the deeply dejected, sorrowful meeting one who shared his sorrow.

16 3.57.16

सञ्जगर्हेऽथ तं भ्राता ज्येष्ठो लक्ष्मणमागतम् ।
विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते ॥

sañjagarhe'tha taṃ bhrātā jyeṣṭho lakṣmaṇamāgatam |
vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite ||

हिंदी अर्थ

तब बड़े भाई ने राक्षसों से भरे सूने वन में सीता को छोड़कर आए लक्ष्मण को धिक्कारा।

English meaning

Then the elder brother reproached Lakshmana, who had come, leaving Sita alone in the forest haunted by rakshasas.

17 3.57.17

गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः ।
उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तिमत् ॥

gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ |
uvāca madhurodarkamidaṃ paruṣamārtimat ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण का बायाँ हाथ पकड़कर रघुनंदन ने ये कठोर और पीड़ा भरे, परंतु अंत में मधुर वचन कहे:

English meaning

Taking Lakshmana by the left hand, the joy of the Raghus spoke these words, harsh and anguished, yet ending gently:

18 3.57.18

अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यस्त्वं विहाय ताम् ।
सीतामिहाऽगतस्सौम्य कच्चित्स्वस्ति भवेदिह ॥

aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yastvaṃ vihāya tām |
sītāmihā'gatassaumya kaccitsvasti bhavediha ||

हिंदी अर्थ

अहो लक्ष्मण, तुमने सीता को छोड़कर यहाँ आकर निंदनीय काम किया है। हे सौम्य, आशा है वहाँ सब कुशल होगा।

English meaning

Ah, Lakshmana, you have done a blameworthy thing in leaving Sita and coming here. Gentle one, I hope all is well there.

19-20 3.57.19-20

न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा ।
विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः ।
अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे ॥

na me'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā |
vinaṣṭā bhakṣitā vāpi rākṣasairvanacāribhiḥ |
aśubhānyeva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, मुझे कोई संदेह नहीं कि जनकनंदिनी पूरी तरह खो गई है, या वन में घूमने वाले राक्षस उसे खा गए हैं, क्योंकि मुझे इतने अधिक अशुभ शकुन दिखाई दे रहे हैं।

English meaning

I have no doubt, hero, that Janaka's daughter is utterly lost, or else devoured by the rakshasas who roam the forest, since so many evil omens appear to me.

21 3.57.21

अपि लक्ष्मण सीतायास्सामग्र्यं प्राप्नुयावहे ।
जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य वै ॥

api lakṣmaṇa sītāyāssāmagryaṃ prāpnuyāvahe |
jīvantyāḥ puruṣavyāghra sutāyā janakasya vai ||

हिंदी अर्थ

हे लक्ष्मण, हे पुरुषव्याघ्र, क्या हम जनकनंदिनी सीता को सकुशल और जीवित पाएँगे?

English meaning

Lakshmana, tiger among men, shall we find Sita, daughter of Janaka, whole and alive?

22 3.57.22

यथा वै मृगसङ्घाश्च गोमायुश्चैव भैरवम् ।
वाश्यन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम् ।
अपि स्वस्ति भवेत्तस्या राजपुत्र्या महाबल ॥

yathā vai mṛgasaṅghāśca gomāyuścaiva bhairavam |
vāśyante śakunāścāpi pradīptāmabhito diśam |
api svasti bhavettasyā rājaputryā mahābala ||

हिंदी अर्थ

जिस प्रकार हिरणों के झुंड और सियार भयानक आवाज कर रहे हैं, और पक्षी भी जलती हुई दिशा की ओर मुँह करके, हे महाबली, क्या राजकुमारी कुशल होगी?

English meaning

The way the herds of deer and the jackal howl so dreadfully, and the birds too, facing the blazing quarter, mighty one, can all be well with the princess?

23 3.57.23

इदं हि रक्षो मृगसन्निकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयान्तम् ।
हतं कथञ्चिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव ॥

idaṃ hi rakṣo mṛgasannikāśaṃ pralobhya māṃ dūramanuprayāntam |
hataṃ kathañcinmahatā śrameṇa sa rākṣaso'bhūnmriyamāṇa eva ||

हिंदी अर्थ

यह राक्षस, जो मृग जैसा दिखता था, मुझे लुभाकर दूर तक अपने पीछे ले गया, और जब बड़े परिश्रम से किसी तरह मारा गया, तो मरते-मरते राक्षस बन गया।

English meaning

This rakshasa, who looked like a deer, lured me far after him, and when he was killed somehow with great effort, became a rakshasa as he died.

24 3.57.24

मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम् ।
असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥

manaśca me dīnamihāprahṛṣṭaṃ cakṣuśca savyaṃ kurute vikāram |
asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā ||

हिंदी अर्थ

मेरा मन दुखी और उदास है, और मेरी बाईं आँख फड़क रही है। हे लक्ष्मण, निस्संदेह सीता वहाँ नहीं है। उसका हरण हो गया है, या वह मर गई है, या किसी मार्ग पर भटक रही है।

English meaning

My heart is wretched and joyless, and my left eye twitches. Without doubt, Lakshmana, Sita is not there. She has been carried off, or is dead, or is wandering on some path.

Next sarga · Aranya Kanda 58The Empty HutRama runs to the hut and finds it empty. He searches everywhere, fearing the worst.

Characters in this sarga

All characters