ततश्शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश । हतान्येकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् । दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसा सह । दृष्ट्वा पुनर्महानादं ननाद जलदो यथा ॥
tataśśūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa | hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām | dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva hataṃ triśirasā saha | dṛṣṭvā punarmahānādaṃ nanāda jalado yathā ||
हिंदी अर्थ तब शूर्पणखा ने भयानक कर्म वाले चौदह हज़ार राक्षसों को अकेले राम द्वारा मारा गया, और त्रिशिरा सहित दूषण और खर को मारा गया देखकर फिर मेघ की तरह बड़ी गर्जना की।
English meaning Then Shurpanakha, seeing fourteen thousand rakshasas of fearsome deeds slain by Rama alone, and seeing Dushana and Khara slain together with Trishira, roared a great roar again, like a thundercloud.
सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतमन्यैस्सुदुष्करम् । जगाम परमोद्विग्ना लङ्कां रावणपालिताम् ॥
sā dṛṣṭvā karma rāmasya kṛtamanyaissuduṣkaram | jagāma paramodvignā laṅkāṃ rāvaṇapālitām ||
हिंदी अर्थ राम का वह कर्म देखकर, जो दूसरों के लिए अत्यंत कठिन था, वह अत्यंत व्याकुल होकर रावण द्वारा पालित लंका गई।
English meaning Seeing Rama's deed, which others could hardly do, she went in great alarm to Lanka, ruled by Ravana.
सा ददर्श विमानाग्रे रावणं दीप्ततेजसम् । उपोपविष्टं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् ॥
sā dadarśa vimānāgre rāvaṇaṃ dīptatejasam | upopaviṣṭaṃ sacivairmarudbhiriva vāsavam ||
हिंदी अर्थ उसने महल के ऊपरी भाग पर तेजस्वी रावण को मंत्रियों के बीच ऐसे बैठे देखा जैसे मरुद्गणों के बीच इंद्र,
English meaning She saw Ravana of blazing splendour on the upper terrace of his palace, seated among his ministers like Indra among the Maruts,
आसीनं सूर्यसङ्काशे काञ्चने परमासने । रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥
āsīnaṃ sūryasaṅkāśe kāñcane paramāsane | rukmavedigataṃ prājyaṃ jvalantamiva pāvakam ||
हिंदी अर्थ सूर्य के समान चमकते सोने के श्रेष्ठ आसन पर बैठे, सोने की वेदी पर प्रज्वलित महान अग्नि की तरह,
English meaning seated on a splendid golden throne bright as the sun, like a great fire blazing on a golden altar,
देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् । अजेयं समरे शूरं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥
devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām | ajeyaṃ samare śūraṃ vyāttānanamivāntakam ||
हिंदी अर्थ देवताओं, गंधर्वों, भूतों और महात्मा ऋषियों द्वारा युद्ध में अजेय, मुँह फाड़े यमराज जैसे वीर को,
English meaning a hero invincible in battle by gods, gandharvas, spirits and great-souled sages, like Death with open jaws,
देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् । ऐरावतविषाणग्रैरुद्घृष्टकिणवक्षसम् ॥
devāsuravimardeṣu vajrāśanikṛtavraṇam | airāvataviṣāṇagrairudghṛṣṭakiṇavakṣasam ||
हिंदी अर्थ देवासुर संग्रामों में वज्रों से घायल, जिसकी छाती पर ऐरावत के दाँतों की नोकों के निशान थे,
English meaning wounded by thunderbolts in the battles of gods and asuras, his chest scarred by the tips of Airavata's tusks,
विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम् । विशालवक्षसं वीरं राजलक्षण शोभितम् ॥
viṃśadbhujaṃ daśagrīvaṃ darśanīyaparicchadam | viśālavakṣasaṃ vīraṃ rājalakṣaṇa śobhitam ||
हिंदी अर्थ बीस भुजाओं और दस सिरों वाले, सुंदर वेश वाले, चौड़ी छाती वाले, वीर, राजलक्षणों से शोभित,
English meaning twenty-armed and ten-headed, splendidly attired, broad-chested, heroic, graced with the marks of royalty,
स्निग्धवैडूर्यसङ्काशं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् । सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम् ॥
snigdhavaiḍūryasaṅkāśaṃ taptakāñcanakuṇḍalam | subhujaṃ śukladaśanaṃ mahāsyaṃ parvatopamam ||
हिंदी अर्थ चिकने वैदूर्य जैसे, तपे सोने के कुंडलों वाले, सुंदर भुजाओं, सफ़ेद दाँतों और बड़े मुँह वाले, पर्वत के समान,
English meaning glossy like beryl, with earrings of burnished gold, fine arms, white teeth, a huge mouth, like a mountain,
विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे । अन्यैश्शस्त्रप्रहारैश्च महायुद्धेषु ताडितम् ॥
viṣṇucakranipātaiśca śataśo devasaṃyuge | anyaiśśastraprahāraiśca mahāyuddheṣu tāḍitam ||
हिंदी अर्थ देवताओं के युद्ध में विष्णु के चक्र के सैकड़ों प्रहारों से और महायुद्धों में अन्य शस्त्रों के प्रहारों से आहत,
English meaning struck hundreds of times by blows of Vishnu's discus in the war with the gods, and by other weapons in great battles,
अहताङ्गं समस्तैश्च देवप्रहरणैस्तथा । अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम् ॥
ahatāṅgaṃ samastaiśca devapraharaṇaistathā | akṣobhyāṇāṃ samudrāṇāṃ kṣobhaṇaṃ kṣiprakāriṇam ||
हिंदी अर्थ फिर भी देवताओं के सब अस्त्रों से जिसके अंग अक्षत थे, शीघ्र कार्य करने वाले, अक्षोभ्य समुद्रों को भी क्षुब्ध करने वाले,
English meaning yet with his limbs unharmed by all the weapons of the gods, swift in action, the stirrer of unstirrable oceans,
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां सुराणां च प्रमर्दनम् । उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् ॥
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ surāṇāṃ ca pramardanam | ucchettāraṃ ca dharmāṇāṃ paradārābhimarśanam ||
हिंदी अर्थ बड़े-बड़े पर्वतों को उखाड़ फेंकने वाले, देवताओं को कुचलने वाले, धर्म का नाश करने वाले, परस्त्रियों का स्पर्श करने वाले,
English meaning hurler of great mountains, crusher of the gods, destroyer of dharma, violator of other men's wives,
सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यज्ञविघ्नकरं सदा । पुरीं भोगवतीं प्राप्य पराजित्य च वासुकिम् । तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः ॥
sarvadivyāstrayoktāraṃ yajñavighnakaraṃ sadā | purīṃ bhogavatīṃ prāpya parājitya ca vāsukim | takṣakasya priyāṃ bhāryāṃ parājitya jahāra yaḥ ||
हिंदी अर्थ सब दिव्य अस्त्रों का प्रयोग करने वाले, सदा यज्ञों में विघ्न डालने वाले, जिसने भोगवती नगरी जाकर वासुकि को हराया और तक्षक को परास्त कर उसकी प्रिय पत्नी का हरण किया;
English meaning user of every divine weapon, ever an obstructer of sacrifices, who went to the city of Bhogavati, defeated Vasuki, and, having conquered Takshaka, carried off his beloved wife;
कैलासपर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम् । विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः ॥
kailāsaparvataṃ gatvā vijitya naravāhanam | vimānaṃ puṣpakaṃ tasya kāmagaṃ vai jahāra yaḥ ||
हिंदी अर्थ जिसने कैलास पर्वत जाकर नरवाहन कुबेर को जीता और उसका इच्छानुसार चलने वाला पुष्पक विमान छीन लिया;
English meaning who went to Mount Kailasa, conquered Kubera, borne by men, and carried off his Pushpaka chariot that goes where one wills;
वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम् । विनाशयति यः क्रोधाद्देवोद्यानानि वीर्यवान् ॥
vanaṃ caitrarathaṃ divyaṃ nalinīṃ nandanaṃ vanam | vināśayati yaḥ krodhāddevodyānāni vīryavān ||
हिंदी अर्थ जो पराक्रमी क्रोध में दिव्य चैत्ररथ वन, कमलसरोवर, नंदनवन और देवताओं के उद्यानों को नष्ट कर देता है;
English meaning the valiant one who in anger destroys the divine Chaitraratha forest, the lotus lake, the Nandana grove and the gardens of the gods;
चन्द्रसूर्यौ महाभागावुत्तिष्ठन्तौ परन्तपौ । निवारयति बाहुभ्यां यश्शैलशिखरोपमः ॥
candrasūryau mahābhāgāvuttiṣṭhantau parantapau | nivārayati bāhubhyāṃ yaśśailaśikharopamaḥ ||
हिंदी अर्थ जो पर्वतशिखर जैसा होकर उदय होते हुए महाभाग चंद्रमा और सूर्य को अपनी भुजाओं से रोक देता है;
English meaning who, like a mountain peak, holds back with his arms the noble moon and sun, scorchers of foes, as they rise;
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्वा महावने । पुरा स्वयंभुवे धीरश्शिरांस्युपजहार यः ॥
daśavarṣasahasrāṇi tapastapvā mahāvane | purā svayaṃbhuve dhīraśśirāṃsyupajahāra yaḥ ||
हिंदी अर्थ वह धीर, जिसने पूर्वकाल में महावन में दस हज़ार वर्ष तप करके स्वयंभू ब्रह्मा को अपने सिर अर्पित किए थे;
English meaning the steadfast one who long ago, having practised austerities for ten thousand years in the great forest, offered his heads to the Self-born Brahma;
देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः । अभयं यस्य सङ्ग्रामे मृत्युतो मानुषादृते ॥
devadānavagandharvapiśācapatagoragaiḥ | abhayaṃ yasya saṅgrāme mṛtyuto mānuṣādṛte ||
हिंदी अर्थ जिसे युद्ध में देवताओं, दानवों, गंधर्वों, पिशाचों, पक्षियों और सर्पों से मृत्यु का भय नहीं, मनुष्य को छोड़कर;
English meaning who has freedom from death in battle at the hands of gods, danavas, gandharvas, pishachas, birds and serpents, but not from men;
मन्त्रैरभिष्टुतं पुण्यमध्वरेषु द्विजातिभिः । हविर्धानेषु यस्सोममुपहन्ति महाबलः ॥
mantrairabhiṣṭutaṃ puṇyamadhvareṣu dvijātibhiḥ | havirdhāneṣu yassomamupahanti mahābalaḥ ||
हिंदी अर्थ वह महाबली जो यज्ञों में द्विजों द्वारा मंत्रों से अभिमंत्रित पवित्र सोम को हविर्धान में नष्ट कर देता है;
English meaning the mighty one who destroys the holy soma, consecrated with mantras by the twice-born in the sacrificial sheds at their rites;
आप्तयज्ञहरं क्रूरं ब्रह्मघ्नं दुष्टचारिणम् । कर्कशं निरनुक्रोशं प्रजानामहिते रतम् ॥
āptayajñaharaṃ krūraṃ brahmaghnaṃ duṣṭacāriṇam | karkaśaṃ niranukrośaṃ prajānāmahite ratam ||
हिंदी अर्थ पूर्ण हुए यज्ञों का नाश करने वाला क्रूर, ब्रह्मघाती, दुराचारी, कठोर, निर्दयी, प्रजा के अहित में रत:
English meaning the cruel destroyer of completed sacrifices, slayer of brahmins, of wicked conduct, harsh, pitiless, delighting in harm to creatures:
रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम् । राक्षसी भ्रातरं शूरं सा ददर्श महाबलम् ॥
rāvaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokabhayāvaham | rākṣasī bhrātaraṃ śūraṃ sā dadarśa mahābalam ||
हिंदी अर्थ उस राक्षसी ने अपने भाई रावण को देखा, जो वीर, महाबली और सब प्राणियों तथा सब लोकों को भय देने वाला था।
English meaning the rakshasi saw her brother Ravana, brave and very mighty, who brought fear to all beings and all the worlds.
तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम् । आसने सूपविष्टं च कालकालमिवोद्यतम् ॥
taṃ divyavastrābharaṇaṃ divyamālyopaśobhitam | āsane sūpaviṣṭaṃ ca kālakālamivodyatam ||
हिंदी अर्थ वह दिव्य वस्त्र और आभूषण पहने, दिव्य मालाओं से शोभित, आसन पर भली-भाँति बैठा था, मानो प्रलयकाल का उद्यत काल हो।
English meaning He wore divine clothes and ornaments, was graced with divine garlands, and sat well on his throne, like Death risen at the end of time.
23-24
3.32.23-24
Copy link
राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्यकुलनन्दनम् । रावणं शत्रुहन्तारं मन्त्रिभिः परिवारितम् । अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं राक्षसी भयविह्वला ॥
rākṣasendraṃ mahābhāgaṃ paulastyakulanandanam | rāvaṇaṃ śatruhantāraṃ mantribhiḥ parivāritam | abhigamyābravīdvākyaṃ rākṣasī bhayavihvalā ||
हिंदी अर्थ मंत्रियों से घिरे, पौलस्त्यकुल को आनंदित करने वाले, शत्रुसंहारक महाभाग राक्षसराज रावण के पास जाकर भय से व्याकुल राक्षसी बोली।
English meaning Approaching Ravana, lord of rakshasas, the noble delight of the Paulastya race, slayer of enemies, surrounded by his ministers, the rakshasi, overwhelmed with fear, spoke.
तमब्रवीद्दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयमोहमूर्छिता । सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता ॥
tamabravīddīptaviśālalocanaṃ pradarśayitvā bhayamohamūrchitā | sudāruṇaṃ vākyamabhītacāriṇī mahātmanā śūrpaṇakhā virūpitā ||
हिंदी अर्थ निर्भय होकर घूमने वाली शूर्पणखा ने, जिसे महात्मा राम ने विरूप किया था, भय और मोह से मूर्च्छित होकर चमकती विशाल आँखों वाले रावण को अपनी दशा दिखाई और अत्यंत कठोर वचन कहे।
English meaning Shurpanakha, who used to go about fearlessly and had been disfigured by the great-souled one, faint with fear and confusion, showed herself to him of the blazing wide eyes and spoke very harsh words.