अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः ।
अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् ॥
atha śailādviniṣkramya maithilīṃ kosaleśvaraḥ |
adarśayacchubhajalāṃ ramyāṃ mandākinīṃ nadīm ||
हिंदी अर्थफिर पर्वत से उतरकर कोसलेश्वर ने मैथिली को शुभ जल वाली सुंदर मंदाकिनी नदी दिखाई।
English meaningThen, coming down from the mountain, the lord of Kosala showed Maithili the lovely Mandakini river with its pure water.
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम् ।
विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः ॥
abravīcca varārohāṃ cārucandranibhānanām |
videharājasya sutāṃ rāmo rājīvalocanaḥ ||
हिंदी अर्थऔर कमलनयन राम ने सुंदर अंगों वाली, मनोहर चंद्र जैसे मुख वाली विदेहराज की पुत्री से कहा:
English meaningAnd lotus eyed Rama said to the daughter of the Videha king, fair limbed, with a face like the lovely moon:
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम् ।
कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥
vicitrapulināṃ ramyāṃ haṃsasārasasevitām |
kamalairupasampannāṃ paśya mandākinīṃ nadīm ||
हिंदी अर्थमंदाकिनी नदी को देखो, सुंदर, चमकीले रेतीले तटों वाली, हंसों और सारसों से सेवित और कमलों से भरी।
English meaningSee the Mandakini river, lovely, with bright sandbanks, visited by swans and cranes and full of lotuses.
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः ।
राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः ॥
nānāvidhaistīraruhai rvṛtāṃ puṣpaphaladrumaiḥ |
rājantīṃ rājarājasya nalinīmiva sarvataḥ ||
हिंदी अर्थअपने तटों पर अनेक प्रकार के फूलों और फलों वाले पेड़ों से घिरी यह हर ओर कुबेर के कमल सरोवर जैसी चमकती है।
English meaningSurrounded by many kinds of flowering and fruiting trees on its banks, it shines on every side like the lotus pool of the king of kings.
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम् ।
तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे ॥
mṛgayūthanipītāni kaluṣāmbhāṃsi sāmpratam |
tīrthāni ramaṇīyāni ratiṃ sañjanayanti me ||
हिंदी अर्थसुंदर घाट, जिनका जल अभी हिरणों के झुंडों के पीने से गँदला है, मुझे आनंद देते हैं।
English meaningThe lovely fords, their water now muddied by herds of deer drinking, fill me with delight.
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः ।
ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये ॥
jaṭājinadharāḥ kāle valkalottaravāsasaḥ |
ṛṣaya stvavagāhante nadīṃ mandākinīṃ priye ||
हिंदी अर्थप्रिये, उचित समय पर जटा और मृगचर्म धारण किए, वल्कल का उत्तरीय पहने ऋषि मंदाकिनी नदी में स्नान करते हैं।
English meaningDear, at the proper time sages with matted locks and deerskins, wearing bark upper garments, bathe in the Mandakini river.
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः ।
एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः ॥
ādityamupatiṣṭhante niyamādūrdhvabāhavaḥ |
ete pare viśālākṣi munaya ssaṃśitavratāḥ ||
हिंदी अर्थहे विशाल नेत्रों वाली, ये दूसरे कठोर व्रत वाले मुनि नियम से भुजाएँ उठाए सूर्य की उपासना कर रहे हैं।
English meaningLarge eyed one, these other sages of strict vows, arms raised by rule, are worshipping the sun.
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः ।
पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम् ॥
mārutoddhūtaśikharaiḥ pranṛtta iva parvataḥ |
pādapaiḥ patrapuṣpāṇi sṛjadbhirabhito nadīm ||
हिंदी अर्थहवा से हिलती चोटियों वाले और नदी के चारों ओर पत्ते और फूल गिराते पेड़ों से पर्वत मानो नाच रहा है।
English meaningWith trees whose tops sway in the wind and who shed leaves and flowers all around the river, the mountain seems to dance.
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम् ।
क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम् ॥
cinmaṇinikāśodāṃ kvacitpulinaśālinīm |
kvacitsiddhajanākīrṇāṃ paśya mandākinīṃ nadīm ||
हिंदी अर्थमंदाकिनी को देखो, कहीं मोती जैसे जल वाली, कहीं रेतीले तटों से शोभित, कहीं सिद्धों से भरी।
English meaningSee the Mandakini, in places with water like pearls, in places graced with sandbanks, in places crowded with siddhas.
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान् ।
पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान् ॥
nirdhūtānvāyunā paśya vitatānpuṣpasañcayān |
poplūyamānānaparānpaśya tvaṃ jalamadhyagān ||
हिंदी अर्थहवा से बिखरे फूलों के ढेर देखो, और दूसरों को जल के बीच तैरते देखो।
English meaningSee the heaps of flowers scattered by the wind, and see others floating in the middle of the water.
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः ।
अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः ॥
tāṃścātivalguvacaso rathāṅgāhvayanā dvijāḥ |
adhirohanti kalyāṇi niṣkūjanta śśubhā giraḥ ||
हिंदी अर्थहे कल्याणी, मधुर स्वर वाले चक्रवाक पक्षी उन पर चढ़कर शुभ ध्वनि करते हैं।
English meaningLovely one, the sweet voiced chakravaka birds climb onto them, uttering auspicious calls.
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने ।
अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात् ॥
darśanaṃ citrakūṭasya mandākinyāśca śobhane |
adhikaṃ puravāsācca manye tava ca darśanāt ||
हिंदी अर्थहे शोभने, मुझे लगता है चित्रकूट और मंदाकिनी को देखना, और तुम्हें देखना, नगर में रहने से बढ़कर है।
English meaningBeautiful one, I think seeing Chitrakuta and the Mandakini, and seeing you, is better than living in the city.
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः ।
नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह ॥
vidhūtakaluṣai ssiddhaistapodamaśamānvitaiḥ |
nityavikṣobhitajalāṃ vigāhasva mayā saha ||
हिंदी अर्थमेरे साथ इसके जल में स्नान करो, जो पापरहित, तप, दम और शम से युक्त सिद्धों द्वारा सदा हिलाया जाता है।
English meaningBathe with me in its waters, always stirred by siddhas free of sin, possessed of austerity, restraint and calm.
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम् ।
कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि ॥
sakhīvacca vigāhasva sīte mandākinīṃ nadīm |
kamalānyavamajjantī puṣkarāṇi ca bhāmini ||
हिंदी अर्थसीते, भामिनी, सखी की तरह मंदाकिनी नदी में स्नान करो, कमलों और कुमुदों के बीच डुबकी लगाते हुए।
English meaningSita, lovely one, bathe in the Mandakini river like a friend, dipping among the lotuses and lilies.
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम् ।
मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम् ॥
tvaṃ paurajanavadvyālānayodhyāmiva parvatam |
manyasva vanite nityaṃ sarayūvadimāṃ nadīm ||
हिंदी अर्थप्रिये, पशुओं को सदा नागरिक, पर्वत को अयोध्या और इस नदी को सरयू समझो।
English meaningDear wife, always think of the beasts as citizens, the mountain as Ayodhya, and this river as the Sarayu.
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः ।
त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम ॥
lakṣmaṇaścāpi dharmātmā mannideśe vyavasthitaḥ |
tvaṃ cānukūlā vaidehi prītiṃ janayatho mama ||
हिंदी अर्थधर्मात्मा लक्ष्मण मेरी आज्ञा में स्थित हैं, और तुम, वैदेही, मेरे अनुकूल हो; तुम दोनों मुझे आनंद देते हो।
English meaningRighteous Lakshmana stands by my command, and you, Vaidehi, are devoted to me; both of you give me joy.
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः ।
नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह ॥
upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ madhumūlaphalāśanaḥ |
nāyodhyāyaina rājyāya spṛhaye'dya tvayā saha ||
हिंदी अर्थदिन में तीन बार स्नान करते हुए, मधु, कंद और फल खाते हुए, तुम्हारे साथ आज मुझे न अयोध्या की, न राज्य की चाह है।
English meaningBathing three times a day, living on honey, roots and fruits, with you I long neither for Ayodhya nor for the kingdom today.
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः ।
सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी ॥
imāṃhi ramyāṃ mṛgayūthaśālinīṃ nipītatoyāṃ gajasiṃhavānaraiḥ |
supuṣpitāṃ puṣpabharairalaṅkṛtāṃ naso'sti ya ssyānna gataklama ssukhī ||
हिंदी अर्थहिरणों के झुंडों से शोभित, हाथियों, सिंहों और वानरों द्वारा पिए जल वाली, पूरी तरह खिली और फूलों के भार से सजी इस सुंदर नदी पर ऐसा कोई नहीं जो थकान मिटाकर सुखी न हो।
English meaningThere is no one who would not be refreshed and happy at this lovely river, graced with herds of deer, its water drunk by elephants, lions and monkeys, in full flower and adorned with loads of blossoms.
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन् ।
चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः ॥
itīva rāmo bahusaṅgataṃ vacaḥ priyāsahāya ssaritaṃ prati bruvan |
cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ ||
हिंदी अर्थप्रिया के साथ नदी के बारे में ऐसे अनेक उचित वचन कहते हुए रघुवंश को बढ़ाने वाले राम आँखों के अंजन जैसे चमकते सुंदर चित्रकूट पर विचरे।
English meaningSpeaking many such fitting words about the river, with his beloved beside him, Rama, increaser of the Raghu line, roamed lovely Chitrakuta, which shone like collyrium for the eyes.