Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 94 of 119 27 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 94

The Beauty of Chitrakoot

अयोध्याकांड, सर्ग 94: चित्रकूट का सौंदर्य

Unaware of Bharata's approach, Rama shows Sita the mountain's peaks, waterfalls and flowering trees.

भरत के आने से अनजान राम सीता को पर्वत के शिखर, झरने और फूलों से लदे वृक्ष दिखाते हैं।

1-2 2.94.1-2

दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः ।
वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन् ।
अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत् ।
भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः ॥

dīrghakāloṣita stasmingirau girivanapriyaḥ |
vaidehyāḥ priyamākāṅkṣansvaṃ ca cittaṃ vilobhayan |
atha dāśarathiścitraṃ citrakūṭamadarśayat |
bhāryāmamarasaṅkāśa śśacīmiva purandaraḥ ||

हिंदी अर्थ

उस पर्वत पर बहुत समय रहकर, उसकी पहाड़ियों और वनों से प्रेम करते हुए, वैदेही को प्रसन्न करने और अपने मन को आनंदित करने की इच्छा से, देवता जैसे दशरथ पुत्र ने अपनी पत्नी को सुंदर चित्रकूट दिखाया, जैसे इंद्र शची को दिखाते हैं।

English meaning

Having lived long on that mountain, loving its hills and woods, wishing to please Vaidehi and to delight his own heart, Dasharatha's son, like an immortal, showed lovely Chitrakuta to his wife, as Purandara shows things to Shachi.

3 2.94.3

न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः ।
मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् ॥

na rājyādbhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhirvinābhavaḥ |
mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyamimaṃ girim ||

हिंदी अर्थ

प्रिये, इस सुंदर पर्वत को देखकर न राज्य का छिनना और न मित्रों से बिछड़ना मेरे मन को कष्ट देता है।

English meaning

Dear one, seeing this lovely mountain, neither the loss of the kingdom nor separation from friends troubles my mind.

4 2.94.4

पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् ।
शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् ॥

paśyemamacalaṃ bhadre nānādvijagaṇāyutam |
śikharaiḥ khamivodviddhairdhātumadbhirvibhūṣitam ||

हिंदी अर्थ

प्रिये, अनेक पक्षियों के झुंडों से भरे, आकाश को भेदते से धातुमय शिखरों से सजे इस पर्वत को देखो।

English meaning

See this mountain, dear one, full of many flocks of birds, adorned with peaks rich in minerals that seem to pierce the sky.

5-6 2.94.5-6

केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः ।
पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः ।
पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः ।
विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः ॥

kecidrajatasaṅkāśāḥ kecitkṣatajasaṃnibhāḥ |
pītamāñjiṣṭavarṇāśca kecinmaṇivaraprabhāḥ |
puṣyārkaketakābhāśca kecijjyotīrasaprabhāḥ |
virājante'calendrasya deśā dhātuvibhūṣitāḥ ||

हिंदी अर्थ

कुछ भाग चाँदी जैसे, कुछ रक्त जैसे, कुछ पीले और मजीठ जैसे लाल, कुछ उत्तम मणियों जैसे चमकते, कुछ पुखराज, स्फटिक और केवड़े जैसे, कुछ तारों और पारे जैसे; इस पर्वतराज के धातुओं से सजे प्रदेश चमकते हैं।

English meaning

Some parts look like silver, some like blood, some yellow and madder red, some shine like fine gems, some like topaz, crystal and ketaka flowers, some like stars and mercury; the regions of this king of mountains shine, adorned with minerals.

7 2.94.7

नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः ।
अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः ॥

nānāmṛgagaṇadvīpitararkṣvṛkṣagaṇairvutaḥ |
aduṣṭairbhātyayaṃ śailo bahupakṣisamāyutaḥ ||

हिंदी अर्थ

अनेक पशुओं के झुंडों, तेंदुओं, लकड़बग्घों और भालुओं से भरा, सब अहिंसक, और अनेक पक्षियों वाला यह पर्वत चमकता है।

English meaning

Full of herds of many beasts, leopards, hyenas and bears, all harmless, and of many birds, this mountain shines.

8-10 2.94.8-10

आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः ।
अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः ।
काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा ।
बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः ।
पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः ।
एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः ॥

āmrajambvasanairlodhraiḥ priyālaiḥ panasairdhavaiḥ |
aṅkolairbhavyatiniśairbilvatinduka veṇubhiḥ |
kāśmaryariṣṭavaruṇairmadhūkaistilakaistathā |
badaryāmalakairnīpairvetradhanvanabījakaiḥ |
puṣpavadbhiḥ phalopetaiśchāyāvadbhirmanoramaiḥ |
evamādibhirākīrṇaḥ śriyaṃ puṣyatyayaṃ giriḥ ||

हिंदी अर्थ

आम, जामुन, असन, लोध्र, प्रियाल, कटहल, धव, अंकोल, भव्य, तिनिश, बेल, तेंदू, बाँस, काश्मरी, अरिष्ट, वरुण, महुआ, तिलक, बेर, आँवला, कदंब, बेंत, धन्वन और बीजक के फूलों वाले, फलों वाले, छायादार और मनोहर पेड़ों से ढका यह पर्वत अपनी शोभा बढ़ाता है।

English meaning

Covered with mango, jambu, asana, lodhra, priyala, jackfruit, dhava, ankola, bhavya, tinisha, bilva, tinduka, bamboo, kashmari, arishta, varana, madhuka, tilaka, jujube, amalaka, nipa, cane, dhanvana and bijaka trees, flowering, fruiting, shady and charming, this mountain increases its beauty.

11 2.94.11

शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान् ।
किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः ॥

śailaprastheṣu ramyeṣu paśyemān romaharṣaṇān |
kinnarān dvandvaśo bhadre ramamāṇānmanasvinaḥ ||

हिंदी अर्थ

पर्वत की सुंदर समतल भूमियों पर, प्रिये, इन मनस्वी किन्नरों को जोड़ों में रमण करते देखो, रोमांचक दृश्य।

English meaning

On the lovely mountain terraces, dear one, see these kinnaras in pairs, high spirited, making love, a thrilling sight.

12 2.94.12

शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च ।
पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान् ॥

śākhāvasaktān khaḍgāṃśca pravarāṇyambarāṇi ca |
paśya vidyādharastrīṇāṃ krīḍoddheśānmanoramān ||

हिंदी अर्थ

डालियों पर टँगी तलवारें और उत्तम वस्त्र, और विद्याधर स्त्रियों के मनोहर क्रीड़ा स्थल देखो।

English meaning

See the swords and fine garments hanging on branches, and the charming playgrounds of the vidyadhara women.

13 2.94.13

जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित् ।
स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः ॥

jalaprapātairudbhedairniṣyandaiśca kvacitkvacit |
sravadbhirbhātyayaṃ śaila ssravanmada iva dvipaḥ ||

हिंदी अर्थ

जहाँ तहाँ बहते झरनों, सोतों और धाराओं के साथ यह पर्वत मद बहाते हाथी की तरह चमकता है।

English meaning

With waterfalls, springs and trickles flowing here and there, this mountain shines like an elephant flowing with must.

14 2.94.14

गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन् ।
घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत् ॥

guhāsamīraṇo gandhānnānāpuṣpabhavānvahan |
ghrāṇatarpaṇamabhyetya kaṃ naraṃ na praharṣayet ||

हिंदी अर्थ

अनेक फूलों की सुगंध लिए, नाक को तृप्त करती गुफा की हवा किस मनुष्य को प्रसन्न नहीं करेगी?

English meaning

What man would the cave breeze not delight, carrying the scents of many flowers and refreshing the senses?

15 2.94.15

यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते ।
लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥

yadīha śarado'nekāstvayā sārdhamanindite |
lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śokaḥ pradhakṣyati ||

हिंदी अर्थ

हे अनिंदिते, यदि मैं यहाँ तुम्हारे और लक्ष्मण के साथ अनेक वर्ष रहूँ, तो शोक मुझे नहीं जलाएगा।

English meaning

Blameless one, if I live here many autumns with you and Lakshmana, grief will not burn me.

16 2.94.16

बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते ।
विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि ॥

bahupuṣpaphale ramye nānādvijagaṇāyute |
vicitraśikhare hyasminratavānasmi bhāmini ||

हिंदी अर्थ

हे भामिनी, अनेक फूलों और फलों, अनेक पक्षियों के झुंडों और चमकीले शिखरों वाले इस सुंदर पर्वत में मैं रमता हूँ।

English meaning

Lovely one, I delight in this charming mountain with its many flowers and fruits, many flocks of birds and bright peaks.

17 2.94.17

अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् ।
पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥

anena vanavāsena mayā prāptaṃ phaladvayam |
pituścānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā ||

हिंदी अर्थ

इस वनवास से मुझे दो फल मिले हैं: धर्म में पिता के ऋण से मुक्ति, और भरत का प्रिय।

English meaning

By this forest life I have gained two fruits: freedom from debt to my father in dharma, and Bharata's happiness.

18 2.94.18

वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह ।
पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान् ॥

vaidehi ramase kacciccitrakūṭe mayā saha |
paśyantī vividhānbhāvānmanovākkāyasammatān ||

हिंदी अर्थ

वैदेही, क्या तुम मेरे साथ चित्रकूट में रमती हो, मन, वाणी और शरीर को प्रिय इसके अनेक दृश्य देखते हुए?

English meaning

Vaidehi, do you enjoy Chitrakuta with me, seeing its many sights pleasing to mind, speech and body?

19 2.94.19

इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे ।
वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः ॥

idamevāmṛtaṃ prāhū rājñi rājarṣayaḥ pare |
vanavāsaṃ bhavārthāya pretya me prapitāmahāḥ ||

हिंदी अर्थ

रानी, पुराने राजर्षियों, मेरे पूर्वजों ने इस वनवास को मृत्यु के बाद कल्याण के लिए अमृत ही कहा।

English meaning

Queen, the royal sages of old, my forefathers, called this forest life the very nectar for welfare after death.

20 2.94.20

शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः ।
बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ॥

śilā śśailasya śobhante viśālā śśataśo'bhitaḥ |
bahulā bahulairvarṇairnīlapītasitāruṇaiḥ ||

हिंदी अर्थ

पर्वत की चौड़ी शिलाएँ चारों ओर सैकड़ों में चमकती हैं, अनेक, अनेक रंगों की, नीली, पीली, सफेद और लाल।

English meaning

The broad rocks of the mountain shine in hundreds all around, many, in many colours, blue, yellow, white and red.

21 2.94.21

निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव ।
ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः ॥

niśibhāntyacalendrasya hutāśanaśikhā iva |
oṣadhyaḥ svaprabhālakṣmyā bhrājamānā ssahasraśaḥ ||

हिंदी अर्थ

रात में इस पर्वतराज की औषधियाँ हजारों में अग्नि की लपटों जैसी अपनी प्रभा से चमकती हैं।

English meaning

At night the herbs of this king of mountains shine in thousands like flames of fire, glowing with their own light.

22 2.94.22

केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः ।
केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि ॥

kecit kṣayanibhā deśāḥ kecidudyānasannibhāḥ |
kecidekaśilā bhānti parvatasyāsya bhāmini ||

हिंदी अर्थ

हे भामिनी, इस पर्वत के कुछ भाग घरों जैसे, कुछ उद्यानों जैसे, और कुछ एक ही शिला जैसे चमकते हैं।

English meaning

Lovely one, some parts of this mountain look like houses, some like gardens, and some shine as single rocks.

23 2.94.23

भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः ।
चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः ॥

bhittveva vasudhāṃ bhāti citrakūṭassamutthitaḥ |
citrakūṭasya kūṭo'sau dṛśyate sarvata śśubhaḥ ||

हिंदी अर्थ

चित्रकूट मानो पृथ्वी को फोड़कर उठा हुआ चमकता है। चित्रकूट का वह शिखर हर ओर से सुंदर दिखता है।

English meaning

Chitrakuta shines as if it had risen splitting the earth. That peak of Chitrakuta looks beautiful from every side.

24 2.94.24

कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान् ।
कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान् ॥

kuṣṭhasthagarapunnāga bhūrjapatrottaracchadān |
kāmināṃ svāstarānpaśya kuśeśayadalāyutān ||

हिंदी अर्थ

प्रेमियों के कुष्ठ, स्थगर, पुन्नाग और भोजपत्र के पत्तों से बने, कमल की पंखुड़ियों से ढके कोमल बिछौने देखो।

English meaning

See the lovers' soft beds of kushtha, sthagara, punnaga and birch leaves, covered with lotus petals.

25 2.94.25

मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः ।
कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च ॥

mṛditāścāpaviddhāśca dṛśyante kamalasrajaḥ |
kāmibhirvanite paśya phalāni vividhāni ca ||

हिंदी अर्थ

प्रिये, प्रेमियों द्वारा कुचली और फेंकी कमल की मालाएँ और अनेक प्रकार के फल देखो।

English meaning

See, dear wife, the lotus garlands crushed and thrown away by lovers, and the many kinds of fruit.

26 2.94.26

वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून् ।
पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः ॥

vasvaukasārāṃ nalinīmatyetīvottarānkurūn |
parvataścitrakūṭo'sau bahumūlaphalodakaḥ ||

हिंदी अर्थ

कंद, फल और जल से समृद्ध चित्रकूट पर्वत कुबेर की नगरी, कमल सरोवर और उत्तर कुरु से भी बढ़कर लगता है।

English meaning

Mount Chitrakuta, rich in roots, fruits and water, seems to surpass Kubera's city, the lotus lake and the northern Kurus.

27 2.94.27

इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च ।
रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः ॥

imaṃ tu kālaṃ vanite vijahrivāṃstvayā ca sīte saha lakṣmaṇena ca |
ratiṃ prapatsye kuladharmavardhanīṃ satāṃ pathi svairniyamaiḥ paraiḥ sthitaḥ ||

हिंदी अर्थ

सीते, यदि मैं यह समय यहाँ तुम्हारे और लक्ष्मण के साथ बिताऊँ, अपने कठोर नियमों से सज्जनों के मार्ग पर टिककर, तो मुझे कुलधर्म बढ़ाने वाला आनंद मिलेगा।

English meaning

Sita, if I spend this time here with you and Lakshmana, keeping to the path of the good by my own strict rules, I will find joy that increases the dharma of my family.

Next sarga · Ayodhya Kanda 95The Mandakini RiverRama and Sita walk by the Mandakini, admiring its waters, birds and the sages who bathe there.

Characters in this sarga

All characters