Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 96 of 119 31 shlokas Journey stop 7
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 96

Lakshmana Sees the Army

अयोध्याकांड, सर्ग 96: लक्ष्मण का सेना देखना

Hearing a great noise, Lakshmana climbs a tree, sees Bharata's banner and, in anger, prepares to fight.

बड़ा शोर सुनकर लक्ष्मण पेड़ पर चढ़ते हैं, भरत का ध्वज देखकर क्रोध में युद्ध की तैयारी करते हैं।

1 2.96.1

तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम् ।
निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन् ॥

tāṃ tathā darśayitvā tu maithilīṃ girinimnagām |
niṣasāda giriprasthe sītāṃ māṃsena chandayan ||

हिंदी अर्थ

मैथिली को पर्वत की नदी दिखाकर वे पर्वत के एक समतल स्थान पर बैठे, सीता को भोजन से प्रसन्न करते हुए।

English meaning

Having shown Maithili the mountain river, he sat down on a mountain terrace, tempting Sita with food.

2 2.96.2

इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना ।
एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः ॥

idaṃ medhyamidaṃ svādu niṣṭaptamidamagninā |
evamāste sa dharmātmā sītayā saha rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

यह पवित्र है, यह स्वादिष्ट है, यह आग में अच्छा भुना है: ऐसे धर्मात्मा राघव सीता के साथ बैठे थे।

English meaning

This is pure, this is tasty, this is well roasted in the fire: so the righteous Raghava sat with Sita.

3 2.96.3

तथा तत्राऽसतस्तस्य भरतस्यौपयायिनः ।
सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ ॥

tathā tatrā'satastasya bharatasyaupayāyinaḥ |
sainyareṇuśca śabdaśca prādurāstāṃ nabhaspṛśau ||

हिंदी अर्थ

जब वे वहाँ ऐसे बैठे थे, तब आती भरत की सेना की धूल और शोर आकाश को छूते हुए उठे।

English meaning

As he sat there thus, the dust and noise of Bharata's approaching army rose, touching the sky.

4 2.96.4

एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ता श्शब्देन महता ततः ।
अर्दिता यूथपा मत्ता स्सयूथा दुद्रुवुर्दिशः ॥

etasminnantare trastā śśabdena mahatā tataḥ |
arditā yūthapā mattā ssayūthā dudruvurdiśaḥ ||

हिंदी अर्थ

इसी बीच उस बड़े शोर से डरे और पीड़ित मतवाले झुंड नायक अपने झुंडों के साथ सब दिशाओं में भागे।

English meaning

Meanwhile, frightened by that great noise and harassed, the herd leaders in rut fled in all directions with their herds.

5 2.96.5

स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघवः ।
तां श्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत ॥

sa taṃ sainyasamuddhūtaṃ śabdaṃ śuśrāva rāghavaḥ |
tāṃ śca vipradrutānsarvānyūthapānanvavaikṣata ||

हिंदी अर्थ

राघव ने सेना से उठा वह शोर सुना और सब झुंड नायकों को भागते देखा।

English meaning

The Raghava heard that noise raised by the army and saw all the herd leaders fleeing.

6 2.96.6

तांश्च विद्रुवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा च निस्वनम् ।
उवाच राम स्सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ॥

tāṃśca vidruvato dṛṣṭvā taṃ ca śrutvā ca nisvanam |
uvāca rāma ssaumitriṃ lakṣmaṇaṃ dīptatejasam ||

हिंदी अर्थ

उन्हें भागते देखकर और वह कोलाहल सुनकर राम ने दमकते तेज वाले सौमित्र लक्ष्मण से कहा:

English meaning

Seeing them fleeing and hearing that din, Rama said to Saumitri Lakshmana of blazing radiance:

7 2.96.7

हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रासुप्रजास्त्वया ।
भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः ॥

hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrāsuprajāstvayā |
bhīmastanitagambhīrastumulaḥ śrūyate svanaḥ ||

हिंदी अर्थ

देखो लक्ष्मण, जिनसे सुमित्रा सुपुत्रवती हैं: भयानक गर्जना जैसा गंभीर, भारी शोर सुनाई दे रहा है।

English meaning

Look here, Lakshmana, through whom Sumitra has a good son: a tumultuous noise, deep as fearful thunder, is heard.

8 2.96.8

गजयूथानि वाऽरण्ये महिषा वा महावने ।
वित्रासिता मृगा स्सिंहै स्सहसा प्रद्रुता दिशः ॥

gajayūthāni vā'raṇye mahiṣā vā mahāvane |
vitrāsitā mṛgā ssiṃhai ssahasā pradrutā diśaḥ ||

हिंदी अर्थ

या तो वन में हाथियों के झुंड, या महावन में भैंसे, या सिंहों से डरे हिरण सहसा सब दिशाओं में भागे हैं।

English meaning

Either herds of elephants in the forest or buffaloes in the great wood, or deer frightened by lions, have suddenly fled in all directions.

9 2.96.9

राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने ।
अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि ॥

rājā vā rājaputro vā mṛgayāmaṭate vane |
anyadvā śvāpadaṃ kiñcitsaumitre jñātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

या कोई राजा या राजकुमार वन में शिकार करता घूम रहा है, या कोई अन्य हिंसक पशु। सौमित्र, तुम्हें पता करना चाहिए।

English meaning

Or a king or prince roams the forest hunting, or some other beast of prey. Saumitri, you should find out.

10 2.96.10

सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण ।
सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिरात् ज्ञातुमर्हसि ॥

suduścaro giriścāyaṃ pakṣiṇāmapi lakṣmaṇa |
sarvametadyathātattvamacirāt jñātumarhasi ||

हिंदी अर्थ

यह पर्वत पक्षियों के लिए भी बहुत दुर्गम है, लक्ष्मण। तुम्हें यह सब जैसा है वैसा शीघ्र जानना चाहिए।

English meaning

This mountain is very hard to reach even for birds, Lakshmana. You should find out all this as it really is, quickly.

11 2.96.11

स लक्ष्मण स्सन्त्वरित स्सालमारुह्य पुष्पितम् ।
प्रेक्षमाणो दिश स्सर्वाः पूर्वां दिशमुदैक्षत ॥

sa lakṣmaṇa ssantvarita ssālamāruhya puṣpitam |
prekṣamāṇo diśa ssarvāḥ pūrvāṃ diśamudaikṣata ||

हिंदी अर्थ

लक्ष्मण शीघ्र एक फूलों वाले साल वृक्ष पर चढ़े और सब दिशाओं में देखते हुए पूर्व की ओर देखा।

English meaning

Lakshmana quickly climbed a flowering sala tree and, looking in all directions, gazed toward the east.

12 2.96.12

उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम् ।
रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः ॥

udaṅmukhaḥ prekṣamāṇo dadarśa mahatīṃ camūm |
rathāśvagajasambādhāṃ yattairyuktāṃ padātibhiḥ ||

हिंदी अर्थ

उत्तर की ओर देखते हुए उन्होंने रथों, घोड़ों और हाथियों से भरी, सावधान पैदल सैनिकों वाली एक विशाल सेना देखी।

English meaning

Facing north as he looked, he saw a great army crowded with chariots, horses and elephants, with alert foot soldiers.

13 2.96.13

तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम् ।
शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत् ॥

tāmaśvagajasampūrṇāṃ rathadhvajavibhūṣitām |
śaśaṃsa senāṃ rāmāya vacanaṃ cedamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उन्होंने राम को घोड़ों और हाथियों से भरी, रथ ध्वजों से सजी उस सेना के बारे में बताया और कहा:

English meaning

He told Rama of that army full of horses and elephants and adorned with chariot banners, and said:

14 2.96.14

अग्निं संशमयत्वार्य स्सीता च भजतां गुहाम् ।
सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा ॥

agniṃ saṃśamayatvārya ssītā ca bhajatāṃ guhām |
sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃśca kavacaṃ tathā ||

हिंदी अर्थ

आर्य अग्नि बुझाएँ, सीता गुफा में जाएँ, और आप धनुष चढ़ाएँ और बाण और कवच लें।

English meaning

Let the noble one put out the fire, let Sita go into the cave, and string your bow and take your arrows and armour.

15 2.96.15

तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह ।
अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम् ॥

taṃ rāmaḥ puruṣavyāghro lakṣmaṇaṃ pratyuvāca ha |
aṅgāvekṣasva saumitre kasyemāṃ manyase camūm ||

हिंदी अर्थ

नरश्रेष्ठ राम ने लक्ष्मण को उत्तर दिया: ध्यान से देखो, सौमित्र। तुम्हें यह किसकी सेना लगती है?

English meaning

Rama, tiger among men, replied to Lakshmana: Look closely, Saumitri. Whose army do you think this is?

16 2.96.16

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा ॥

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇo vākyamabravīt |
didhakṣanniva tāṃ senāṃ ruṣitaḥ pāvako yathā ||

हिंदी अर्थ

राम के ऐसा कहने पर लक्ष्मण बोले, मानो उस सेना को जला देना चाहते हों, क्रुद्ध अग्नि की तरह:

English meaning

Addressed thus by Rama, Lakshmana spoke, as if wanting to burn up that army, like a raging fire:

17 2.96.17

सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् ।
आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतस्सुतः ॥

sampannaṃ rājyamicchaṃstu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam |
āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharatassutaḥ ||

हिंदी अर्थ

स्पष्ट है कि कैकेयी पुत्र भरत अभिषेक पाकर और राज्य को निष्कंटक चाहकर हम दोनों को मारने आ रहा है।

English meaning

Clearly Bharata, Kaikeyi's son, having been consecrated and wanting the kingdom secure, is coming to kill us both.

18 2.96.18

एष वै सुमहाञ्छ्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते ।
विराजत्युद्गतस्कन्धं कोविदारध्वजो रथे ॥

eṣa vai sumahāñchrīmānviṭapī samprakāśate |
virājatyudgataskandhaṃ kovidāradhvajo rathe ||

हिंदी अर्थ

यह विशाल, सुंदर, शाखाओं वाला वृक्ष चमकता है; रथ पर ऊँचे तने वाला कोविदार ध्वज चमक रहा है।

English meaning

This huge, splendid, branching tree shines out; the kovidara banner gleams on the chariot, its trunk raised high.

19 2.96.19

असौ हि सुमहास्कन्धो विटपी च महाद्रुमः ।
विराजते महासैन्ये कोविदारध्वजो रथे ॥

asau hi sumahāskandho viṭapī ca mahādrumaḥ |
virājate mahāsainye kovidāradhvajo rathe ||

हिंदी अर्थ

विशाल तने और शाखाओं वाला वह बड़ा वृक्ष, रथ पर कोविदार ध्वज, विशाल सेना में चमक रहा है।

English meaning

That great tree with its huge trunk and branches, the kovidara banner on the chariot, shines in the great army.

20 2.96.20

भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान् ।
एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः ॥

bhajantyete yathākāmamaśvānāruhya śīghragān |
ete bhrājanti saṃhṛṣṭā gajānāruhya sādinaḥ ||

हिंदी अर्थ

ये सवार इच्छा से तेज घोड़ों पर चढ़कर आ रहे हैं; ये हाथी सवार प्रसन्न होकर अपने हाथियों पर चमक रहे हैं।

English meaning

These riders come as they please, mounted on swift horses; these elephant riders shine, delighted, on their elephants.

21 2.96.21

गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहै ।
अथवेहैव तिष्ठाव स्सन्नद्धावुद्यतायुधौ ॥

gṛhītadhanuṣau cāvāṃ giriṃ vīra śrayāvahai |
athavehaiva tiṣṭhāva ssannaddhāvudyatāyudhau ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, हम दोनों धनुष लेकर पर्वत पर चढ़ें, या यहीं कवच पहने, शस्त्र उठाए डटे रहें।

English meaning

Hero, let us two take our bows and go up the mountain, or let us stay right here, armed and weapons raised.

22 2.96.22

अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे ।
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् ।
त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा ॥

api nau vaśamāgacchetkovidāradhvajo raṇe |
api drakṣyāmi bharataṃ yatkṛte vyasanaṃ mahat |
tvayā rāghava samprāptaṃ sītayā ca mayā tathā ||

हिंदी अर्थ

कोविदार ध्वज युद्ध में हमारे वश में आ जाए; मैं भरत को देखूँ, जिसके कारण आप पर, राघव, सीता पर और मुझ पर यह बड़ी विपत्ति आई।

English meaning

May the kovidara banner fall into our power in battle; may I see Bharata, because of whom this great calamity has come to you, Raghava, to Sita and to me.

23 2.96.23

यन्निमित्तं भवान्राज्याच्छ्युतो राघव शाश्वतात् ।
सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव मे ॥

yannimittaṃ bhavānrājyācchyuto rāghava śāśvatāt |
samprāpto'yamarirvīra bharato vadhya eva me ||

हिंदी अर्थ

हे वीर राघव, यह शत्रु भरत, जिसके कारण आप अपने स्थायी राज्य से वंचित हुए, आ गया है; वह मेरे द्वारा मारा जाना चाहिए।

English meaning

Hero Raghava, this enemy Bharata, because of whom you fell from your lasting kingdom, has come; he must be killed by me.

24 2.96.24

भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव ।
पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते ॥

bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava |
pūrvāpakāriṇaṃ hatvā na hyadharmeṇa yujyate ||

हिंदी अर्थ

राघव, मैं भरत के वध में कोई दोष नहीं देखता। पहले अपकार करने वाले को मारने से अधर्म नहीं लगता।

English meaning

Raghava, I see no fault in killing Bharata. One who kills an earlier wrongdoer incurs no adharma.

25 2.96.25

पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव ।
एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम् ॥

pūrvāpakārī bharatastyaktadharmaśca rāghava |
etasminnihate kṛtsnāmanuśādhi vasundharām ||

हिंदी अर्थ

भरत ने पहले अपकार किया और धर्म छोड़ दिया, राघव। उसके मारे जाने पर पूरी पृथ्वी का शासन कीजिए।

English meaning

Bharata did the first wrong and has abandoned dharma, Raghava. With him killed, rule the whole earth.

26 2.96.26

अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका ।
मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम् ॥

adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā |
mayā paśyetsuduḥkhārtā hastibhagnamiva drumam ||

हिंदी अर्थ

आज राज्य की लोभी कैकेयी अपने पुत्र को युद्ध में मेरे द्वारा मारा गया देखे, दुख से पीड़ित होकर, हाथी से तोड़े पेड़ की तरह।

English meaning

Today let Kaikeyi, greedy for the kingdom, see her son killed by me in battle, stricken with grief, like a tree broken by an elephant.

27 2.96.27

कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम् ।
कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् ॥

kaikeyīṃ ca vadhiṣyāmi sānubandhāṃ sabāndhavām |
kaluṣeṇādya mahatā medinī parimucyatām ||

हिंदी अर्थ

और मैं कैकेयी को उसके अनुयायियों और बंधुओं सहित मार डालूँगा। आज पृथ्वी एक बड़े कलंक से मुक्त हो।

English meaning

And I will kill Kaikeyi with her followers and kinsmen. Let the earth be freed today from a great stain.

28 2.96.28

अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद ।
मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम् ॥

adyemaṃ saṃyataṃ krodhamasatkāraṃ ca mānada |
mokṣyāmi śatrusainyeṣu kakṣeṣviva hutāśanam ||

हिंदी अर्थ

हे मानद, आज मैं यह रोका हुआ क्रोध और अपमान शत्रु सेना पर वैसे छोड़ूँगा जैसे सूखी झाड़ियों पर अग्नि।

English meaning

Giver of honour, today I will let loose on the enemy army this restrained anger and the insult, like fire on dry brush.

29 2.96.29

अद्यैतच्छित्रकूटस्य काननं निशितै श्शरैः ।
छिन्दञ्चत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम् ॥

adyaitacchitrakūṭasya kānanaṃ niśitai śśaraiḥ |
chindañcatruśarīrāṇi kariṣye śoṇitokṣitam ||

हिंदी अर्थ

आज तीखे बाणों से शत्रुओं के शरीर काटकर मैं चित्रकूट के इस वन को रक्त से भिगो दूँगा।

English meaning

Today, cutting the bodies of the enemy with sharp arrows, I will drench this forest of Chitrakuta with blood.

30 2.96.30

शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा ।
श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्मया ॥

śarairnirbhinnahṛdayānkuñjarāṃsturagāṃstathā |
śvāpadāḥ parikarṣantu narāṃśca nihatānmayā ||

हिंदी अर्थ

हिंसक पशु बाणों से बिंधे हृदय वाले हाथियों और घोड़ों, और मेरे द्वारा मारे गए लोगों को घसीटें।

English meaning

Let beasts of prey drag away the elephants and horses, their hearts pierced by arrows, and the men killed by me.

31 2.96.31

शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने ।
ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥

śarāṇāṃ dhanuṣaścāhamanṛṇo'sminmahāvane |
sasainyaṃ bharataṃ hatvā bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ ||

हिंदी अर्थ

निःसंदेह, इस महावन में सेना सहित भरत को मारकर मैं बाणों और धनुष के ऋण से मुक्त हो जाऊँगा।

English meaning

Without doubt, by killing Bharata with his army in this great forest, I will be free of my debt to arrows and bow.

Next sarga · Ayodhya Kanda 97Rama Trusts BharataRama tells Lakshmana that Bharata would never harm them and has surely come out of love.

Characters in this sarga

All characters