एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहितम् ॥
evamuktastu bharato niṣādādhipatiṃ guham | pratyuvāca mahāprājño vākyaṃ hetvarthasaṃhitam ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहे जाने पर महाबुद्धिमान भरत ने निषादपति गुह को तर्क और अर्थ से भरे वचनों में उत्तर दिया:
English meaning Addressed thus, wise Bharata replied to Guha, lord of the Nishadas, with words full of reason and meaning:
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे । यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छसि ॥
ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama gurossakhe | yo me tvamīdṛśīṃ senāmeko'bhyarcitumicchasi ||
हिंदी अर्थ मेरे बड़े भाई के मित्र, आपकी इच्छा सचमुच उदार है, क्योंकि आप अकेले मेरी इतनी बड़ी सेना का सत्कार करना चाहते हैं।
English meaning Friend of my elder brother, your wish is noble indeed, since you alone wish to honour so great an army as mine.
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् । अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः ॥
ityuktvā tu mahātejā guhaṃ vacanamuttamam | abravīdbharata śśrīmānaniṣādādhipatiṃ punaḥ ||
हिंदी अर्थ गुह से ये उत्तम वचन कहकर महातेजस्वी, श्रीमान भरत ने निषादपति से फिर कहा:
English meaning Having said these fine words to Guha, the radiant and glorious Bharata spoke again to the lord of the Nishadas:
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह । गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः ॥
katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha | gahano'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgā'nūpo duratyayaḥ ||
हिंदी अर्थ गुह, मैं भरद्वाज के आश्रम किस मार्ग से जाऊँ? गंगा के किनारे का यह प्रदेश बहुत घना और कठिन है।
English meaning Guha, by which way shall I go to Bharadvaja's hermitage? This land by the Ganga is very dense and hard to cross.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | abravītprāñjalirvākyaṃ guho gahanagocaraḥ ||
हिंदी अर्थ बुद्धिमान राजकुमार के वचन सुनकर घने वन में विचरने वाले गुह ने हाथ जोड़कर कहा:
English meaning Hearing the wise prince's words, Guha, who roamed the forest depths, said with folded hands:
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः । अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥
dāśāstvā'nu'gamiṣyanti dhanvinassusamāhitāḥ | ahaṃ tvānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ ||
हिंदी अर्थ हे महायशस्वी राजकुमार, सावधान धनुर्धर मछुआरे आपके साथ जाएँगे, और मैं भी आपके साथ जाऊँगा।
English meaning Greatly famed prince, the fishermen, alert archers, will go with you, and I will go with you too.
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः । इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥
kacchinnaduṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me ||
हिंदी अर्थ पर मैं आशा करता हूँ कि आप अक्लिष्ट कर्मों वाले राम के प्रति कोई दुर्भावना लेकर नहीं जा रहे? आपकी यह विशाल सेना मुझमें शंका सी जगाती है।
English meaning But I hope you go with no ill will toward Rama of unwearied deeds? This great army of yours seems to raise doubt in me.
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः । भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत् ॥
tamevamabhibhāṣantamākāśa iva nirmalaḥ | bharataśślakṣṇayā vācā guhaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थ ऐसा कहते गुह से आकाश जैसे निर्मल भरत ने कोमल वाणी में कहा:
English meaning To Guha, speaking thus, Bharata, clear as the sky, replied in gentle words:
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि । राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो मतः ॥
mābhūtsa kālo yatkaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitumarhasi | rāghava ssahi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitusamo mataḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसा कष्टदायक समय कभी न आए। आपको मुझ पर शंका नहीं करनी चाहिए। राघव मेरे बड़े भाई हैं, जिन्हें मैं पिता के समान मानता हूँ।
English meaning May such a painful time never come. You should not suspect me. The Raghava is my eldest brother, whom I regard as my father.
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् । बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥
taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam | buddhiranyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te ||
हिंदी अर्थ मैं वन में रहने वाले काकुत्स्थ को लौटाने जा रहा हूँ। गुह, आप कुछ और न सोचें; मैं आपसे सच कहता हूँ।
English meaning I go to bring back the Kakutstha who lives in the forest. Do not think otherwise, Guha; I tell you the truth.
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम् । पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः ॥
sa tu saṃhṛṣṭavadana śśrutvā bharatabhāṣitam | punarevābravīdvākyaṃ bharataṃ prati harṣitaḥ ||
हिंदी अर्थ भरत के वचन सुनकर प्रसन्न मुख वाले गुह ने आनंदित होकर भरत से फिर कहा:
English meaning Hearing Bharata's words, his face lit with joy, Guha, delighted, spoke again to Bharata:
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले । अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिहेच्छसि ॥
dhanyastvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale | ayatnādāgataṃ rājyaṃ yastvaṃ tyaktumihecchasi ||
हिंदी अर्थ आप धन्य हैं। मैं पृथ्वी पर आपके समान किसी को नहीं देखता, क्योंकि आप बिना प्रयत्न मिले राज्य को त्यागना चाहते हैं।
English meaning You are blessed. I see no one equal to you on earth, for you wish to give up a kingdom that came to you without effort.
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति । यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि ॥
śāśvatī khalu te kīrtirlokānanucariṣyati | yastvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitumicchasi ||
हिंदी अर्थ आपकी कीर्ति निश्चय ही सदा लोकों में फैलेगी, क्योंकि आप कष्ट में पड़े राम को वापस लाना चाहते हैं।
English meaning Your fame will surely travel the worlds forever, for you wish to bring back Rama, who has fallen into hardship.
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा । बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥
evaṃ sambhāṣamāṇasya guhasya bharataṃ tadā | babhau naṣṭaprabhassūryo rajanī cābhyavartata ||
हिंदी अर्थ जब गुह भरत से ऐसा कह रहे थे, तब सूर्य की प्रभा मिट गई और रात आ गई।
English meaning As Guha was speaking thus to Bharata, the sun lost its light and night came on.
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः । शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत् ॥
sanniveśya sa tāṃ senāṃ guhena paritoṣitaḥ | śatrughnena saha śrīmāñchayanaṃ samupāgamat ||
हिंदी अर्थ सेना को ठहराकर, गुह से प्रसन्न श्रीमान भरत शत्रुघ्न के साथ सोने गए।
English meaning Having camped the army, the glorious one, gladdened by Guha, went to bed with Shatrughna.
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः । उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः ॥
rāmacintāmaya śśoko bharatasya mahātmanaḥ | upasthito hyanarhasya dharmaprekṣasya tādṛśaḥ ||
हिंदी अर्थ धर्म की ओर देखने वाले, ऐसे दुख के अयोग्य महात्मा भरत पर राम की चिंता से बना शोक छा गया।
English meaning A grief made of thoughts of Rama came upon great souled Bharata, who looked to dharma and did not deserve such sorrow.
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम् । वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् ॥
antardāhena dahanassantāpayati rāghavam | vanadāhābhisantaptaṃ gūḍho'gniriva pādapam ||
हिंदी अर्थ भीतरी जलन राघव को तपाने लगी, जैसे वन की आग से तपे पेड़ में छिपी अग्नि।
English meaning An inner burning tormented the Raghava, like a hidden fire in a tree scorched by a forest blaze.
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम् । यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्रसृतोहिमम् ॥
prasṛtassarvagātrebhyassvedaṃ śokāgnisambhavam | yathā sūryāṃśusantapto himavān prasṛtohimam ||
हिंदी अर्थ शोक की अग्नि से उपजा पसीना उनके सब अंगों से बहने लगा, जैसे सूर्य की किरणों से तपे हिमालय से बर्फ बहती है।
English meaning Sweat born of the fire of grief poured from all his limbs, as snow flows from the Himalaya heated by the sun's rays.
19-20
2.85.19-20
Copy link
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना । दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा । प्रमोहानन्तसत्त्वेन सन्तापौषधिवेणुना । आक्रान्तो दुःखशैलेन महता कैकयीसुतः ॥
dhyānanirdharaśailena viniśśvasitadhātunā | dainyapādapasaṃghena śokāyāsādhiśṛṅgiṇā | pramohānantasattvena santāpauṣadhiveṇunā | ākrānto duḥkhaśailena mahatā kaikayīsutaḥ ||
हिंदी अर्थ कैकेयी पुत्र दुख के विशाल पर्वत से दब गए, जिसकी चट्टानें चिंता थीं, धातुएँ आहें, वृक्ष समूह दीनता, शिखर शोक और थकान, अनगिनत जीव मोह, और औषधियाँ और बाँस संताप।
English meaning Kaikeyi's son was overwhelmed by a great mountain of sorrow, with brooding for its rocks, sighs for its minerals, despair for its clusters of trees, grief and weariness for its peaks, delusion for its countless creatures, and anguish for its herbs and bamboos.
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः । शमं न लेभे हृदयज्वरार्दितो नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥
viniśśvasanvai bhṛśadurmanāstataḥ pramūḍhasaṃjñaḥ paramāpadaṃ gataḥ | śamaṃ na lebhe hṛdayajvarārdito nararṣabho yūthahato yatharṣabhaḥ ||
हिंदी अर्थ आहें भरते, अत्यंत उदास, भ्रमित चित्त, गहरी विपत्ति में, हृदय के ज्वर से पीड़ित वे नरश्रेष्ठ झुंड से निकाले गए बैल की तरह शांति न पा सके।
English meaning Sighing, very low in spirit, his mind confused, in deep distress, tormented by fever of the heart, the bull among men found no peace, like a bull driven from its herd.
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः । सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह स्समाश्वासयदग्रजं प्रति ॥
guhena sārdhaṃ bharatassamāgato mahānubhāvassajanassamāhitaḥ | sudurmanāstaṃ bharataṃ tadā punarguha ssamāśvāsayadagrajaṃ prati ||
हिंदी अर्थ महानुभाव भरत अपने लोगों सहित संयत होकर गुह से मिले; और गुह ने अत्यंत व्याकुल भरत को उनके बड़े भाई के बारे में फिर सांत्वना दी।
English meaning Great hearted Bharata, with his people, composed, came together with Guha; and Guha again comforted the very troubled Bharata about his elder brother.