तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् । प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया ॥
tata ssamutthitaḥ kālyamāsthāya syandanottamam | prayayau bharataśśīghraṃ rāmadarśanakāṅkṣayā ||
हिंदी अर्थ फिर सुबह जल्दी उठकर और उत्तम रथ पर चढ़कर भरत राम के दर्शन की लालसा से शीघ्र चल पड़े।
English meaning Then, rising early and mounting the finest chariot, Bharata set out quickly, longing to see Rama.
अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः । अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान् ॥
agrataḥ prayayustasya sarve mantripurodhasaḥ | adhiruhya hayairyuktānrathānsūryarathopamān ||
हिंदी अर्थ उनके आगे सब मंत्री और पुरोहित सूर्य के रथ जैसे घोड़ों से जुते रथों पर चढ़कर चले।
English meaning Ahead of him went all the ministers and priests, mounted on chariots yoked with horses, like the chariot of the sun.
नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि । अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥
navanāgasahasrāṇi kalpitāni yathāvidhi | anvayurbharataṃ yāntamikṣvākukulanandanam ||
हिंदी अर्थ विधिपूर्वक सजे नौ हजार हाथी इक्ष्वाकु कुल के आनंद भरत के पीछे चले।
English meaning Nine thousand elephants, equipped in due form, followed Bharata, the delight of the Ikshvaku family, as he went.
षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः । अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् ॥
ṣaṣṭī rathasahasrāṇi dhanvino vividhāyudhāḥ | anvayurbharataṃ yāntaṃ rājaputraṃ yaśasvinam ||
हिंदी अर्थ अनेक प्रकार के शस्त्र लिए धनुर्धरों वाले साठ हजार रथ यशस्वी राजकुमार भरत के पीछे चले।
English meaning Sixty thousand chariots with archers bearing many kinds of weapons followed the famed prince Bharata as he went.
शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् । अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम् ॥
śataṃ sahasrāṇyaśvānāṃ samārūḍhāni rāghavam | anvayurbharataṃ yāntaṃ satyasandhaṃ jitendriyam ||
हिंदी अर्थ एक लाख घुड़सवार सत्यप्रतिज्ञ, जितेंद्रिय राघव भरत के पीछे चले।
English meaning A hundred thousand mounted horsemen followed Bharata the Raghava, true to his word and master of his senses, as he went.
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी । रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता ॥
kaikeyī ca sumitrā ca kausalyā ca yaśasvinī | rāmānayanasaṃhṛṣṭā yayuryānena bhāsvatā ||
हिंदी अर्थ कैकेयी, सुमित्रा और यशस्विनी कौसल्या राम को लाने की बात से प्रसन्न होकर चमकते वाहन में चलीं।
English meaning Kaikeyi, Sumitra and famed Kausalya, delighted at the thought of bringing Rama back, went in a shining carriage.
प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् । तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः ॥
prayātāścāryasaṅghātā rāmaṃ draṣṭuṃ salakṣmaṇam | tasyaiva ca kathāścitrāḥ kurvāṇā hṛṣṭamānasāḥ ||
हिंदी अर्थ आर्यजनों के समूह लक्ष्मण सहित राम को देखने चले, प्रसन्न मन से उनकी अद्भुत कथाएँ कहते हुए।
English meaning Groups of nobles set out to see Rama with Lakshmana, joyful in heart, telling wonderful stories about him.
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम् । कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम् ॥
meghaśyāmaṃ mahābāhuṃ sthirasattvaṃ dṛḍhavratam | kadā drakṣyāmahe rāmaṃ jagata śśokanāśanam ||
हिंदी अर्थ हम कब बादल जैसे श्याम, महाबाहु, स्थिर चित्त, दृढ़व्रती, संसार का शोक मिटाने वाले राम को देखेंगे?
English meaning When shall we see Rama, dark as a cloud, mighty armed, steady in spirit, firm in vows, destroyer of the world's sorrow?
दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः । तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ॥
dṛṣṭa eva hi na śśokamapaneṣyati rāghavaḥ | tama ssarvasya lokasya samudyanniva bhāskaraḥ ||
हिंदी अर्थ दिखते ही राघव हमारा शोक दूर करेंगे, जैसे उगता सूर्य सारे संसार का अंधकार।
English meaning The moment he is seen, the Raghava will take away our sorrow, as the rising sun takes away the darkness of the whole world.
इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः । परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः ॥
ityevaṃ kathayantaste samprahṛṣṭāḥ kathā śśubhāḥ | pariṣvajānāścānyonyaṃ yayurnāgarikā janāḥ ||
हिंदी अर्थ ऐसी शुभ कथाएँ कहते और प्रसन्नता से एक दूसरे को गले लगाते नागरिक चले।
English meaning Telling such happy stories and embracing one another in delight, the citizens went on.
ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः । रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥
ye ca tatrāpare sarve sammatā ye ca naigamāḥ | rāmaṃ prati yayurhṛṣṭā ssarvāḥ prakṛtayastathā ||
हिंदी अर्थ वहाँ के अन्य सब सम्मानित लोग, व्यापारी, और वैसे ही सारी प्रजा प्रसन्न होकर राम की ओर चली।
English meaning All the other respected people there, the merchants, and all the subjects likewise, went joyfully toward Rama.
12-15
2.83.12-15
Copy link
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः । सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः । मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा । दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः । सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः । स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा । रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः । शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा ॥
maṇikārāśca ye kecitkumbhakārāśca śobhanāḥ | sūtrakarmakṛtaścaiva ye ca śastropajīvinaḥ | mayūrakāḥ krākacikā rocakā vedhakāstathā | dantakārā ssudhākārā stathā gandhopajīvinaḥ | suvarṇakārāḥ prakhyātāstathā kambaladhāvakāḥ | snāpakoṣṇodakā vaidyādhūpakāśśauṇḍikāstathā | rajakāstunnavāyāśca grāmaghoṣamahattarāḥ | śailūṣāśca saha strībhiryayuḥ kaivartakāstathā ||
हिंदी अर्थ मणिकार, सुंदर कुम्हार, बुनकर और शस्त्र से जीविका चलाने वाले, मोरपंख का काम करने वाले, आरा चलाने वाले, रत्न घिसने और छेदने वाले, हाथीदाँत के कारीगर, चूना लगाने वाले और सुगंध बेचने वाले, प्रसिद्ध सुनार और कंबल धोने वाले, स्नान कराने वाले, गर्म जल देने वाले, वैद्य, धूप बनाने वाले और कलवार, धोबी, दर्जी, गाँवों और गोशालाओं के मुखिया, स्त्रियों सहित नट, और मछुआरे भी चले।
English meaning Gem workers, fine potters, weavers and those who live by arms, peacock feather workers, sawyers, jewel cutters and borers, ivory carvers, plasterers and perfumers, famed goldsmiths and blanket washers, bath attendants, hot water servers, physicians, incense makers and distillers, washermen, tailors, heads of villages and cattle stations, actors with their women, and fishermen too went along.
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः । गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः ॥
samāhitā vedavido brāhmaṇā vṛttasammatāḥ | gorathairbharataṃ yāntamanujagmu ssahasraśaḥ ||
हिंदी अर्थ वेदों के ज्ञाता, आचरण के लिए सम्मानित हजारों संयमी ब्राह्मण बैलगाड़ियों पर भरत के पीछे चले।
English meaning Thousands of composed brahmins learned in the Vedas and respected for their conduct followed Bharata on ox carts.
सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः । सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः ॥
suveṣā śśuddhavasanāstāmramṛṣṭānulepanāḥ | sarve te vividhairyānai śśanairbharatamanvayuḥ ||
हिंदी अर्थ अच्छे वेश में, स्वच्छ वस्त्रों में, ताँबई अंगराग लगाए, वे सब अनेक वाहनों में धीरे धीरे भरत के पीछे चले।
English meaning Well dressed, in clean clothes, with coppery unguents, all of them followed Bharata slowly in various carriages.
प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम् । भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम् ॥
prahṛṣṭamuditā senā sā'nvayātkaikayīsutam | bhrāturānayane yāntaṃ bharataṃ bhrātṛvatsalam ||
हिंदी अर्थ वह प्रसन्न, आनंदित सेना भाई को लाने जाते, भाई से प्रेम करने वाले कैकेयी पुत्र भरत के पीछे चली।
English meaning That joyful, delighted army followed Kaikeyi's son Bharata, who loved his brother, as he went to bring his brother back.
19-20
2.83.19-20
Copy link
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः । समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति । यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः । निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन् ॥
te gatvā dūramadhvānaṃ rathayānāśvakuñjaraiḥ | samāsedustato gaṅgāṃ śṛṅgīberapuraṃ prati | yatra rāmasakho vīro guho jñātigaṇairvṛtaḥ | nivasatyapramādena deśaṃ taṃ paripālayan ||
हिंदी अर्थ रथों, वाहनों, घोड़ों और हाथियों से लंबा मार्ग तय करके वे शृंगवेरपुर में गंगा पहुँचे, जहाँ राम के वीर मित्र गुह अपने बंधुओं से घिरे, सावधानी से उस देश की रक्षा करते रहते थे।
English meaning Having travelled a long way by chariots, carriages, horses and elephants, they reached the Ganga at Shringaverapura, where Guha, Rama's heroic friend, surrounded by his kin, lived guarding that land with care.
उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम् । व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी ॥
upetya tīraṃ gaṅgāyāścakravākairalaṅkṛtam | vyavātiṣṭhata sā senā bharatasyānuyāyinī ||
हिंदी अर्थ चक्रवाक पक्षियों से सजे गंगा तट पर पहुँचकर भरत के पीछे चलती सेना रुक गई।
English meaning Reaching the bank of the Ganga adorned with chakravaka birds, the army following Bharata halted.
निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम् । भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥
nirīkṣyānugatāṃ senāṃ tāṃ ca gaṅgāṃ śivodakām | bharatassacivānsarvānabravīdvākyakovidaḥ ||
हिंदी अर्थ अपने पीछे आई सेना और शुभ जल वाली गंगा को देखकर वाणी में कुशल भरत ने अपने सब सचिवों से कहा:
English meaning Seeing the army that had followed him and the Ganga with its auspicious waters, Bharata, skilled in speech, said to all his counsellors:
निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः । विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम् ॥
niveśayata me sainyamabhiprāyeṇa sarvataḥ | viśrāntāḥ pratariṣyāmaśśva idānīmimāṃ nadīm ||
हिंदी अर्थ मेरी सेना को अपनी इच्छा से चारों ओर ठहराओ। विश्राम करके हम कल यह नदी पार करेंगे।
English meaning Camp my army all around as you see fit. Rested, we will cross this river tomorrow.
दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः । और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् ॥
dātuṃ ca tāvadicchāmi svargatasya mahīpateḥ | aurdhvadehanimittārthamavatīryodakaṃ nadīm ||
हिंदी अर्थ तब तक मैं नदी में उतरकर स्वर्गवासी राजा के मरणोत्तर कर्म के लिए जल देना चाहता हूँ।
English meaning Meanwhile I wish to go down into the river and offer water for the rites after death of the king who has gone to heaven.
तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः । न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक् ॥
tasyaivaṃ bruvato'mātyāstathetyuktvā samāhitāḥ | nyaveśayaṃstāṃ chandena svena svena pṛthakpṛthak ||
हिंदी अर्थ उनके ऐसा कहने पर सावधान मंत्रियों ने, ठीक है, कहकर सेना को अपनी अपनी इच्छा से अलग अलग ठहराया।
English meaning As he spoke thus, the ministers, attentive, said: So be it, and camped the army each at his own choosing, separately.
निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम् । उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम् ॥
niveśya gaṅgāmanu tāṃ mahānadīṃ camūṃ vidhānaiḥ paribarhaśobhinīm | uvāsa rāmasya tadā mahātmano vicintayāno bharato nivartanam ||
हिंदी अर्थ साज सामान से शोभित सेना को महानदी गंगा के किनारे विधिपूर्वक ठहराकर भरत वहाँ ठहरे, महात्मा राम को लौटाने के बारे में सोचते हुए।
English meaning Having camped the army, graced with its equipment, in due order along the great river Ganga, Bharata stayed there, thinking of how to bring back great souled Rama.