सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ ।
भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत् ॥
saśrūtvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātarau ca vivāsitau |
bharato duḥkhasantapta idaṃ vacanamabravīt ||
हिंदी अर्थपिता की मृत्यु और दोनों भाइयों के निर्वासन की बात सुनकर दुख से जलते भरत ने ये वचन कहे:
English meaningHearing of his father's death and his two brothers' exile, Bharata, burning with sorrow, said these words:
किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च ॥
kiṃ nu kāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ |
vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca ||
हिंदी अर्थमुझ आहत और शोकाकुल को, जो पिता से और पिता समान भाई से वंचित है, राज्य से क्या काम?
English meaningWhat use is the kingdom to me, struck down and grieving here, bereft of my father and of the brother who is like a father?
दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः ।
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम् ॥
duḥkhe me duḥkhamakarorvraṇe kṣāramivādadhāḥ |
rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasam ||
हिंदी अर्थतुमने राजा को मृत्यु तक पहुँचाकर और राम को तपस्वी बनाकर मेरे दुख पर दुख डाला, जैसे घाव पर नमक।
English meaningYou have added sorrow to my sorrow, like salt rubbed into a wound, by sending the king to death and making Rama an ascetic.
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता ।
अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥
kulasya tvamabhāvāya kālarātririvā'gatā |
aṅgāramupagūhya sma pitā me nāvabuddhavān ||
हिंदी अर्थतुम कुल के विनाश के लिए कालरात्रि की तरह आईं। मेरे पिता नहीं जानते थे कि वे जलते अंगारे को गले लगा रहे हैं।
English meaningYou came like the night of doom for the ruin of the family. My father did not know he was embracing a burning coal.
मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि ।
सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि ॥
mṛtyumāpādito pitā tvayā me pāpadarśini |
sukhaṃ parihṛtaṃ mohātkule'sminkulapāṃsani ||
हिंदी अर्थहे पापदर्शिनी, तुमने मेरे पिता को मृत्यु तक पहुँचाया; हे कुलकलंकिनी, तुमने मोह में इस कुल का सुख छीन लिया।
English meaningYou who see only evil have brought my father to death; in your folly you have taken away happiness from this family, you disgrace of the family.
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः ।
तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः ॥
tvāṃ prāpya hi pitā me'dya satyasandho mahāyaśāḥ |
tīvraduḥkhābhisantapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ ||
हिंदी अर्थतुम्हारे कारण मेरे पिता, सत्यप्रतिज्ञ और महायशस्वी राजा दशरथ, तीव्र दुख से जलकर आज चल बसे।
English meaningBecause of you, my father, King Dasharatha, true to his word and greatly famed, burned by sharp sorrow, has passed away today.
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः ।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः ॥
vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ |
kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanaṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थधर्मप्रेमी महाराज, मेरे पिता, नष्ट कर दिए गए। राम को क्यों निर्वासित किया गया? वे वन क्यों गए?
English meaningThe great king, my father, who loved dharma, has been destroyed. Why was Rama exiled? Why did he go to the forest?
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते ।
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम ॥
kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite |
duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama ||
हिंदी अर्थपुत्रशोक से पीड़ित कौसल्या और सुमित्रा के लिए, तुम्हें मेरी माता के रूप में पाकर, जीना कठिन होगा।
English meaningKausalya and Sumitra, crushed by grief for their sons, will find it hard to live, having you as my mother.
ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम् ।
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते ॥
nanutvāryo'pi dharmātmā tvayi vṛtimanuttamām |
vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate ||
हिंदी अर्थनिश्चय ही गुरुजनों के प्रति आचरण जानने वाले आर्य धर्मात्मा ने तुमसे सबसे उत्तम व्यवहार किया, जैसा वे अपनी माता से करते हैं।
English meaningSurely the noble, righteous one, who knows how to treat elders, treated you in the finest way, as he treats his own mother.
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी ।
त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥
tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī |
tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyāmiva vartate ||
हिंदी अर्थवैसे ही मेरी बड़ी माता, दूरदर्शी कौसल्या, धर्म पर टिककर तुमसे बहन जैसा व्यवहार करती हैं।
English meaningSo too my eldest mother, far seeing Kausalya, keeping to dharma, behaves toward you as toward a sister.