वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः । विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ | vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt ||
हिंदी अर्थ उस महर्षि के अनुचित वध पर विलाप करते हुए धर्मात्मा राघव ने कौसल्या से फिर कहा:
English meaning Lamenting the unfitting killing of that great sage, the righteous Raghava spoke again to Kausalya:
तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः । एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ | ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet ||
हिंदी अर्थ अनजाने में वह बड़ा पाप करके, व्याकुल इंद्रियों से, मैंने अकेले सोचा कि इसे कैसे ठीक करूँ।
English meaning Having done that great sin in ignorance, my senses confused, I thought alone how I could make it right.
ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा । आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā | āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ फिर उत्तम जल से भरा वह घड़ा लेकर मैं उनके बताए मार्ग से उस आश्रम पहुँचा।
English meaning Then, taking that pot filled with the finest water, I went by the path he had told me and reached that hermitage.
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ । अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ । तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ । तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau | apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau | tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau | tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat ||
हिंदी अर्थ वहाँ मैंने उनके माता पिता को देखा, दुर्बल, अंधे, वृद्ध और बिना सहारे के, कटे पंखों वाले पक्षियों जैसे, उन्हीं की बातें करते बैठे, बिना थके, जिनकी वह आशा अब मेरे कारण खो चुकी थी, अनाथ की तरह असहाय।
English meaning There I saw his parents, weak, blind, old and without a guide, like birds with clipped wings, sitting and talking of him, untiring, their hope now lost because of me, helpless as if without a protector.
शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः । तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ | taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ ||
हिंदी अर्थ शोक से आहत मन और भय से काँपते हृदय के साथ उस आश्रम पहुँचकर मैं और गहरे शोक में पड़ गया।
English meaning My mind struck by grief and my heart shaking with fear, reaching that hermitage I fell into still deeper grief.
पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत । किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata | kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya ||
हिंदी अर्थ मेरे पैरों की आहट सुनकर मुनि ने कहा: पुत्र, इतनी देर क्यों? जल शीघ्र लाओ।
English meaning Hearing my footsteps the sage said: My son, why are you so late? Bring the water quickly.
यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया । उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā | utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam ||
हिंदी अर्थ प्रिय, तुम जल में खेलते रहे, इसलिए तुम्हारी माता यहाँ व्याकुल हैं। शीघ्र आश्रम में आओ।
English meaning Dear one, because you have been playing in the water, your mother here is anxious. Come quickly into the hermitage.
यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया । न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā | na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā ||
हिंदी अर्थ पुत्र, यदि तुम्हारी माता या मैंने तुम्हारा कुछ बुरा किया हो, तो हे तपस्वी, उसे मन में मत रखना।
English meaning Son, if your mother or I have done anything to hurt you, you, devoted one, should not keep it in your mind.
त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् । समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām | samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase ||
हिंदी अर्थ तुम हम निराश्रितों के आश्रय हो, हम दृष्टिहीनों की आँखें। हमारे प्राण तुम पर टिके हैं। तुम हमसे बोलते क्यों नहीं?
English meaning You are the refuge of us who have no refuge, the eyes of us who have no sight. Our lives are bound to you. Why do you not speak to us?
मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया । हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā | hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam ||
हिंदी अर्थ मुनि को देखकर मैंने मानो डरकर, अस्पष्ट, अटकती और अधूरे शब्दों वाली वाणी में उनसे कहा।
English meaning Seeing the sage, I spoke to him as if afraid, in an unclear voice that faltered and lacked clear sounds.
मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् । आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam | ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam ||
हिंदी अर्थ मन के प्रयत्न से वाणी का बल सँभालकर मैंने उन्हें उनके पुत्र की मृत्यु से उपजा भय बताया।
English meaning Steadying the strength of my voice by an effort of mind, I told him of the terror born of his son's death.
क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः । सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ | sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam ||
हिंदी अर्थ मैं दशरथ हूँ, एक क्षत्रिय, आपका महात्मा पुत्र नहीं। सज्जनों द्वारा निंदित यह दुख मेरे अपने कर्म से आया है।
English meaning I am Dasharatha, a kshatriya, not your great souled son. This sorrow, scorned by the good, has come through my own deed.
भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः । जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ | jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam ||
हिंदी अर्थ भगवन, धनुष हाथ में लेकर मैं सरयू के तट पर आया, घाट पर किसी हिंसक पशु या हाथी को मारने की इच्छा से।
English meaning Holy one, bow in hand, I came to the bank of the Sarayu, wanting to kill some beast of prey or an elephant at the watering place.
ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः । द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ | dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā ||
हिंदी अर्थ फिर मैंने जल में भरते घड़े की आवाज सुनी। उसे हाथी समझकर मैंने उसे बाण मार दिया।
English meaning Then I heard the sound of a pot filling in the water. Thinking it an elephant, I struck him with my arrow.
गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि । विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi | vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam ||
हिंदी अर्थ नदी के तट पर जाकर मैंने एक तपस्वी को भूमि पर पड़ा देखा, जिसका हृदय बाण से बिंधा था और प्राण निकल चुके थे।
English meaning Going to the bank of the river, I saw an ascetic lying on the ground, his heart pierced by the arrow, his life gone.
भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना । विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā | visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ ||
हिंदी अर्थ भगवन, शब्द पर निशाना लगाकर, हाथी मारने की इच्छा से मैंने जल में लोहे का बाण छोड़ा, और उससे आपका पुत्र मारा गया।
English meaning Holy one, aiming at the sound and wanting to kill an elephant, I shot an iron arrow into the water, and your son was killed by it.
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः । स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ | sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā ||
हिंदी अर्थ फिर उन्हीं के कहने पर, जब वे पीड़ित थे, मैंने उनके पास जाकर तुरंत उनके मर्म से बाण निकाला।
English meaning Then at his own word, as he suffered, I went to him and at once drew the arrow from his vitals.
स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः । भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ | bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca ||
हिंदी अर्थ बाण निकलने पर वे वहीं स्वर्ग चले गए, आप अंधे माता पिता के लिए विलाप और शोक करते हुए।
English meaning With the arrow drawn out, he went to heaven right there, having lamented and grieved for you, his blind parents.
अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया । शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā | śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ ||
हिंदी अर्थ आपका पुत्र मुझसे अचानक, अनजाने में मारा गया। अब जो भी शेष है, उस पर मुनि मुझ पर कृपा करें।
English meaning Your son was struck by me suddenly, in ignorance. As things stand, may the sage be gracious to me about what remains.
स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना । नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā | nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ ||
हिंदी अर्थ मुझ पापी के कहे वे कठोर वचन सुनकर भगवान ऋषि वह भयानक पीड़ा सह न सके।
English meaning Hearing those cruel words spoken by me, the sinner, the holy sage could not bear the terrible pain.
स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः । मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ | māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam ||
हिंदी अर्थ आँसुओं से भरे मुख वाले, आहें भरते, शोक से दुर्बल उन तेजस्वी ने हाथ जोड़े खड़े मुझसे कहा:
English meaning His face full of tears, sighing, wasted by grief, the radiant one said to me as I stood with folded hands:
यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् । फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam | phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā ||
हिंदी अर्थ राजन, यदि आप स्वयं मुझे यह पाप न बताते, तो आपका सिर तुरंत लाख टुकड़ों में फट जाता।
English meaning King, if you had not told me of this evil deed yourself, your head would have burst at once into a hundred thousand pieces.
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः । ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ | jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam ||
हिंदी अर्थ राजन, क्षत्रिय द्वारा वानप्रस्थ का वध, यदि जान बूझकर किया जाए, तो वज्रधारी को भी उसके स्थान से गिरा दे।
English meaning King, the killing of a forest hermit by a kshatriya, if done knowingly, would cast down even the wielder of the thunderbolt from his place.
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति । ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati | jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini ||
हिंदी अर्थ जो जान बूझकर ऐसे तप में स्थित, ब्रह्मवादी मुनि पर शस्त्र छोड़े, उसका सिर सात टुकड़ों में फट जाए।
English meaning The head of one who knowingly loosed a weapon at such a sage, steadfast in austerity and speaking of Brahman, would split in seven.
अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि । अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi | api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān ||
हिंदी अर्थ क्योंकि यह अनजाने में हुआ, इसलिए आप जीवित हैं। अन्यथा आज इक्ष्वाकु कुल ही न रहता, आपकी तो बात ही क्या।
English meaning Because it was done in ignorance, you live. Otherwise there would be no Ikshvaku family today, let alone you.
27-28
2.64.27-28
Copy link
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत । अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् । रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् । शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata | adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam | rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam | śayānaṃ bhuvi nissaṃjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam ||
हिंदी अर्थ उन्होंने मुझसे कहा: राजन, हमें उस स्थान पर ले चलिए। हम आज अपने पुत्र को अंतिम बार देखना चाहते हैं, जिसका शरीर रक्त से भीगा है, मृगचर्म बिखरा है, जो भूमि पर अचेत पड़ा है, धर्मराज के वश में चला गया है।
English meaning He said to me: King, take us to that place. We wish to see our son today for the last time, his body drenched in blood, his deerskin scattered, lying senseless on the ground, gone under the power of the king of dharma.
अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ । अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau | asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā ||
हिंदी अर्थ फिर मैं अकेला उन दोनों अत्यंत दुखी लोगों को उस स्थान पर ले गया, और मुनि और उनकी पत्नी को उनके पुत्र का स्पर्श कराया।
English meaning Then I alone took the two, deeply grieving, to that place, and let the sage and his wife touch their son.
तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ । निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत् ॥
tau putramātmana sspṛṣṭvā tamāsādya tapasvinau | nipetatuśśarīre'sya pitā cāsyedamabravīt ||
हिंदी अर्थ अपने पुत्र को छूकर और उसके पास आकर दोनों तपस्वी उसके शरीर पर गिर पड़े, और उसके पिता ने कहा:
English meaning Touching their son and coming close to him, the two ascetics fell on his body, and his father said: