Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 63 of 119 53 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 63

The Death of Shravana

अयोध्याकांड, सर्ग 63: श्रवण कुमार की मृत्यु

Dasharatha tells how, hunting by sound at night, he shot a young ascetic filling a water pot, thinking him an elephant. The dying youth asked him to carry water to his blind parents.

दशरथ बताते हैं कि रात में शब्दभेदी बाण से उन्होंने घड़ा भरते एक युवा तपस्वी को हाथी समझकर मार दिया। मरते हुए युवक ने अपने अंधे माता-पिता तक जल ले जाने को कहा।

1 2.63.1

प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः ।
अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत ॥

pratibuddho muhūrtena śokopahatacetanaḥ |
atha rājā daśarathassacintāmabhyapadyata ||

हिंदी अर्थ

थोड़ी देर बाद जागकर, शोक से आहत मन वाले राजा दशरथ गहरी चिंता में पड़ गए।

English meaning

Waking after a while, his mind struck by grief, King Dasharatha fell into deep thought.

2 2.63.2

रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम् ।
आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम् ॥

rāmalakṣmaṇayoścaiva vivāsā dvāsavopamam |
āviveśopasargastaṃ tama ssūryamivāsuram ||

हिंदी अर्थ

राम और लक्ष्मण के निर्वासन से उन इंद्र जैसे राजा पर विपत्ति वैसे छा गई जैसे असुर का अंधकार सूर्य पर।

English meaning

Through the exile of Rama and Lakshmana, calamity overtook him, who was like Vasava, as the asura's darkness covers the sun.

3 2.63.3

सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ॥

sabhārye nirgate rāme kausalyāṃ kośaleśvaraḥ |
vivakṣurasitāpāṅgāṃ smṛtvā duṣkṛtamātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

जब राम पत्नी के साथ चले गए, तब कोसलपति ने अपना पाप कर्म याद करके श्याम नेत्रों वाली कौसल्या से कुछ कहना चाहा।

English meaning

When Rama had gone with his wife, the lord of Kosala, remembering his own evil deed, wished to speak to dark eyed Kausalya.

4 2.63.4

स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम् ।
अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम् ॥

sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāme pravrājite vanam |
ardharātre daśaratha ssaṃsmaran duṣkṛtaṃ kṛtam ||

हिंदी अर्थ

राम के वन जाने के बाद छठी रात, आधी रात को राजा दशरथ को अपना किया पाप याद आया।

English meaning

On the sixth night after Rama's exile to the forest, at midnight, King Dasharatha remembered the evil deed he had done.

5 2.63.5

स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥

sa rājā putraśokārtaḥ smṛtvā duṣkṛtamātmanaḥ |
kausalyāṃ putraśokārtāmidaṃ vacanamabravīt ||

हिंदी अर्थ

पुत्रशोक से पीड़ित राजा ने अपना पाप याद करके पुत्रशोक से पीड़ित कौसल्या से कहा:

English meaning

The king, tormented by grief for his son, remembering his evil deed, said to Kausalya, who also grieved for her son:

6 2.63.6

यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः ॥

yadācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
tadeva labhate bhadre kartā karmajamātmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

हे कल्याणी, मनुष्य जो भी करता है, शुभ या अशुभ, कर्ता उसी कर्म का फल पाता है।

English meaning

Good lady, whatever a person does, good or bad, the doer reaps the fruit of that very deed.

7 2.63.7

गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते ॥

gurulāghavamarthānāmārambhe karmaṇāṃ phalam |
doṣaṃ vā yo na jānāti na bāla iti hocyate ||

हिंदी अर्थ

जो कर्म आरंभ करते समय उसके परिणामों का भारीपन या हल्कापन, उसका फल या दोष नहीं जानता, उसे मूर्ख कहा जाता है।

English meaning

One who, at the start of an action, does not know the weight or lightness of its results, its fruit or its harm, is called a fool.

8 2.63.8

कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति ।
पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे ॥

kaścidāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃ śca niṣiñcati |
puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnu ssa śocati phalāgame ||

हिंदी अर्थ

कोई आम का बाग काटकर पलाश के पेड़ सींचता है; फूल देखकर फल का लोभ करता है, और फल आने पर दुखी होता है।

English meaning

Someone cuts down a mango grove and waters palasha trees; greedy for fruit on seeing the flowers, he grieves when the fruit comes.

9 2.63.9

अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः ॥

avijñāya phalaṃ yo hi karma tvevānudhāvati |
sa śocetphalavelāyāṃ yathā kiṃśukasecakaḥ ||

हिंदी अर्थ

जो फल जाने बिना कर्म में दौड़ पड़ता है, वह फल के समय दुखी होगा, जैसे किंशुक सींचने वाला।

English meaning

One who rushes into an action without knowing its fruit will grieve when the fruit comes, like one who waters kimshuka trees.

10 2.63.10

सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम् ।
रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः ॥

so'hamāmravaṇaṃ chitvā palāśāṃśca nyaṣecayam |
rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścācchocāmi durmatiḥ ||

हिंदी अर्थ

मैं मूर्ख ने आम का बाग काटकर पलाश सींचे; फल के समय राम को त्यागकर अब पछताता हूँ।

English meaning

I, foolish, cut down a mango grove and watered palasha trees; abandoning Rama when the fruit was due, I grieve now.

11 2.63.11

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् ॥

labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā |
kumāraśśabdavedhīti mayā pāpamidaṃ kṛtam ||

हिंदी अर्थ

कौसल्या, जब मैं राजकुमार था, शब्द से निशाना लगाने के लिए प्रसिद्ध धनुर्धर, शब्दभेदी राजकुमार कहलाता था, तब मैंने यह पाप किया।

English meaning

Kausalya, when I was a prince, an archer famed for hitting by sound, called the prince who shoots at sound, I did this sin.

12 2.63.12

तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ।
सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् ॥

tadidaṃ me'nusaṃmprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam |
sammohādiha bālena yathā syādbhakṣitaṃ viṣam ||

हिंदी अर्थ

देवी, मेरा अपना किया यह दुख अब मुझ तक पहुँचा है, जैसे बालक द्वारा अनजाने में खाया विष।

English meaning

Queen, this sorrow I caused myself has now reached me, as poison a child has eaten in ignorance.

13 2.63.13

यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम् ॥

yathānyaḥ puruṣaḥ kaścitpalāśairmohito bhavet |
evaṃ mamā'pyavijñātaṃ śabdavedhyamayaṃ phalam ||

हिंदी अर्थ

जैसे कोई दूसरा मनुष्य पलाश के फूलों से मोहित हो, वैसे ही मैं शब्दभेद का यह फल नहीं जानता था।

English meaning

As some other man is deluded by palasha flowers, so I did not know this fruit of shooting at sound.

14 2.63.14

देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ।
ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥

devyanūḍhā tvamabhavo yuvarājo bhavāmyaham |
tataḥ prāvṛḍanuprāptā madakāmavivardhinī ||

हिंदी अर्थ

देवी, तब तुम्हारा विवाह नहीं हुआ था और मैं युवराज था। तब वर्षा ऋतु आई, जो मद और काम को बढ़ाती है।

English meaning

Queen, you were not yet married and I was the young heir. Then came the rainy season, which heightens passion and desire.

15 2.63.15

उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः ।
परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम् ॥

upāsya ca rasānbhaumāṃ staptvā ca jagadaṃśubhiḥ |
paretācaritāṃ bhīmāṃ ravirāviśate diśam ||

हिंदी अर्थ

पृथ्वी का रस खींचकर और संसार को अपनी किरणों से तपाकर सूर्य मृतकों की भयानक दक्षिण दिशा में चला गया।

English meaning

Having drawn up the earth's moisture and scorched the world with its rays, the sun entered the fearful region of the dead, the south.

16 2.63.16

उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः ॥

uṣṇamantardadhe sadya ssnigdhā dadṛśire ghanāḥ |
tato jahṛṣire sarve bhekasāraṅgabarhiṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

गर्मी तुरंत मिट गई और घने बादल दिखे; तब सब मेंढक, चातक और मोर आनंदित हुए।

English meaning

The heat vanished at once and dense clouds appeared; then all the frogs, chataka birds and peacocks rejoiced.

17 2.63.17

क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे ॥

klinna pakṣottarāssnātāḥ kṛcchrādiva patatriṇaḥ |
vṛṣṭivātāvadhūtāgrānpādapānabhipedire ||

हिंदी अर्थ

पक्षी, गीले पंखों वाले, मानो नहाए हुए, कठिनाई से उन पेड़ों तक पहुँचे जिनकी चोटियाँ वर्षा और हवा से हिल रही थीं।

English meaning

Birds, their wings wet, as if bathed, reached with difficulty the trees whose tops were shaken by rain and wind.

18 2.63.18

पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत् ।
आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः ॥

patitenāmbhasācchannaḥ patamānena cāsakṛt |
ābabhau mattasāraṅgastoyarāśirivācalaḥ ||

हिंदी अर्थ

गिरे और गिरते जल से ढका, मस्त चातकों वाला पर्वत जल के ढेर जैसा दिखता था।

English meaning

Covered by water that had fallen and kept falling, the mountain with its joyful chatakas looked like a mass of water.

19 2.63.19

पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥

pāṇḍurāruṇavarṇāni srotāṃsi vimalānyapi |
susruvurgiridhātubhyassabhasmāni bhujaṅgavat ||

हिंदी अर्थ

झरने, निर्मल होकर भी, पर्वत की धातुओं से सफेद और लाल, राख मिले, साँपों की तरह बलखाते बहे।

English meaning

Streams, though clear, flowed white and red from the mountain minerals, mixed with ash, winding like snakes.

20 2.63.20

आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे ॥

ākulāruṇa toyāni srotāṃsi vimalānyapi |
unmārgajalavāhinī babhūvurjaladāgame ||

हिंदी अर्थ

बादलों के आने पर पहले निर्मल झरने व्याकुल और लाल होकर मार्ग से हटकर जल बहाने लगे।

English meaning

At the coming of the clouds, the streams, once clear, became turbulent and red, carrying water off their courses.

21 2.63.21

तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी ।
व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम् ॥

tasminnatisukhe kāle dhanuṣmāniṣumānrathī |
vyāyāmakṛtasaṅkalpassarayūmanvagāṃ nadīm ||

हिंदी अर्थ

उस अत्यंत सुखद ऋतु में धनुष, बाण और रथ लेकर, व्यायाम का संकल्प करके, मैं सरयू नदी के किनारे गया।

English meaning

In that most pleasant season, with bow, arrows and chariot, intent on exercise, I went along the Sarayu river.

22 2.63.22

निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम् ।
अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः ।
तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ॥

nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vā'bhyāgataṃ nadīm |
anyaṃ vā śvāpadaṃ kañcijjighāṃsu rajitendriyaḥ |
tasmiṃ statrāhamekānte rātrau vivṛtakārmukaḥ ||

हिंदी अर्थ

इंद्रियों पर संयम न रखते हुए, रात में घाट पर भैंसे, या नदी पर आए हाथी, या किसी अन्य हिंसक पशु को मारने की इच्छा से, मैं रात में उस एकांत स्थान पर धनुष चढ़ाए खड़ा रहा।

English meaning

Unrestrained in my senses, wanting to kill a buffalo at the watering place at night, or an elephant coming to the river, or some other beast of prey, I waited there in that lonely spot at night, my bow strung.

23 2.63.23

तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम् ।
अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम् ॥

tatrāhaṃ saṃvṛtaṃ vanyaṃ hatavāṃstīramāgatam |
anyaṃ cāpi mṛgaṃ hiṃsraṃ śabdaṃ śrutvā'bhyupāgatam ||

हिंदी अर्थ

वहाँ मैंने तट पर छिपकर आए एक वन्य पशु को मारा, और एक अन्य हिंसक पशु को जो शब्द सुनकर आया।

English meaning

There I killed a forest beast that came hidden to the bank, and another fierce animal that came on hearing a sound.

24 2.63.24

अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥

athāndhakāre tvaśrauṣaṃ jale kumbhasya pūryataḥ |
acakṣurviṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ ||

हिंदी अर्थ

फिर अंधेरे में मैंने आँखों से ओझल जल में भरते घड़े की आवाज सुनी, जैसे हाथी गरज रहा हो।

English meaning

Then in the dark I heard, out of my sight, the sound of a pot being filled in the water, like an elephant trumpeting.

25 2.63.25

ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम् ।
शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ॥

tato'haṃ śaramudhṛtya dīptamāśīviṣopamam |
śabdaṃ prati gajaprepsurabhilakṣya tvapātayam ||

हिंदी अर्थ

तब हाथी को पाने की इच्छा से मैंने विषैले साँप जैसा दमकता बाण निकाला, शब्द की ओर निशाना लगाकर छोड़ दिया।

English meaning

Then, wanting the elephant, I took out a blazing arrow like a poisonous snake, aimed at the sound and let it fly.

26-27 2.63.26-27

अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम् ।
तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः ।
हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥

amuñcaṃ niśitaṃ bāṇamahamāśīviṣopamam |
tatra vāguṣasi vyaktā prādurāsīdvanaukasaḥ |
hāheti patatastoye bāṇābhihatamarmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

मैंने विषैले साँप जैसा तीखा बाण छोड़ा। तब भोर में एक वनवासी की स्पष्ट आवाज आई, जो बाण से मर्म बिंधने पर हाय! कहते हुए जल में गिरा।

English meaning

I loosed the sharp arrow like a venomous snake. Then at dawn a clear voice came from a forest dweller crying: Alas! as he fell into the water, his vitals pierced by the arrow.

28 2.63.28

तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि ॥

tasminnipatite bāṇe vāgabhūttatra mānuṣī |
kathamasmadvidhe śastraṃ nipatettu tapasvini ||

हिंदी अर्थ

बाण लगने पर वहाँ मनुष्य की आवाज सुनाई दी: मुझ जैसे तपस्वी पर शस्त्र कैसे गिरा?

English meaning

When the arrow struck, a human voice was heard there: How could a weapon fall on an ascetic like me?

29 2.63.29

प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः ।
इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥

praviviktāṃ nadīṃ rātrāvudāhā'rohamāgataḥ |
iṣuṇā'bhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā ||

हिंदी अर्थ

मैं रात में जल भरने एकांत नदी पर आया था। किसने मुझे बाण मारा? मैंने किसका क्या बिगाड़ा?

English meaning

I came at night to the lonely river to draw water. Who struck me with an arrow? What have I done to anyone?

30 2.63.30

ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते ॥

ṛṣerhinyastadaṇḍasya vane vanyena jīvataḥ |
kathaṃ nu śasreṇa vadho madvidhasya vidhīyate ||

हिंदी अर्थ

मुझ जैसे, दंड त्याग चुके, वन में वन्य भोजन पर रहने वाले मुनि का शस्त्र से वध कैसे हो सकता है?

English meaning

How can death by weapon be dealt to one like me, a sage who has laid down the rod, living in the forest on forest food?

31 2.63.31

जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः ।
को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया ॥

jaṭābhāradharasyaiva valkalājinavāsasaḥ |
ko vadhena mamarthī syātkiṃvā'syāpakṛtaṃ mayā ||

हिंदी अर्थ

जटा, वल्कल और मृगचर्म धारण करने वाले मुझे कौन मारना चाहेगा? मैंने उसका क्या बुरा किया?

English meaning

Who could want to kill me, who wear only matted hair, bark and deerskin? What wrong have I done him?

32 2.63.32

एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् ।
न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम् ॥

evaṃ niṣphalamārabdhaṃ kevalānarthasaṃhitam |
na kaścitsādhu manyeta yathaiva gurutalpagam ||

हिंदी अर्थ

ऐसे निष्फल, केवल अनर्थ लाने वाले कर्म को कोई अच्छा नहीं मानेगा, जैसे गुरु की शय्या दूषित करने वाले को।

English meaning

No one would approve such a fruitless deed, bringing only harm, any more than one who defiles his teacher's bed.

33 2.63.33

नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः ।
मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे ॥

nāhaṃ tathā'nu śocāmi jīvitakṣayamātmanaḥ |
mātaraṃ pitaraṃ cobhāvanuśocāmi madvadhe ||

हिंदी अर्थ

मैं अपने जीवन के अंत के लिए इतना शोक नहीं करता; मैं अपनी मृत्यु पर माता और पिता दोनों के लिए शोक करता हूँ।

English meaning

I do not grieve so much for the end of my own life; I grieve for my mother and father, both, at my death.

34 2.63.34

तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया ।
मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥

tadetanmithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā |
mayi pañcatvamāpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati ||

हिंदी अर्थ

यह वृद्ध दंपति, जिनका मैंने लंबे समय तक पालन किया, मेरे मरने पर कैसे जिएँगे?

English meaning

This aged couple, whom I have long supported, how will they live when I have died?

35 2.63.35

वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता ।
केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना ॥

vṛddhai ca matāpitarāvahaṃ caikeṣuṇā hatā |
kena smanihatā ssarve subālenākṛtātmanā ||

हिंदी अर्थ

मेरे वृद्ध माता पिता और मैं सब एक ही बाण से मारे गए। किस मूर्ख, असंयमी ने हम सबको मारा?

English meaning

My aged mother and father and I are all killed by one arrow. By what foolish, undisciplined person have we all been killed?

36 2.63.36

तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः ।
कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ॥

tāṃ giraṃ karuṇāṃ śrutvā mama dharmānukāṅkṣiṇaḥ |
karābhyāṃ saśaraṃ cāpaṃ vyathitasyāpatadbhuvi ||

हिंदी अर्थ

वह करुण वाणी सुनकर, धर्म चाहने वाला मैं व्यथित हो गया, और मेरे हाथों से धनुष बाण भूमि पर गिर पड़े।

English meaning

Hearing that pitiful voice, I, who wished to keep dharma, was pained, and my bow and arrow fell from my hands to the ground.

37 2.63.37

तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु ।
सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः ॥

tasyāhaṃ karuṇaṃ śrutvā niśi lālavato bahu |
sambhrānta śśokavegena bhṛśamāsaṃ vicetanaḥ ||

हिंदी अर्थ

रात में उन्हें इतने करुण विलाप करते सुनकर मैं घबरा गया और शोक के वेग से लगभग अचेत हो गया।

English meaning

Hearing him lament so pitifully in the night, I was bewildered and, with the force of grief, almost lost my senses.

38-39 2.63.38-39

तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः ।
अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम् ।
अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम् ।
पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम् ॥

taṃ deśamahamāgamya dīnasattvassudurmanāḥ |
apaśyamiṣuṇā tīre sarayvāstāpasaṃ hatam |
avakīrṇa jaṭābhāraṃ praviddhakalaśodakam |
pāṃsuśoṇitadigdhāṅgaṃ śayānaṃ śalyapīḍitam ||

हिंदी अर्थ

उस स्थान पर जाकर, दीन मन और अत्यंत व्याकुल चित्त से, मैंने सरयू के तट पर बाण से मारे एक तपस्वी को देखा, जिसकी जटाएँ बिखरी थीं, कलश का जल गिरा था, शरीर धूल और रक्त से सना था, बाण से पीड़ित पड़ा था।

English meaning

Going to that place, my spirit low and my mind deeply troubled, I saw on the bank of the Sarayu an ascetic struck by the arrow, his matted hair spread out, his water pot thrown aside, his body smeared with dust and blood, lying in pain from the arrow.

40 2.63.40

स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम् ।
इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा ॥

sa māmudvīkṣya netrābhyāṃ trastamasvasthacetasam |
ityuvāca tataḥ krūraṃ didhakṣanniva tejasā ||

हिंदी अर्थ

मुझ डरे और व्याकुल को देखकर उन्होंने कठोर वचन कहे, मानो अपने तेज से मुझे जलाना चाहते हों:

English meaning

Looking at me, frightened and troubled, he spoke harshly, as if wanting to burn me with his radiance:

41 2.63.41

किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया ।
जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया ॥

kiṃ tavāpakṛtaṃ rājanvane nivasatā mayā |
jihīrṣurambho gurvurthaṃ yadahaṃ tāḍitastvayā ||

हिंदी अर्थ

राजन, वन में रहते हुए मैंने आपका क्या बिगाड़ा, कि मेरे गुरुजनों के लिए जल लेने जाते आपने मुझे मारा?

English meaning

King, what harm did I do you, living in the forest, that you struck me as I went to fetch water for my elders?

42 2.63.42

एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि ।
द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥

ekena khalu bāṇena marmaṇyabhihate mayi |
dvāvandhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me ||

हिंदी अर्थ

एक बाण से मेरे मर्म भेदकर आपने दो वृद्ध अंधों को भी मार डाला, मेरी माता और पिता को।

English meaning

With one arrow piercing my vitals, you have killed two aged blind people as well, my mother and my father.

43 2.63.43

तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः ॥

tau kathaṃ durbalāvandhau matpratīkṣau pipāsitau |
ciramāśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ sandhārayiṣyataḥ ||

हिंदी अर्थ

वे दोनों, दुर्बल, अंधे और प्यासे, मेरी प्रतीक्षा करते हुए आशा पर टिकी अपनी लंबी, कष्टदायक प्यास कैसे सहेंगे?

English meaning

How will those two, weak, blind and thirsty, waiting for me, bear their long, painful thirst built on hope?

44 2.63.44

न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा ।
पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥

na nūnaṃ tapaso vāsti phalayogaśśrutasya vā |
pitā yanmāṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi ||

हिंदी अर्थ

निश्चय ही तप या विद्या का कोई फल नहीं, क्योंकि मेरे पिता नहीं जानते कि मैं भूमि पर गिरा पड़ा हूँ।

English meaning

Surely there is no fruit of austerity or learning, since my father does not know I lie fallen on the ground.

45 2.63.45

जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः ।
भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम् ॥

jānannapi ca kiṃ kuryādaśaktiraparikramaḥ |
bhidyamānamivāśakta stratumanyo nago nagam ||

हिंदी अर्थ

जानते भी, तो वे क्या करते, असमर्थ और चलने में अक्षम, जैसे एक पेड़ कटते दूसरे पेड़ को नहीं बचा सकता?

English meaning

Even if he knew, what could he do, powerless and unable to move, as one tree cannot save another being felled?

46 2.63.46

पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव ।
न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः ॥

pitustvameva me gatvā śīghramācakṣya rāghava |
na tvāmanudahetkruddho vanaṃ vahnirivaidhitaḥ ||

हिंदी अर्थ

राघव, स्वयं शीघ्र जाकर मेरे पिता को बताइए, ताकि वे क्रोध में आपको वैसे न जलाएँ जैसे प्रज्वलित अग्नि वन को।

English meaning

Raghava, go yourself quickly and tell my father, lest in his anger he burn you as a blazing fire burns a forest.

47 2.63.47

इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः ।
तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत् ॥

iyamekapadī rājanyato me piturāśramaḥ |
taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaśśapet ||

हिंदी अर्थ

राजन, यह पगडंडी मेरे पिता के आश्रम जाती है। जाकर उन्हें प्रसन्न कीजिए, ताकि वे क्रोध में आपको शाप न दें।

English meaning

King, this footpath leads to my father's hermitage. Go and win his favour, so that he does not curse you in anger.

48 2.63.48

विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः ।
रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा ॥

viśalyaṃ kuru māṃ rājanmarma me niśitaśśaraḥ |
ruṇaddhi mṛdusotsedhaṃ tīramamburayo yathā ||

हिंदी अर्थ

राजन, मुझसे बाण निकाल दीजिए। तीखा बाण मेरे मर्म को वैसे दबा रहा है जैसे नदी का प्रवाह उसके कोमल, ऊँचे तट को।

English meaning

King, draw out the arrow from me. The sharp arrow presses my vitals as a river's current presses its soft, raised bank.

49 2.63.49

सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे ॥

saśalyaḥ kliśyate prāṇairviśalyo vinaśiṣyati |
iti māmaviśaccintā tasya śalyāpakarṣaṇe ||

हिंदी अर्थ

बाण रहते वे कष्ट में हैं पर जीवित हैं; निकालने पर मर जाएँगे: बाण निकालने के बारे में यह चिंता मुझे घेरने लगी।

English meaning

With the arrow in, he suffers but lives; with it out, he will die: this thought troubled me about drawing out the arrow.

50 2.63.50

दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा ॥

duḥkhitasya ca dīnasya mama śokāturasya ca |
lakṣayāmāsa hṛdaye cintāṃ munisutastadā ||

हिंदी अर्थ

तब मुनिपुत्र ने मुझ दुखी, दीन और शोकाकुल के हृदय की चिंता देख ली।

English meaning

The sage's son then saw the worry in the heart of me, grieving, wretched and stricken with sorrow.

51 2.63.51

ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥

tāmyamānassa māṃ kṛcchrāduvāca paramārtavat |
sīdamāno vivṛttāṅgo veṣṭamāno gataḥ kṣayam ||

हिंदी अर्थ

मूर्च्छित होते, अत्यंत व्यथित, डूबते, मुड़े और छटपटाते शरीर वाले, अंत के निकट उन्होंने कठिनाई से मुझसे कहा:

English meaning

Fainting, deeply distressed, sinking, his body twisted and writhing, near his end, he said to me with difficulty:

52 2.63.52

संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् ॥

saṃstabhya śokaṃ dhairyeṇa sthiracitto bhavāmyaham |
brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ hṛdayādapanīyatām ||

हिंदी अर्थ

धैर्य से अपना शोक रोककर मैं स्थिर मन हो रहा हूँ। ब्राह्मण हत्या का पाप अपने हृदय से निकाल दीजिए।

English meaning

Holding back my grief with fortitude, I am becoming steady in mind. Put out of your heart the sin of killing a brahmin.

53 2.63.53

न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥

na dvijātirahaṃ rājanmā bhūtte manaso vyathā |
śūdrāyāmasmi vaiśyena jāto janapadādhipa ||

हिंदी अर्थ

राजन, मैं ब्राह्मण नहीं हूँ; आपके मन में पीड़ा न हो। हे जनपदपति, मैं वैश्य पिता और शूद्र माता से जन्मा हूँ।

English meaning

King, I am not a brahmin; let there be no pain in your mind. Lord of the land, I was born of a vaishya father and a shudra mother.

Next sarga · Ayodhya Kanda 64The Curse and the King's DeathThe blind father cursed Dasharatha to die of grief for a son. Recalling this, Dasharatha cries out for Rama and dies at midnight.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story