Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 6 of 119 28 shlokas
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 6

Ayodhya Rejoices

अयोध्याकांड, सर्ग 6: अयोध्या में उल्लास

Rama and Sita keep the prescribed rites. The city is decorated with flags and lamps, and crowds from the villages pour in to see the coronation.

राम और सीता नियत अनुष्ठान करते हैं। नगर ध्वजाओं और दीपों से सजता है, और गाँवों से भीड़ अभिषेक देखने उमड़ पड़ती है।

1 2.6.1

गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः ।
सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ॥

gate purohite rāmaḥ snāto niyatamānasaḥ |
saha patnyā viśālākṣyā nārāyaṇamupāgamat ||

हिंदी अर्थ

पुरोहित के जाने पर राम ने स्नान किया और संयमित मन से अपनी विशाल नेत्रों वाली पत्नी के साथ नारायण की उपासना करने गए।

English meaning

When the priest had gone, Rama bathed and, with a controlled mind, went with his large eyed wife to worship Narayana.

2 2.6.2

प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा ।
महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले ॥

pragṛhya śirasā pātrīṃ haviṣo vidhivattadā |
mahate daivatāyājyaṃ juhāva jvalite'nale ||

हिंदी अर्थ

हवि का पात्र सिर से लगाकर उन्होंने तब विधिपूर्वक महान देवता के लिए जलती अग्नि में घी की आहुति दी।

English meaning

Holding the vessel of oblation to his head, he then duly offered ghee into the blazing fire to the great deity.

3-4 2.6.3-4

शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् ।
ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ।
वाग्यत स्सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः ।
श्रीमत्यायतने विष्णो श्शिश्ये नरवरात्मजः ॥

śeṣaṃ ca haviṣastasya prāśyāśāsyātmanaḥ priyam |
dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ svāstīrṇe kuśasaṃstare |
vāgyata ssaha vaidehyā bhūtvā niyatamānasaḥ |
śrīmatyāyatane viṣṇo śśiśye naravarātmajaḥ ||

हिंदी अर्थ

बची हुई हवि खाकर और अपने कल्याण की प्रार्थना करके, भगवान नारायण का ध्यान करते हुए, वैदेही के साथ मौन और संयमित मन से राजकुमार विष्णु के सुंदर मंदिर में अच्छी तरह बिछे कुश के आसन पर सोए।

English meaning

Eating what remained of the oblation and praying for his own good, meditating on the god Narayana, silent and controlled in mind with Vaidehi, the king's son lay on a well spread bed of kusha grass in the splendid shrine of Vishnu.

5 2.6.5

एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुद्ध्य सः ।
अलङ्कारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः ॥

ekayāmāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ prativibuddhya saḥ |
alaṅkāravidhiṃ kṛtsnaṃ kārayāmāsa veśmanaḥ ||

हिंदी अर्थ

रात का एक पहर बचने पर जागकर उन्होंने पूरे भवन को सजवाया।

English meaning

Waking when one watch of the night remained, he had the whole house adorned.

6 2.6.6

तत्र श्रृण्वन्सुखा वाच स्सूतमागधवन्दिनाम् ।
पूर्वां सध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः ॥

tatra śrṛṇvansukhā vāca ssūtamāgadhavandinām |
pūrvāṃ sadhyāmupāsīno jajāpa yatamānasaḥ ||

हिंदी अर्थ

वहाँ सूतों, मागधों और बंदीजनों के मधुर वचन सुनते हुए उन्होंने प्रातः संध्या की और संयमित मन से जप किया।

English meaning

There, hearing the pleasant words of the bards, heralds and panegyrists, he performed the morning twilight worship and silently repeated prayers with a controlled mind.

7 2.6.7

तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम् ।
विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास स द्विजान् ॥

tuṣṭāva praṇataścaiva śirasā madhusūdanam |
vimalakṣaumasaṃvīto vācayāmāsa sa dvijān ||

हिंदी अर्थ

सिर झुकाकर उन्होंने मधुसूदन की स्तुति की, और स्वच्छ रेशमी वस्त्र पहनकर ब्राह्मणों से स्वस्तिवाचन कराया।

English meaning

Bowing his head, he praised Madhusudana, and dressed in clean silk had the brahmins recite blessings.

8 2.6.8

तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा ।
अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः ॥

teṣāṃ puṇyāhaghoṣo'tha gambhīramadhurastadā |
ayodhyāṃ pūrayāmāsa tūryaghoṣānunāditaḥ ||

हिंदी अर्थ

उनका गंभीर और मधुर पुण्याहवाचन का घोष, तुरहियों की ध्वनि से गूँजता हुआ, तब अयोध्या में भर गया।

English meaning

Their deep and sweet cry of an auspicious day, echoed by the sound of trumpets, then filled Ayodhya.

9 2.6.9

कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् ।
अयोध्यानिलयश्श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥

kṛtopavāsaṃ tu tadā vaidehyā saha rāghavam |
ayodhyānilayaśśrutvā sarvaḥ pramudito janaḥ ||

हिंदी अर्थ

अयोध्या के सब निवासी यह सुनकर प्रसन्न हुए कि राघव ने वैदेही के साथ उपवास किया है।

English meaning

All the people living in Ayodhya were delighted to hear that Raghava had kept the fast with Vaidehi.

10 2.6.10

ततः पौरजनस्सर्वश्श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।
प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं पुरीम् ॥

tataḥ paurajanassarvaśśrutvā rāmābhiṣecanam |
prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā cakre śobhayituṃ purīm ||

हिंदी अर्थ

फिर सब नगरवासी राम के अभिषेक की बात सुनकर और रात को प्रभात होते देखकर नगर को सजाने लगे।

English meaning

Then all the citizens, hearing of Rama's consecration and seeing the night turn to dawn, set about adorning the city.

11-13 2.6.11-13

सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च ।
चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च ।
नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च ।
कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ।
सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च ।
ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा ॥

sitābhraśikharābheṣu devatāyataneṣu ca |
catuṣpatheṣu rathyāsu caityeṣvaṭṭālakeṣu ca |
nānāpaṇyasamṛddheṣu vaṇijāmāpaṇeṣu ca |
kuṭumbināṃ samṛddheṣu śrīmatsu bhavaneṣu ca |
sabhāsu caiva sarvāsu vṛkṣeṣvālakṣiteṣu ca |
dhvajā ssamucchritāścitrāḥ patākāścābhavaṃstadā ||

हिंदी अर्थ

सफेद बादलों के शिखर जैसे चमकते मंदिरों पर, चौराहों और गलियों में, पवित्र वृक्षों और अटारियों पर, अनेक वस्तुओं से भरी व्यापारियों की दुकानों में, गृहस्थों के समृद्ध और सुंदर भवनों में, सब सभाओं में और दिखाई देने वाले वृक्षों पर रंग बिरंगी ध्वजाएँ और पताकाएँ ऊँची लगाई गईं।

English meaning

On the temples shining like peaks of white cloud, at crossroads and in streets, at sacred trees and on watchtowers, in the merchants' shops rich with many wares, in the prosperous and splendid houses of householders, in all the halls and on the trees that could be seen, colourful flags and banners were raised high.

14 2.6.14

नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम् ।
मनः कर्णसुखा वाच श्शुशृवुश्च ततस्ततः ॥

naṭanartakasaṅghānāṃ gāyakānāṃ ca gāyatām |
manaḥ karṇasukhā vāca śśuśṛvuśca tatastataḥ ||

हिंदी अर्थ

जहाँ तहाँ नटों, नर्तकों के समूहों और गाते गायकों के मन और कानों को सुख देने वाले स्वर सुनाई देते थे।

English meaning

Here and there could be heard the words of troupes of actors and dancers and of singers singing, pleasing to mind and ear.

15 2.6.15

रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः ।
रामाभिषेके सम्प्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥

rāmābhiṣekayuktāśca kathāścakrurmitho janāḥ |
rāmābhiṣeke samprāpte catvareṣu gṛheṣu ca ||

हिंदी अर्थ

राम का अभिषेक निकट आने पर लोग चौराहों और घरों में आपस में उसी की बातें करते थे।

English meaning

With Rama's consecration at hand, people talked together about it in the squares and in their homes.

16 2.6.16

बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु सङ्घशः ।
रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेवं मिथः कथाः ॥

bālā api krīḍamānā gṛhadvāreṣu saṅghaśaḥ |
rāmābhiṣavasaṃyuktāścakrurevaṃ mithaḥ kathāḥ ||

हिंदी अर्थ

घरों के द्वार पर झुंड में खेलते बच्चे भी आपस में राम के अभिषेक की बातें करते थे।

English meaning

Even children playing in groups at the doors of houses talked together about Rama's consecration.

17 2.6.17

कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः ।
राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने ॥

kṛtapuṣpopahāraśca dhūpagandhādhivāsitaḥ |
rājamārgaḥ kṛtaḥ śrīmānpaurai rāmābhiṣecane ||

हिंदी अर्थ

राम के अभिषेक के लिए नगरवासियों ने राजमार्ग को फूलों की भेंट से सुंदर और धूप की सुगंध से सुवासित किया।

English meaning

For Rama's consecration the citizens made the royal road splendid with offerings of flowers and fragrant with incense.

18 2.6.18

प्रकाशकरणार्थं च निशागमनशङ्कया ।
दीपवृक्षां स्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः ॥

prakāśakaraṇārthaṃ ca niśāgamanaśaṅkayā |
dīpavṛkṣāṃ stathā cakruranu rathyāsu sarvaśaḥ ||

हिंदी अर्थ

रात हो जाने की आशंका से उन्होंने प्रकाश के लिए गलियों में सब ओर दीपवृक्ष लगाए।

English meaning

Fearing nightfall might come, they set up lamp trees all along the streets to give light.

19-20 2.6.19-20

अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः ।
आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ।
समेत्य सङ्घशस्सर्वे चत्वरेषु सभासु च ।
कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम् ॥

alaṅkāraṃ purasyaivaṃ kṛtvā tatpuravāsinaḥ |
ākāṅkṣamāṇā rāmasya yauvarājyābhiṣecanam |
sametya saṅghaśassarve catvareṣu sabhāsu ca |
kathayanto mithastatra praśaśaṃsurjanādhipam ||

हिंदी अर्थ

इस प्रकार नगर को सजाकर वहाँ के निवासी राम के युवराज अभिषेक की प्रतीक्षा में चौराहों और सभाओं में झुंड बनाकर इकट्ठे हुए और आपस में बात करते हुए राजा की प्रशंसा करने लगे।

English meaning

Having adorned the city in this way, the people who lived there, longing for Rama's consecration as prince regent, gathered in groups in the squares and halls and, talking together, praised the king.

21 2.6.21

अहो महात्मा राजाऽयमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।
ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

aho mahātmā rājā'yamikṣvākukulanandanaḥ |
jñātvā yo vṛddhamātmānaṃ rāmaṃ rājye'bhiṣekṣyati ||

हिंदी अर्थ

अहा, इक्ष्वाकु कुल को आनंद देने वाले ये राजा महात्मा हैं, जो स्वयं को वृद्ध जानकर राम का राज्याभिषेक करेंगे।

English meaning

Ah, great souled is this king, the joy of the Ikshvaku line, who knowing himself to be old will consecrate Rama as king.

22 2.6.22

सर्वेप्यनुगृहीता स्मो यन्नो रामो महीपतिः ।
चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥

sarvepyanugṛhītā smo yanno rāmo mahīpatiḥ |
cirāya bhavitā goptā dṛṣṭalokaparāvaraḥ ||

हिंदी अर्थ

हम सब पर कृपा हुई है, क्योंकि संसार का ऊँच नीच देख चुके राम लंबे समय तक हमारे रक्षक राजा होंगे।

English meaning

We are all favoured, since Rama will be our lord, a long time protector who has seen the high and low of the world.

23 2.6.23

अनुद्धतमनाः विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः ।
यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथाऽस्मास्वपि राघवः ॥

anuddhatamanāḥ vidvāndharmātmā bhrātṛvatsalaḥ |
yathā ca bhrātṛṣu snigdhastathā'smāsvapi rāghavaḥ ||

हिंदी अर्थ

राघव अहंकारी नहीं हैं, वे विद्वान, धर्मात्मा और भाइयों से प्रेम करने वाले हैं; जैसे वे भाइयों से स्नेह करते हैं वैसे ही हमसे भी।

English meaning

Raghava is not arrogant, he is learned, righteous and loves his brothers; as he is affectionate to his brothers, so he is to us.

24 2.6.24

चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः ।
यत्प्रसादोनभिषिक्तं तु रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥

ciraṃ jīvatu dharmātmā rājā daśaratho'naghaḥ |
yatprasādonabhiṣiktaṃ tu rāmaṃ drakṣyāmahe vayam ||

हिंदी अर्थ

धर्मात्मा और निष्पाप राजा दशरथ चिरंजीवी हों, जिनकी कृपा से हम राम का अभिषेक देखेंगे।

English meaning

Long live the righteous and sinless King Dasharatha, by whose grace we shall see Rama consecrated.

25 2.6.25

एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवु स्तदा ।
दिग्भ्योपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः ॥

evaṃvidhaṃ kathayatāṃ paurāṇāṃ śuśruvu stadā |
digbhyopi śrutavṛttāntāḥ prāptā jānapadā janāḥ ||

हिंदी अर्थ

जब नगरवासी ऐसी बातें कर रहे थे, तब समाचार सुनकर जनपद के लोग सब दिशाओं से आ पहुँचे।

English meaning

While the citizens talked like this, people of the countryside who had heard the news arrived from every direction.

26 2.6.26

ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् ।
रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः ॥

te tu digbhyaḥ purīṃ prāptā draṣṭuṃ rāmābhiṣecanam |
rāmasya pūrayāmāsuḥ purīṃ jānapadā janāḥ ||

हिंदी अर्थ

राम का अभिषेक देखने सब दिशाओं से नगर में आए जनपद के लोगों ने राम की नगरी भर दी।

English meaning

Coming from every quarter to the city to see Rama's consecration, the country people filled Rama's city.

27 2.6.27

जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः ।
पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः ॥

janaughaistairvisarpadbhiḥ śuśruve tatra nisvanaḥ |
parvasūdīrṇavegasya sāgarasyeva nisvanaḥ ||

हिंदी अर्थ

उमड़ती भीड़ का शोर वहाँ पूर्णिमा पर उफनते समुद्र की गर्जना जैसा सुनाई देता था।

English meaning

The noise of those surging crowds was heard there like the roar of the ocean when its waves rise at the full moon.

28 2.6.28

ततस्तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः ।
समन्तत स्सस्वनमाकुलं बभौ समुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम् ॥

tatastadindrakṣayasannibhaṃ puraṃ didṛkṣubhirjānapadairupāgataiḥ |
samantata ssasvanamākulaṃ babhau samudrayādobhirivārṇavodakam ||

हिंदी अर्थ

तब इंद्र के निवास जैसा वह नगर, देखने आए जनपद के लोगों से चारों ओर भरा और कोलाहल से गूँजता, जलजंतुओं से भरे समुद्र के जल की तरह शोभित हुआ।

English meaning

Then that city, like the home of Indra, crowded on all sides and loud with the country people who had come to see, shone like the ocean's waters teeming with sea creatures.

Next sarga · Ayodhya Kanda 7Manthara Brings the NewsFrom the palace roof the maid Manthara sees the celebrations and learns their cause. She rushes to Kaikeyi, who is delighted and gives her an ornament…

Characters in this sarga

All characters