Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 43 of 119 21 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 43

Kausalya's Lament

अयोध्याकांड, सर्ग 43: कौसल्या का विलाप

Kausalya mourns her son, imagining him sleeping on the ground and eating forest roots.

कौसल्या अपने पुत्र के लिए विलाप करती हैं, कल्पना करती हैं कि वह भूमि पर सोता और कंद-मूल खाता होगा।

1 2.43.1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।
कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥

tataḥ samīkṣya śayane sannaṃ śokena pārthivam |
kauśalyā putraśokārtā tamuvāca mahīpatim ||

हिंदी अर्थ

फिर राजा को शय्या पर शोक में डूबा देखकर पुत्रशोक से पीड़ित कौसल्या ने पृथ्वीपति से कहा:

English meaning

Then, seeing the king sunk in grief on his bed, Kausalya, tormented by grief for her son, said to the lord of the earth:

2 2.43.2

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥

rāghave naraśārdūle viṣamuptvāhijihmagā |
vicariṣyati kaikeyī nirmukteva hi pannagī ||

हिंदी अर्थ

पुरुषसिंह राघव पर अपना विष उगलकर कुटिल कैकेयी केंचुल छोड़ चुकी नागिन की तरह घूमेगी।

English meaning

Having spat her poison on Raghava, tiger among men, crooked Kaikeyi will roam about like a snake that has shed its skin.

3 2.43.3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥

vivāsya rāmaṃ subhagā labdhakāmā samāhitā |
trāsayiṣyati māṃ bhūyo duṣṭāhiriva veśmani ||

हिंदी अर्थ

राम को निर्वासित करके, अपनी इच्छा पूरी करके और निश्चिंत होकर वह भाग्यशालिनी घर में दुष्ट साँप की तरह मुझे फिर डराएगी।

English meaning

Having banished Rama, the fortunate one, her wish fulfilled and at ease, will frighten me again like a wicked snake in the house.

4 2.43.4

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥

atha sma nagare rāmaścaran bhaikṣaṃ gṛhe vaset |
kāmakāro varaṃ dātumapi dāsaṃ mamātmajam ||

हिंदी अर्थ

यदि आपको अपनी इच्छा से उसे वर देना ही था, तो बेहतर होता कि राम नगर में घर रहकर भिक्षा माँगते, या मेरे पुत्र को दास बना दिया जाता।

English meaning

Better that Rama should live at home in the city begging alms, or that my son be made a slave, if you had to grant her boon at will.

5 2.43.5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।
प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥

pātayitvā tu kaikeyyā rāmaṃ sthānādyatheṣṭataḥ |
pradiṣṭo rakṣasāṃ bhāgaḥ parvaṇīvāhitāgninā ||

हिंदी अर्थ

अपनी इच्छा से राम को उनके स्थान से गिराकर कैकेयी ने राक्षसों को उनका भाग दे दिया है, जैसे अमावस्या के यज्ञ में कोई अग्निहोत्री दे।

English meaning

By casting Rama from his place as she wished, Kaikeyi has given the rakshasas their share, as a fire keeper might at the new moon rite.

6 2.43.6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।
वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥

gajarājagatirvīro mahābāhurdhanurdharaḥ |
vanamāviśate nūnaṃ sabhārya ssaha lakṣmaṇaḥ ||

हिंदी अर्थ

गजराज जैसी चाल वाले वीर, महाबाहु धनुर्धर निश्चय ही अब अपनी पत्नी और लक्ष्मण के साथ वन में प्रवेश कर रहे हैं।

English meaning

The heroic, mighty armed archer, walking like a king of elephants, is surely entering the forest now with his wife and Lakshmana.

7 2.43.7

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।
त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥

vane tvadṛṣṭaduḥkhānāṃ kekayyānumate tvayā |
tyaktānāṃ vanavāsāya kānvavasthā bhaviṣyati ||

हिंदी अर्थ

जिन्होंने कभी दुख नहीं देखा, और जिन्हें कैकेयी की इच्छा पर आपने वनवास के लिए त्याग दिया, उनकी वन में क्या दशा होगी?

English meaning

What will become of them in the forest, who have never known sorrow, abandoned by you at Kaikeyi's wish to live in the forest?

8 2.43.8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥

te ratnahīnāstaruṇāḥ phalakāle vivāsitāḥ |
kathaṃ vatsyanti kṛpaṇāḥ phalamūlaiḥ kṛtāśanāḥ ||

हिंदी अर्थ

रत्नों से वंचित, युवा, सुख भोगने की आयु में निर्वासित, वे दीन केवल फल और कंद खाकर कैसे रहेंगे?

English meaning

Stripped of their jewels, young, exiled in the season of enjoyment, how will those poor ones live, eating only fruit and roots?

9 2.43.9

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।
सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥

apīdānīṃ sa kālassyānmama śokakṣaya śśivaḥ |
sabhāryaṃ yatsaha bhrātrā paśyeyamiha rāghavam ||

हिंदी अर्थ

क्या वह शुभ समय आएगा जब मेरा शोक समाप्त होगा, जब मैं राघव को पत्नी और भाई के साथ यहाँ देखूँगी?

English meaning

Will that blessed time come when my grief ends, when I see Raghava here with his wife and brother?

10 2.43.10

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥

śrṛtvaivopasthitau vīrau kadāyodhyā bhaviṣyati |
yaśasvinī hṛṣṭajanā sūcchritadhvajamālinī ||

हिंदी अर्थ

कब अयोध्या, दोनों वीरों के आने की बात सुनकर, फिर यशस्वी होगी, उसके लोग प्रसन्न होंगे, ऊँची ध्वजमालाओं से सजी?

English meaning

When will Ayodhya, hearing that the two heroes have come, be renowned again, its people joyful, garlanded with high banners?

11 2.43.11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।
नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥

kadā prekṣya naravyāghrāvaraṇyātpunarāgatau |
nandiṣyati purī hṛṣṭā samudra iva parvaṇi ||

हिंदी अर्थ

कब नगरी दोनों पुरुषव्याघ्रों को वन से लौटा देखकर पूर्णिमा पर समुद्र की तरह आनंदित होगी?

English meaning

When will the city, seeing the two tigers among men back from the forest, rejoice like the ocean at the full moon?

12 2.43.12

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥

kadā'yodhyāṃ mahābāhuḥ purīṃ vīraḥ pravekṣyati |
puraskṛtya rathe sītāṃ vṛṣabho govadhūmiva ||

हिंदी अर्थ

कब महाबाहु वीर रथ में सीता को आगे करके अयोध्या नगरी में प्रवेश करेंगे, जैसे बैल अपनी गाय के साथ?

English meaning

When will the mighty armed hero enter the city of Ayodhya, with Sita before him in the chariot, like a bull with his cow?

13 2.43.13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।
लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥

kadā prāṇisahasrāṇi rājamārge mamātmajau |
lājairavakiriṣyanti praviśantāvarindamau ||

हिंदी अर्थ

कब राजमार्ग पर हजारों लोग प्रवेश करते मेरे दोनों शत्रुदमन पुत्रों पर लावा बरसाएँगे?

English meaning

When will thousands of beings on the royal road shower my two sons, subduers of foes, with parched grain as they enter?

14 2.43.14

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।
उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥

praviśantau kadā'yodhyāṃ drakṣyāmi śubhakuṇḍalau |
udagrāyudhanistriṃśau saśrṛṅgāviva parvatau ||

हिंदी अर्थ

कब मैं उन्हें सुंदर कुंडल पहने, अस्त्र और तलवारें उठाए, शिखरों वाले दो पर्वतों की तरह अयोध्या में प्रवेश करते देखूँगी?

English meaning

When shall I see them entering Ayodhya, wearing fine earrings, their weapons and swords raised, like two mountains with their peaks?

15 2.43.15

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।
प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥

kadāsumanasaḥ kanyādvijātīnāṃ phalāni ca |
pradiśantaḥ purīṃ hṛṣṭāḥ kariṣyanti pradakṣiṇam ||

हिंदी अर्थ

कब कन्याएँ और ब्राह्मण फूल और फल अर्पित करते हुए प्रसन्नता से नगर की प्रदक्षिणा करेंगे?

English meaning

When will maidens and brahmins, offering flowers and fruit, joyfully walk round the city in reverence?

16 2.43.16

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।
अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥

kadā pariṇato buddhyā vayasā cāmaraprabhaḥ |
abhyupaiṣyati dharmajñastrivarṣa iva māṃ lalan ||

हिंदी अर्थ

कब बुद्धि और आयु में परिपक्व, देवता जैसे तेजस्वी वह धर्मज्ञ तीन वर्ष के बालक की तरह खेलते हुए मेरे पास आएगा?

English meaning

When will the righteous one, mature in wisdom and age and bright as a god, come to me playfully like a three year old?

17 2.43.17

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।
पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः ॥

nissaṃśayaṃ mayā manye purā vīra kadaryayā |
pātukāmeṣu vatseṣu mātṛ़ṇāṃ śātitāsstanāḥ ||

हिंदी अर्थ

हे वीर, मुझे निःसंदेह लगता है कि बहुत पहले मैंने निर्दयी होकर माताओं के स्तन काट दिए थे जब उनके बछड़े पीना चाहते थे।

English meaning

Hero, I think without doubt that long ago, cruel as I was, I cut off mothers' udders while their calves wanted to drink.

18 2.43.18

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥

sāhaṃ gauriva siṃhena vivatsā vatsalā kṛtā |
kaikeyyā puruṣavyāghra bālavatseva gaurbalāt ||

हिंदी अर्थ

हे पुरुषव्याघ्र, मुझ वात्सल्यमयी को कैकेयी ने बलपूर्वक बछड़े से रहित कर दिया, जैसे छोटे बछड़े वाली गाय को सिंह ने।

English meaning

Tiger among men, I, so loving, have been made calfless by Kaikeyi by force, like a cow with a young calf robbed by a lion.

19 2.43.19

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥

na hi tāvadguṇairjuṣṭaṃ sarvaśāstraviśāradam |
ekaputrā vinā putramahaṃ jīvitumutsahe ||

हिंदी अर्थ

एक ही पुत्र होने से मैं इतने गुणवान और सब शास्त्रों में निपुण पुत्र के बिना जी नहीं सकती।

English meaning

Having only one son, I cannot live without my son, so full of virtues and skilled in all the shastras.

20 2.43.20

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥

na hi me jīvite kiñcitsāmarthyamiha kalpyate |
apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ mahābāhuṃ mahābalam ||

हिंदी अर्थ

अपने प्रिय, महाबाहु और महाबली पुत्र को न देखकर मुझमें यहाँ जीने की कोई शक्ति नहीं।

English meaning

I find no strength in me to live here without seeing my dear son, mighty armed and mighty.

21 2.43.21

अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।
महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥

ayaṃ hi māṃ dīpayate samutthitaḥ tanūjaśokaprabhavo hutāśanaḥ |
mahīmimāṃ raśmibhiruddhataprabhaḥ yathā nidāghe bhagavān divākaraḥ ||

हिंदी अर्थ

पुत्रशोक से उत्पन्न यह अग्नि उठकर मुझे वैसे जला रही है जैसे ग्रीष्म में भगवान सूर्य अपनी प्रखर किरणों से इस पृथ्वी को।

English meaning

This fire born of grief for my son, risen up, burns me, as the blessed sun in summer burns this earth with its blazing rays.

Next sarga · Ayodhya Kanda 44Sumitra's ComfortSumitra consoles Kausalya, reminding her of Rama's strength and virtue and promising he will return with glory.

Characters in this sarga

All characters