यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत । नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥
yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata | naivekṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī ||
हिंदी अर्थ जब तक उनके जाने की धूल दिखाई देती रही, तब तक इक्ष्वाकुश्रेष्ठ ने अपनी आँखें नहीं हटाईं।
English meaning As long as the dust of his departure could be seen, the best of the Ikshvakus did not withdraw his eyes.
यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् । तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥
yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam | tāvadvyavardhate vāsya dharaṇyāṃ putradarśane ||
हिंदी अर्थ जब तक राजा अपने प्रिय और परम धर्मात्मा पुत्र को देख सके, तब तक मानो उन्हें देखने के लिए धरती पर ऊँचे होते गए।
English meaning As long as the king could see his dear and most righteous son, he seemed to grow taller on the earth to see him.
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः । तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥
na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ | tadā''rtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale ||
हिंदी अर्थ जब राजा को राम की धूल भी दिखनी बंद हो गई, तब वे पीड़ित और उदास होकर भूमि पर गिर पड़े।
English meaning When the king could no longer see even Rama's dust, he fell to the ground, stricken and dejected.
तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना । वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥
tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā | vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā ||
हिंदी अर्थ उनकी पत्नी कौसल्या उनकी दाहिनी भुजा के पास आईं, और भरत को प्रिय मानने वाली कैकेयी बाईं ओर।
English meaning His wife Kausalya came to his right arm, and Kaikeyi, who loved Bharata, came to his left side.
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च । उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥
tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca | uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ ||
हिंदी अर्थ नीति, धर्म और विनय से संपन्न राजा ने व्यथित इंद्रियों से कैकेयी को देखकर कहा:
English meaning The king, rich in wisdom, dharma and courtesy, his senses in pain, looked at Kaikeyi and said:
कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी । न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥
kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī | na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī ||
हिंदी अर्थ कैकेयी, हे दुराचारिणी, मेरे अंगों को मत छुओ। मैं तुम्हें देखना नहीं चाहता। तुम न मेरी पत्नी हो न मेरी संबंधी।
English meaning Kaikeyi, woman of evil conduct, do not touch my limbs. I do not want to see you. You are neither my wife nor my kin.
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम । केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥
ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama | kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham ||
हिंदी अर्थ जो तुम पर आश्रित हैं, मैं उनका नहीं, न वे मेरे। मैं तुम्हें त्यागता हूँ, जो केवल स्वार्थ में लगी हो और जिसने धर्म छोड़ दिया।
English meaning I am not theirs who depend on you, nor are they mine. I give you up, who care only for gain and have abandoned dharma.
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् । अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥
agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat | anujānāmi tatsarvamasmin loke paratra ca ||
हिंदी अर्थ मैंने तुम्हारा हाथ पकड़ा और तुम्हें अग्नि की परिक्रमा कराई, वह सब मैं इस लोक और परलोक में त्यागता हूँ।
English meaning That I took your hand and led you round the fire, I renounce all of it, in this world and the next.
भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् । यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥
bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam | yanme sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat ||
हिंदी अर्थ यदि भरत यह अविनाशी राज्य पाकर प्रसन्न हों, तो पिता के लिए वे जो कुछ अर्पित करें वह मुझे न मिले।
English meaning If Bharata is pleased at gaining this imperishable kingdom, let whatever he offers for his father not reach me.
अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् । न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥
atha reṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam | nyavartata tadā devī kauśalyā śokakarśitā ||
हिंदी अर्थ फिर शोक से दुर्बल रानी कौसल्या ने धूल से सने राजा को उठाया और लौट चलीं।
English meaning Then Queen Kausalya, wasted with grief, raised up the king, who was covered with dust, and turned back.
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना । अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥
hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā | anvatapyata dharmātmā putraṃ sañcintya tāpasam ||
हिंदी अर्थ अपने पुत्र को तपस्वी के रूप में सोचकर धर्मात्मा राजा ऐसे संतप्त हुए जैसे किसी ने जान बूझकर ब्राह्मण की हत्या की हो या हाथ से अग्नि छू ली हो।
English meaning The righteous king was tormented, thinking of his son as an ascetic, like one who has killed a brahmin wilfully or touched fire with his hand.
निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु । राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥
nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdato rathavartmasu | rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā ||
हिंदी अर्थ बार बार मुड़कर, रथ के पहियों की लीक में धँसते राजा का रूप ग्रहण लगे सूर्य की तरह फीका था।
English meaning Turning back again and again, sinking in the chariot ruts, the king's form did not shine, like the sun in eclipse.
विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् । नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥
vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran | nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt ||
हिंदी अर्थ दुख से पीड़ित, अपने प्रिय पुत्र को याद करते हुए उन्होंने विलाप किया, और यह जानकर कि पुत्र नगर की सीमा तक पहुँच गया है, कहा:
English meaning Stricken with grief, remembering his dear son, he lamented, and knowing his son had reached the city's edge, said:
वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् । पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥
vāhananāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam | padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate ||
हिंदी अर्थ मेरे पुत्र को ले जाने वाले उत्तम घोड़ों के खुरों के निशान मार्ग पर दिखते हैं, पर वे महात्मा नहीं दिखते।
English meaning The hoofprints of the fine horses that carry my son are seen on the road, but that great soul is not seen.
15-16
2.42.15-16
Copy link
यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः । वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः । स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः । काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥
yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ | vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ | sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ | kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate ||
हिंदी अर्थ मेरा श्रेष्ठ पुत्र, जो चंदन से लिप्त होकर कोमल तकियों पर सोता था और सुंदर वस्त्रों वाली स्त्रियाँ उसे पंखा झलती थीं, आज निश्चय ही कहीं किसी पेड़ की जड़ का सहारा लेकर लकड़ी या पत्थर को तकिया बनाकर सोएगा।
English meaning My best of sons, who slept on soft pillows, anointed with sandal, fanned by finely dressed women, today surely somewhere has taken shelter at the foot of a tree and will sleep with a log or a stone for his pillow.
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः । विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥
utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ | viniśśvasan prasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ ||
हिंदी अर्थ वह धूल से सना, दीन होकर, आहें भरता हुआ धरती से उठेगा, जैसे हथिनियों के बीच झरने से उठता नर हाथी।
English meaning He will rise from the ground, wretched, covered in dust, sighing like a bull elephant rising from a spring among the she elephants.
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः । राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥
drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ | rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही वनवासी लंबी भुजाओं वाले, लोकरक्षक राम को अनाथ की तरह उठकर चलते देखेंगे।
English meaning Surely the men of the forest will see long armed Rama, protector of the world, rise and go on like one without a protector.
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता । कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥
sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā | kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati ||
हिंदी अर्थ निश्चय ही सदा सुख की अभ्यस्त जनक की प्रिय पुत्री आज काँटों पर चलने से थकी हुई वन में जाएगी।
English meaning Surely Janaka's dear daughter, always used to comfort, will go into the forest today, wearied by treading on thorns.
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति । श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥
anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati | śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam ||
हिंदी अर्थ वनों से अनजान, वे हिंसक पशुओं की गंभीर, रोंगटे खड़े कर देने वाली दहाड़ सुनकर निश्चय ही डरेंगी।
English meaning Not knowing forests, she will surely be afraid, hearing the deep, hair raising roars of beasts of prey.
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस । न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥
sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa | na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe ||
हिंदी अर्थ कैकेयी, अपनी इच्छा पूरी करो; विधवा होकर राज्य में रहो। मैं उस पुरुषव्याघ्र के बिना जी नहीं सकता।
English meaning Kaikeyi, have your wish; live in the kingdom as a widow. I cannot live without that tiger among men.
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः । अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥
ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ | apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam ||
हिंदी अर्थ इस प्रकार विलाप करते, लोगों की भीड़ से घिरे राजा श्मशान से स्नान करके लौटे व्यक्ति की तरह श्रेष्ठ नगर में गए।
English meaning Lamenting so, surrounded by a crowd of people, the king entered the best of cities like one coming from a funeral bath.
23-24
2.42.23-24
Copy link
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् । क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् । तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् । विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥
śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām | klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām | tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan | vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam ||
हिंदी अर्थ पूरे नगर को देखकर, जिसके चौराहे और घर सूने थे, दुकानें और मंदिर बंद थे, लोग थके, दुर्बल और दुखी थे, और महामार्ग भीड़ रहित थे, केवल राम का ध्यान करते राजा विलाप करते हुए अपने महल में ऐसे गए जैसे सूर्य बादल में।
English meaning Seeing the whole city, its squares and houses empty, its shops and temples shut, its people weary, weak and grieving, its great roads not crowded, the king, thinking only of Rama, entered his palace lamenting, like the sun entering a cloud.
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् । रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥
mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam | rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca ||
हिंदी अर्थ राम, वैदेही और लक्ष्मण के बिना वह भवन ऐसे शांत महासरोवर जैसा था जिसके नाग को सुपर्ण उठा ले गया हो।
English meaning The house, without Rama, Vaidehi and Lakshmana, was like a great still lake whose serpent had been carried off by Suparna.
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः । उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥
atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ | uvāca mṛdumandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram ||
हिंदी अर्थ फिर नरेश ने रुँधे स्वर में विलाप करते हुए कोमल, धीमे, टूटे, दीन और बेसुर वचन कहे:
English meaning Then the lord of men, lamenting in a choking voice, spoke soft, slow, broken words, wretched and toneless:
कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् । न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥
kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām | na hyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati ||
हिंदी अर्थ मुझे शीघ्र राम की माता कौसल्या के घर ले चलो। कहीं और मेरे हृदय को सांत्वना नहीं मिलेगी।
English meaning Take me quickly to the house of Kausalya, Rama's mother. Nowhere else will my heart find comfort.
इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः । कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥
iti bruvantaṃ rājānamanayan dvāradarśinaḥ | kauśalyāyā gṛhaṃ tatra nyaveśyata vinītavat ||
हिंदी अर्थ राजा के ऐसा कहने पर द्वारपाल उन्हें कौसल्या के घर ले गए और वहाँ आदर से लिटा दिया।
English meaning As the king spoke, the door keepers took him to Kausalya's house and laid him there with respect.
ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् । अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥
tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā niveśanam | adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ ||
हिंदी अर्थ कौसल्या के भवन में जाकर और शय्या पर लेटकर भी उनका मन व्याकुल रहा।
English meaning Having entered Kausalya's house and lain on the bed, his mind was still in turmoil.
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् । अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥
putradvayavihīnaṃ ca snuṣayāpi vivarjitam | apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram ||
हिंदी अर्थ राजा ने भवन को दोनों पुत्रों और पुत्रवधू के बिना ऐसे देखा जैसे चंद्रमा के बिना आकाश।
English meaning The king saw the house without his two sons and without his daughter in law, like the sky without the moon.
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् । उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥
tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān | uccaissvareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām ||
हिंदी अर्थ यह देखकर पराक्रमी महाराज ने भुजा उठाकर जोर से पुकारा: हाय राघव, तुम मुझे छोड़ रहे हो!
English meaning Seeing it, the mighty great king raised his arm and cried aloud: Alas, Raghava, you abandon me!
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः । परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥
sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ | pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam ||
हिंदी अर्थ सुखी होंगे वे श्रेष्ठ पुरुष जो उस समय जीवित रहेंगे और राम को लौटा देखकर उन्हें गले लगाएँगे।
English meaning Happy indeed will those best of men live at that time who will embrace Rama when they see him come back.
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः । अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥
atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ | ardharātre daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt ||
हिंदी अर्थ फिर रात आने पर, जो उनके लिए कालरात्रि जैसी थी, आधी रात को दशरथ ने कौसल्या से कहा:
English meaning Then, when night had come, like his own night of doom, at midnight Dasharatha said to Kausalya:
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते । न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥
rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate | na tvā paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa ||
हिंदी अर्थ मेरी दृष्टि जो राम के पीछे गई थी, अब तक नहीं लौटी। कौसल्या, मैं तुम्हें नहीं देख पाता। कृपया हाथ से मुझे छुओ।
English meaning My sight that followed Rama has not come back even now. I cannot see you, Kausalya. Touch me with your hand, please.
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् । उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥
taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram | upopaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram ||
हिंदी अर्थ राजा को शय्या पर केवल राम का ध्यान करते देखकर रानी उनके पास बैठीं और और अधिक व्याकुल होकर, आहें भरते हुए, कठिन विलाप करने लगीं।
English meaning Seeing the king on the bed thinking only of Rama, the queen sat close beside him and, even more distressed, sighing, lamented bitterly.