Skip to content
Ayodhya Kanda Sarga 36 of 119 18 shlokas Journey stop 4
Valmiki Ramayana · Ayodhya Kanda · Sarga 36

The Army Refused

अयोध्याकांड, सर्ग 36: सेना देने से इनकार

Dasharatha orders an army and treasure to go with Rama. Kaikeyi objects, the minister Siddhartha reasons with her, and Rama asks only for bark garments and a spade.

दशरथ राम के साथ सेना और कोष भेजने का आदेश देते हैं। कैकेयी आपत्ति करती हैं, मंत्री सिद्धार्थ उन्हें समझाते हैं, और राम केवल वल्कल और कुदाल माँगते हैं।

1 2.36.1

ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः ॥

tatassumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
sabāṣpamatiniśśvaśya jagādedaṃ punaḥ punaḥ ||

हिंदी अर्थ

तब अपने वचन से पीड़ित इक्ष्वाकु राजा ने आँसुओं के साथ गहरी आहें भरते हुए सुमंत्र से बार बार कहा:

English meaning

Then the Ikshvaku king, tormented by his promise, sighing deeply with tears, said this to Sumantra again and again:

2 2.36.2

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥

sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām ||

हिंदी अर्थ

सारथि, रत्नों से भरपूर चतुरंगिणी सेना राघव के पीछे जाने के लिए तुरंत तैयार की जाए।

English meaning

Charioteer, let an army of four divisions, well supplied with treasure, be made ready at once to follow Raghava.

3 2.36.3

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥

rūpājīvāśca vādinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ ||

हिंदी अर्थ

गणिकाएँ, वादक और धनी व्यापारी भलीभाँति फैलकर राजकुमार के दल की शोभा बढ़ाएँ।

English meaning

Let courtesans, musicians and rich merchants, spread out well, adorn the prince's train.

4 2.36.4

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥

ye cainamupajīvanti ramate yaiśca vīryataḥ |
teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tānapyatra niyojaya ||

हिंदी अर्थ

जो उन पर आश्रित हैं और जिनके पराक्रम में वे आनंद लेते हैं, उन्हें अनेक प्रकार का धन देकर उन्हें भी साथ भेजो।

English meaning

Those who depend on him and those in whose prowess he delights, give them much of every kind and appoint them to go too.

5 2.36.5

आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च ।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः ॥

āyudhāni ca mukhyāni nāgarā śśakaṭāni ca |
anugacchantu kākutsthaṃ vyādhāścāraṇya gocarāḥ ||

हिंदी अर्थ

उत्तम अस्त्र, नगरवासी, गाड़ियाँ और वन जानने वाले शिकारी काकुत्स्थ के पीछे जाएँ।

English meaning

Let the best weapons, townsmen, carts and hunters who know the forest follow Kakutstha.

6 2.36.6

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति ॥

nighnan mṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyasya smariṣyati ||

हिंदी अर्थ

हिरणों और हाथियों का शिकार करते, वन का मधु पीते और अनेक नदियाँ देखते हुए उन्हें राज्य की याद नहीं आएगी।

English meaning

Killing deer and elephants, drinking forest honey and seeing many rivers, he will not miss the kingdom.

7 2.36.7

धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥

dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |
tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane ||

हिंदी अर्थ

मेरा अन्न भंडार और धन कोष निर्जन वन में रहते राम के पीछे जाएँ।

English meaning

Let my granary and my treasury follow Rama as he lives in the lonely forest.

8 2.36.8

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः ।
ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥

yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃ ścāptadakṣiṇāḥ |
ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane ||

हिंदी अर्थ

पवित्र स्थानों पर यज्ञ करते, उचित दक्षिणा देते और ऋषियों से मिलते हुए वे वन में सुख से रहेंगे।

English meaning

Sacrificing in holy places, giving fitting fees and meeting with sages, he will live happily in the forest.

9 2.36.9

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥

bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
sarvakāmaiḥ saha śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti ||

हिंदी अर्थ

महाबाहु भरत अयोध्या की रक्षा करेंगे। श्रीमान राम को सब सुख सुविधाएँ दी जाएँ।

English meaning

Mighty armed Bharata will protect Ayodhya. Let glorious Rama be provided with every comfort.

10 2.36.10

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम् ।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥

evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhaya māgatam |
mukhaṃ cāpyagamacchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata ||

हिंदी अर्थ

काकुत्स्थ के ऐसा कहने पर कैकेयी भयभीत हो गईं; उनका मुँह सूख गया और स्वर रुँध गया।

English meaning

As Kakutstha spoke so, fear came upon Kaikeyi; her mouth went dry and her voice choked.

11 2.36.11

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥

sā viṣaṇṇā ca santrastā mukhena pariśuṣyatā |
rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उदास और डरी हुई, सूखे मुँह वाली कैकेयी ने राजा की ओर मुड़कर कहा:

English meaning

Dejected and frightened, her mouth dry, Kaikeyi turned to the king and said:

12 2.36.12

राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥

rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate ||

हिंदी अर्थ

हे साधु, भरत लोगों से खाली, स्वादहीन और सूना राज्य नहीं लेंगे, जैसे वह मदिरा जिसका सार पी लिया गया हो।

English meaning

Good sir, Bharata will not accept a kingdom emptied of people, tasteless and empty, like wine whose essence has been drunk.

13 2.36.13

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम् ।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥

kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇām |
rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām ||

हिंदी अर्थ

जब लज्जा छोड़कर कैकेयी ने ये अत्यंत कठोर वचन कहे, तब राजा दशरथ ने उस विशाल नेत्रों वाली रानी से कहा:

English meaning

As Kaikeyi, shame cast off, said these very cruel words, King Dasharatha spoke to the large eyed queen:

14 2.36.14

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते ।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥

vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri mā'hite |
anārye kṛtyamārabdhaṃ kiṃ na pūrvamupārudhaḥ ||

हिंदी अर्थ

मुझे ऐसे बोझ में जोतकर, जिसे मुझे ढोना है, अब क्यों चुभोती हो? हे अनार्ये, जब यह आरंभ हुआ तब पहले विरोध क्यों नहीं किया?

English meaning

Having yoked me to a burden I must carry, why do you goad me? Ignoble one, when this was begun, why did you not object before?

15 2.36.15

तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥

tasyaitatkrodhasaṃyuktamuktaṃ śrutvā varāṅganā |
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt ||

हिंदी अर्थ

उनके ये क्रोधभरे वचन सुनकर सुंदर कैकेयी दोगुनी क्रुद्ध होकर राजा से बोलीं:

English meaning

Hearing these angry words of his, the lovely Kaikeyi, doubly angry, said to the king:

16 2.36.16

वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥

vaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati ||

हिंदी अर्थ

आपके ही वंश में सगर ने अपने ज्येष्ठ पुत्र असमंज को निकाल दिया था। उसी प्रकार इन्हें भी जाना चाहिए।

English meaning

In your own line Sagara banished his eldest son, known as Asamanja. In the same way this one should go.

17 2.36.17

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत ॥

evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
vrīḍitaśca janassarva ssā ca taṃ nāvabudhyata ||

हिंदी अर्थ

यह सुनकर राजा दशरथ ने केवल कहा: धिक्कार है! सब लोग लज्जित हो गए, पर वे नहीं समझीं।

English meaning

Told this, King Dasharatha only said: Shame! All the people were ashamed, but she did not understand.

18 2.36.18

तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः ।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत् ॥

tatra vṛddho mahāmātrassiddhārtho nāma nāmataḥ |
śucirbahumato rājñaḥ kaikeyī midamabravīt ||

हिंदी अर्थ

वहाँ सिद्धार्थ नाम के एक वृद्ध महामंत्री, जो पवित्र और राजा द्वारा अत्यंत सम्मानित थे, ने कैकेयी से यह कहा:

English meaning

There an aged chief minister named Siddhartha, pure and highly esteemed by the king, said this to Kaikeyi:

Next sarga · Ayodhya Kanda 37Rama Puts On BarkRama and Lakshmana put on bark garments. When Sita struggles with hers, Vasishtha angrily tells Kaikeyi that Sita was never meant to wear bark.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story