ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः ॥
tatassumantramaikṣvākaḥ pīḍito'tra pratijñayā |
sabāṣpamatiniśśvaśya jagādedaṃ punaḥ punaḥ ||
हिंदी अर्थतब अपने वचन से पीड़ित इक्ष्वाकु राजा ने आँसुओं के साथ गहरी आहें भरते हुए सुमंत्र से बार बार कहा:
English meaningThen the Ikshvaku king, tormented by his promise, sighing deeply with tears, said this to Sumantra again and again:
सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥
sūta ratnasusampūrṇā caturvidhabalā camūḥ |
rāghavasyānuyātrārthaṃ kṣipraṃ pratividhīyatām ||
हिंदी अर्थसारथि, रत्नों से भरपूर चतुरंगिणी सेना राघव के पीछे जाने के लिए तुरंत तैयार की जाए।
English meaningCharioteer, let an army of four divisions, well supplied with treasure, be made ready at once to follow Raghava.
रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः ॥
rūpājīvāśca vādinyo vaṇijaśca mahādhanāḥ |
śobhayantu kumārasya vāhinīṃ suprasāritāḥ ||
हिंदी अर्थगणिकाएँ, वादक और धनी व्यापारी भलीभाँति फैलकर राजकुमार के दल की शोभा बढ़ाएँ।
English meaningLet courtesans, musicians and rich merchants, spread out well, adorn the prince's train.
ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥
ye cainamupajīvanti ramate yaiśca vīryataḥ |
teṣāṃ bahuvidhaṃ dattvā tānapyatra niyojaya ||
हिंदी अर्थजो उन पर आश्रित हैं और जिनके पराक्रम में वे आनंद लेते हैं, उन्हें अनेक प्रकार का धन देकर उन्हें भी साथ भेजो।
English meaningThose who depend on him and those in whose prowess he delights, give them much of every kind and appoint them to go too.
आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च ।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः ॥
āyudhāni ca mukhyāni nāgarā śśakaṭāni ca |
anugacchantu kākutsthaṃ vyādhāścāraṇya gocarāḥ ||
हिंदी अर्थउत्तम अस्त्र, नगरवासी, गाड़ियाँ और वन जानने वाले शिकारी काकुत्स्थ के पीछे जाएँ।
English meaningLet the best weapons, townsmen, carts and hunters who know the forest follow Kakutstha.
निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति ॥
nighnan mṛgān kuñjarāṃśca pibaṃścāraṇyakaṃ madhu |
nadīśca vividhāḥ paśyanna rājyasya smariṣyati ||
हिंदी अर्थहिरणों और हाथियों का शिकार करते, वन का मधु पीते और अनेक नदियाँ देखते हुए उन्हें राज्य की याद नहीं आएगी।
English meaningKilling deer and elephants, drinking forest honey and seeing many rivers, he will not miss the kingdom.
धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः ।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥
dhānyakośaśca yaḥ kaściddhanakośaśca māmakaḥ |
tau rāmamanugacchetāṃ vasantaṃ nirjane vane ||
हिंदी अर्थमेरा अन्न भंडार और धन कोष निर्जन वन में रहते राम के पीछे जाएँ।
English meaningLet my granary and my treasury follow Rama as he lives in the lonely forest.
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः ।
ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥
yajan puṇyeṣu deśeṣu visṛjaṃ ścāptadakṣiṇāḥ |
ṛṣibhiśca samāgamya pravatsyati sukhaṃ vane ||
हिंदी अर्थपवित्र स्थानों पर यज्ञ करते, उचित दक्षिणा देते और ऋषियों से मिलते हुए वे वन में सुख से रहेंगे।
English meaningSacrificing in holy places, giving fitting fees and meeting with sages, he will live happily in the forest.
भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥
bharataśca mahābāhurayodhyāṃ pālayiṣyati |
sarvakāmaiḥ saha śrīmān rāmaḥ saṃsādhyatāmiti ||
हिंदी अर्थमहाबाहु भरत अयोध्या की रक्षा करेंगे। श्रीमान राम को सब सुख सुविधाएँ दी जाएँ।
English meaningMighty armed Bharata will protect Ayodhya. Let glorious Rama be provided with every comfort.
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम् ।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत ॥
evaṃ bruvati kākutsthe kaikeyyā bhaya māgatam |
mukhaṃ cāpyagamacchoṣaṃ svaraścāpi nyarudhyata ||
हिंदी अर्थकाकुत्स्थ के ऐसा कहने पर कैकेयी भयभीत हो गईं; उनका मुँह सूख गया और स्वर रुँध गया।
English meaningAs Kakutstha spoke so, fear came upon Kaikeyi; her mouth went dry and her voice choked.
सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥
sā viṣaṇṇā ca santrastā mukhena pariśuṣyatā |
rājānamevābhimukhī kaikeyī vākyamabravīt ||
हिंदी अर्थउदास और डरी हुई, सूखे मुँह वाली कैकेयी ने राजा की ओर मुड़कर कहा:
English meaningDejected and frightened, her mouth dry, Kaikeyi turned to the king and said:
राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥
rājyaṃ gatajanaṃ sādho pītamaṇḍāṃ surāmiva |
nirāsvādyatamaṃ śūnyaṃ bharato nābhipatsyate ||
हिंदी अर्थहे साधु, भरत लोगों से खाली, स्वादहीन और सूना राज्य नहीं लेंगे, जैसे वह मदिरा जिसका सार पी लिया गया हो।
English meaningGood sir, Bharata will not accept a kingdom emptied of people, tasteless and empty, like wine whose essence has been drunk.
कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम् ।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥
kaikeyyāṃ muktalajjāyāṃ vadantyāmatidāruṇām |
rājā daśaratho vākyamuvācāyatalocanām ||
हिंदी अर्थजब लज्जा छोड़कर कैकेयी ने ये अत्यंत कठोर वचन कहे, तब राजा दशरथ ने उस विशाल नेत्रों वाली रानी से कहा:
English meaningAs Kaikeyi, shame cast off, said these very cruel words, King Dasharatha spoke to the large eyed queen:
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते ।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥
vahantaṃ kiṃ tudasi māṃ niyujya dhuri mā'hite |
anārye kṛtyamārabdhaṃ kiṃ na pūrvamupārudhaḥ ||
हिंदी अर्थमुझे ऐसे बोझ में जोतकर, जिसे मुझे ढोना है, अब क्यों चुभोती हो? हे अनार्ये, जब यह आरंभ हुआ तब पहले विरोध क्यों नहीं किया?
English meaningHaving yoked me to a burden I must carry, why do you goad me? Ignoble one, when this was begun, why did you not object before?
तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥
tasyaitatkrodhasaṃyuktamuktaṃ śrutvā varāṅganā |
kaikeyī dviguṇaṃ kruddhā rājānamidamabravīt ||
हिंदी अर्थउनके ये क्रोधभरे वचन सुनकर सुंदर कैकेयी दोगुनी क्रुद्ध होकर राजा से बोलीं:
English meaningHearing these angry words of his, the lovely Kaikeyi, doubly angry, said to the king:
वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत् ।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥
vaiva vaṃśe sagaro jyeṣṭhaṃ putramupārudhat |
asamañja iti khyātaṃ tathāyaṃ gantumarhati ||
हिंदी अर्थआपके ही वंश में सगर ने अपने ज्येष्ठ पुत्र असमंज को निकाल दिया था। उसी प्रकार इन्हें भी जाना चाहिए।
English meaningIn your own line Sagara banished his eldest son, known as Asamanja. In the same way this one should go.
एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत ॥
evamukto dhigityeva rājā daśaratho'bravīt |
vrīḍitaśca janassarva ssā ca taṃ nāvabudhyata ||
हिंदी अर्थयह सुनकर राजा दशरथ ने केवल कहा: धिक्कार है! सब लोग लज्जित हो गए, पर वे नहीं समझीं।
English meaningTold this, King Dasharatha only said: Shame! All the people were ashamed, but she did not understand.
तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः ।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत् ॥
tatra vṛddho mahāmātrassiddhārtho nāma nāmataḥ |
śucirbahumato rājñaḥ kaikeyī midamabravīt ||
हिंदी अर्थवहाँ सिद्धार्थ नाम के एक वृद्ध महामंत्री, जो पवित्र और राजा द्वारा अत्यंत सम्मानित थे, ने कैकेयी से यह कहा:
English meaningThere an aged chief minister named Siddhartha, pure and highly esteemed by the king, said this to Kaikeyi: