Vibhishana Points the Way

एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।
धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ॥

evamuktvātusaumitriṃjātaharṣovibhīṣaṇaḥ |
dhanuṣpāṇiṃnamādāyatvaramāṇojagāmasaḥ ||

अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।
दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ॥

avidūraṃtatogatvāpraviśyatumahadvanam |
darśamāmāsatatkarmalakṣmaṇātavibhīṣaṇaḥ ||

नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।
तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ॥

nīlajīmūtasaṅkāśaṃnyagrodhaṃbhīmadarśanam |
tejasvīrāvaṇabhrātālakṣmaṇāyanyavedayat ||

इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।
उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ॥

ihopahāraṃbhūtānāṃbalavānrāvaṇātmajaḥ |
upahṛtyatataḥpaścātsaṅgrāmamabhivartate ||

अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।
निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ॥

adṛśṭassarvabhūtānāṃtatobhavatirākṣasaḥ |
nihantisamareśatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ ||

तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।
विध्वंसयशरैर्दीप्टैः सरथंसाश्वसारथिम् ॥

tamapraviṣṭaṃnyagrodhaṃbalinaṃrāvaṇātmajam |
vidhvaṃsayaśarairdīpṭaiḥ sarathaṃsāśvasārathim ||

तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ॥

tathetyuktvāmahātejāssaumitrirmitranandanaḥ |
babhūvāvasthitastatracitraṃvisphārayan? dhanuḥ ||

स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।
इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ॥

sa rathenāgnivarṇenabalavānrāvaṇātmajaḥ |
indrajitkavacīkhaṅgīsadhvajaḥpratyadṛśyata ||

तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।
समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ॥

tamuvācamahātejāḥpaulastyamaparājitam |
samahvayetvāṃsamaresamyagyuddhaṃprayacchame ||

एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।
अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ॥

evamuktomahātejāmanasvīrāvaṇātmajaḥ |
abravītparuṣaṃvākyaṃtatradṛṣṭavāvibhīṣaṇam ||

इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।
कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ॥

ihatvaṃjātasamvṛddhaḥsākṣādbhrātāpiturmama |
kathaṃdruhyasiputrasyapitṛvyomamarākṣasa ||

न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।
प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ॥

na jñātitvaṃ na sauhārdhaṃ na jātistavadurmate |
pramāṇaṃ na ca saudaryaṃ na dharmodharmadūṣaṇa ||

शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।
यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ॥

śocyastvamasidurbuddhenindanīyaścasādhubhiḥ |
yastvaṃsvajanamutsṛjyaparabhṛtyatvamāgataḥ ||

नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।
क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ॥

naitachacithilayābuddhyātvaṃvesatimahadantaram |
kva ca svajanasamvāsaḥkva ca nīcaparāśrayaḥ ||

गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।
निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ॥

guṇavānvāparajanaḥsvajanonirguṇo'pivā |
nirguṇaḥsvajanaḥśreyān yaḥparaḥparaevasaḥ ||

यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।
स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ॥

yasassvapakṣaṃparityajyaparapakṣaṃniṣevate |
sa svapakṣekṣyaṃprāptepaścāsttairevahanyate ||

निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।
स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ॥

niranukrośatāceyaṃyādṛśīteniśācara |
svajanenatvayāśakyaṃpauruṣaṃrāvaṇānuja ||

इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।
अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ॥

ityuktobhrātṛputreṇapratyuvācavibhīṣaṇaḥ |
ajānannivamachacīlaṃkiṃrākṣasavikatthase ||

राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।
कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।
गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ॥

rākṣasendrasutāsādhopāruṣyaṃtyajagauravāt |
kuleyadyapyahaṃjātorakṣasāṃkrūrakarmaṇām |
guṇoyaḥprathamonṛṇaṃtanmeśīlamarākṣasam ||

न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।
भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ॥

na ramedāruṇenāhaṃ na cādharmeṇavairame |
bhrātrāviṣaśīlo'pikathaṃbhrātānirasyate ||

धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।
त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ॥

dharmātpracyutaśīlaṃhipuruṣaṃpāpaniścayam |
tyaktvāsukhamavāpnotihastādāśīviṣaṃyathā ||

परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।
त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ॥

parasvaharaṇeyuktaṃparadārābhimarśakam |
tyājyamāhurdurātmānaṃveśmaprajvalitaṃyathā ||

परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ॥

parasvānāṃ ca haraṇaṃparadārābhimarśanam |
suhṛdāmatiśaṅkā ca trayodoṣāḥkṣayāvahāḥ ||

महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।
अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।
एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।
गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ॥

maharṣīṇāṃvadhoghorassarvadevaiścavigrahaḥ |
abhimānaścadoṣaścavairitvaṃpratikūlatā |
etedoṣāmamabhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ |
guṇānpracchādayāmāsuḥparvatānivatoyadāḥ ||

दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।
नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ॥

doṣairetaiḥparityaktomayābhrātāpitātava |
neyamastipurīlaṅkā na ca tvaṃ na ca tepitā ||

अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।
बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ॥

atimānanī ca bālaścadurvinītaścarākṣasa |
baddhastvaṃkālapāśenabrūhimāṃyadyadicchasi ||

अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।
प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ॥

adyatevyasanaṃprāptaṃkiṃmāṃtvāmihavakṣyasi |
praveṣṭuṃ na tvayāśakyaṃnyagrodhaṃrākṣasādhama ||

धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।
युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।
हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ॥

dharṣayitvā ca kākutsthaṃ na śakyaṃjīvituṃtvayā |
yudhyasvanaradevenalakṣmaṇenaraṇesaha |
hatastvaṃdevatākāryaṃkariṣyasiyamakṣaye ||