Skip to content
Yuddha Kanda Sarga 108 of 131 35 shlokas Journey stop 23
Valmiki Ramayana · Yuddha Kanda · Sarga 108

Omens of Ravana's Fall

युद्धकांड, सर्ग 108: रावण के पतन के शकुन

Evil omens gather around Ravana while good ones favour Rama, who tells Matali to be ready.

रावण के चारों ओर अपशकुन और राम के पक्ष में शुभ शकुन होते हैं, और राम मातलि को सावधान रहने को कहते हैं।

Meanings for this sarga are being writtenThe Sanskrit text and its transliteration are complete. The Hindi and English meaning of each shloka will appear here as they are added, Kanda by Kanda. इस सर्ग के श्लोकों का हिंदी और अंग्रेज़ी अर्थ जल्द जोड़ा जाएगा।
1-3 6.108.1-3

स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।
गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।
युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।
युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।
ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।
प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।
रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ॥

sa rathaṃsārathiḥhṛṣṭaṃparasainyapradharṣaṇam |
gandharvanagarākāraṃsamucchritapātākinam |
yuktaṃparamasampannairvajibhirhemamālibhiḥ |
yuddhopakaraṇaiḥpūrṇaṃpatākādhvajamālinīm |
grasantamivacākāśaṃnādayantaṃvasundharām |
praṇāśaṃparanainyānāṃsvanainyasyapraharṣaṇam |
rāvaṇasyarathaṃkṣipraṃcodayāmāsasārathiḥ ||

4-6 6.108.4-6

समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।
रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।
कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।
दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।
तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ॥

samāpatantaṃsahasāsvanavantaṃmahādhvajam |
rathaṃrākṣasarājasyanararājodadarśa ha |
kṛṣṇavājisamāyuktaṃyuktaṃraudreṇavarcasā |
dīpyamānamivākāśevimānaṃsūryavarcasaṃ |
taḍitpatākāgahanaṃdarśitendrāyudhaprabham ||

7-8 6.108.7-8

शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।
तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।
गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।
विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।
उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ॥

śarādhārāvimuñcantaṃdhārāsāramivāmbudam |
taṃdṛṣṭavāmeghasaṅkāśamāpatantaṃrathaṃripoḥ |
girervajrābhimṛṣṭasyadīryatassadṛśasvanam |
vispārayanvaivegenabālacandrānataṃdhanuḥ |
uvācasārathiṃrāmaṃsahasrākṣasyamātalim ||

9-10 6.108.9-10

मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।
यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।
समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ॥

mātalepaśyasamraddhamāpatantaṃrathaṃripoḥ |
yathāpasavyaṃpatatāvegenamahatāpunaḥ |
samarehantumātmānaṃtathānenakṛtāmatiḥ ||

11 6.108.11

तदप्रमादमातिष्ठन्प्रत्युद्गच्छरथंरिपोः ।
विध्वंसयितुमिच्छामिवायुर्मेघमिवोत्थितम् ॥

tadapramādamātiṣṭhanpratyudgaccharathaṃripoḥ |
vidhvaṃsayitumicchāmivāyurmeghamivotthitam ||

12 6.108.12

अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।
रमशिसञ्चारनियंप्रचोदयरथंद्रुतम् ॥

aviklabamasambhrāntamavyagrahṛdayekṣaṇam |
ramaśisañcāraniyaṃpracodayarathaṃdrutam ||

13 6.108.13

कामं न त्वंसमाधेयःपुरन्दररथोचितः ।
युयुत्सुरहमेकाग्रःस्मारयेत्वां न शिक्ष्ये ॥

kāmaṃ na tvaṃsamādheyaḥpurandararathocitaḥ |
yuyutsurahamekāgraḥsmārayetvāṃ na śikṣye ||

14 6.108.14

परितुष्टः स रामस्यतेनवाक्येनमातलिः ।
प्रचोदयामासरथंसुरसारथिरुत्तमः ॥

parituṣṭaḥ sa rāmasyatenavākyenamātaliḥ |
pracodayāmāsarathaṃsurasārathiruttamaḥ ||

15 6.108.15

अपसव्यंततःकुर्वन् रावणस्यमहारथम् ।
चक्रसम्भूतरसारावणंव्यवदूनयन् ॥

apasavyaṃtataḥkurvan rāvaṇasyamahāratham |
cakrasambhūtarasārāvaṇaṃvyavadūnayan ||

16 6.108.16

ततःक्रुद्धोदशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।
रथप्रतिमुखंरामंसायकैरवधूनयत् ॥

tataḥkruddhodaśagrīvastāmravisphāritekṣaṇaḥ |
rathapratimukhaṃrāmaṃsāyakairavadhūnayat ||

17 6.108.17

धर्षणामर्षितोरामोधैर्यंरोषेणलम्भयन् ।
जग्राहसुमहावेगमैन्द्रंयुधिशरासनम् ॥

dharṣaṇāmarṣitorāmodhairyaṃroṣeṇalambhayan |
jagrāhasumahāvegamaindraṃyudhiśarāsanam ||

18 6.108.18

शरांश्चसुमहावेगान्सूर्यरश्मिसमप्रभान् ।
तदुपोढुंमहद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।
परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिवसिंहयोः ॥

śarāṃścasumahāvegānsūryaraśmisamaprabhān |
tadupoḍhuṃmahadyuddhamanyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ |
parasparābhimukhayordṛptayorivasiṃhayoḥ ||

19 6.108.19

ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।
समीयुर्द्वैरथंद्रष्टुंरावणक्षयकाङ्क्षिणः ॥

tatodevāssagandharvāssiddhāścaparamarṣayaḥ |
samīyurdvairathaṃdraṣṭuṃrāvaṇakṣayakāṅkṣiṇaḥ ||

20 6.108.20

वर्षरुधिरंदेवोरावणस्यरधोपरि ।
वातामण्डलिनस्त्रीव्राह्यपसव्यंप्रचक्रमुः ॥

varṣarudhiraṃdevorāvaṇasyaradhopari |
vātāmaṇḍalinastrīvrāhyapasavyaṃpracakramuḥ ||

21 6.108.21

महत् गृध्रकुलंचास्यभ्रममाणंनभस्तले ।
येनयेनरथोयातितेनतेनप्रधावति ॥

mahat gṛdhrakulaṃcāsyabhramamāṇaṃnabhastale |
yenayenarathoyātitenatenapradhāvati ||

22 6.108.22

सन्ध्ययाचावृतालङ्काजपापुष्पनिकाशया ।
दृश्यतेसम्प्रदीप्तेवदिवसेऽपिवसुन्धरा ॥

sandhyayācāvṛtālaṅkājapāpuṣpanikāśayā |
dṛśyatesampradīptevadivase'pivasundharā ||

23-24 6.108.23-24

सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।
विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ॥

sanirghātāmaholkāścasamprapeturmahāsvanāḥ |
viṣādayaṃsterakṣāṃsirāvaṇasyatadāhitāḥ ||

25 6.108.25

रावणश्चयतस्तत्रप्रचचालवसुन्धरा ।
रक्षसां च प्रहरतांगृहीताइवबाहवः ॥

rāvaṇaścayatastatrapracacālavasundharā |
rakṣasāṃ ca praharatāṃgṛhītāivabāhavaḥ ||

26 6.108.26

ताम्राःपीतास्सिताश्वेताःपतितास्सूर्यरश्मयः ।
दृश्यन्तेरावणस्याग्रेपर्वतस्येवधातवः ॥

tāmrāḥpītāssitāśvetāḥpatitāssūryaraśmayaḥ |
dṛśyanterāvaṇasyāgreparvatasyevadhātavaḥ ||

27 6.108.27

गृध्रैरनुगताश्चास्यवमन्त्योज्वलनंमुखैः ।
प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यःसम्रद्धमशिवंशिवाः ॥

gṛdhrairanugatāścāsyavamantyojvalanaṃmukhaiḥ |
praṇedurmukhamīkṣantyaḥsamraddhamaśivaṃśivāḥ ||

28 6.108.28

प्रतिकूलंववेवायूरणेपांसून् समुकतिरन् ।
तस्यराक्षसराजस्यकुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ॥

pratikūlaṃvavevāyūraṇepāṃsūn samukatiran |
tasyarākṣasarājasyakurvandṛṣṭivilopanam ||

29 6.108.29

निपेतुरिन्द्राशनयस्सैन्येचाप्यसमन्ततः ।
दुर्विषह्यस्वनाघोरंविनाजलधरोदयम् ॥

nipeturindrāśanayassainyecāpyasamantataḥ |
durviṣahyasvanāghoraṃvinājaladharodayam ||

30 6.108.30

दिशश्चप्रदिशस्सर्वाबभूवुस्तिमिरावृताः ।
पांसुवर्षेणमहतादुर्दर्शं च नभोऽभवत् ॥

diśaścapradiśassarvābabhūvustimirāvṛtāḥ |
pāṃsuvarṣeṇamahatādurdarśaṃ ca nabho'bhavat ||

31 6.108.31

कुर्वन्तः कलहंघोरंशारिकास्तद्रथंप्रति ।
निपेतुश्शतशस्तत्रदारुणादारुणारुताः ॥

kurvantaḥ kalahaṃghoraṃśārikāstadrathaṃprati |
nipetuśśataśastatradāruṇādāruṇārutāḥ ||

32 6.108.32

जघनेभ्यःस्फुलिङ्गांश्चनेत्रेभ्योऽश्रूणिसन्ततम् ।
मुमुचुस्तस्यतुरगास्तुल्यमग्नि च वारि च ॥

jaghanebhyaḥsphuliṅgāṃścanetrebhyo'śrūṇisantatam |
mumucustasyaturagāstulyamagni ca vāri ca ||

33 6.108.33

एवंप्रकाराबहवस्समुत्पाताभयापहाः ।
रावणस्यविनाशायदारुणाःसम्प्रजज्ञिरे ॥

evaṃprakārābahavassamutpātābhayāpahāḥ |
rāvaṇasyavināśāyadāruṇāḥsamprajajñire ||

34 6.108.34

रामस्यापिनिमित्तानिसौम्यानि च शिवानि च ।
बभूवुर्जयशंसीनिप्रादुर्भूतानिसर्वशः ॥

rāmasyāpinimittānisaumyāni ca śivāni ca |
babhūvurjayaśaṃsīniprādurbhūtānisarvaśaḥ ||

35 6.108.35

निमित्तानि च सौम्यानिराघवःस्वजयायवै ।
दृष्टवापरमसम्हृष्टोहतंमेने च रावणम् ॥

nimittāni ca saumyānirāghavaḥsvajayāyavai |
dṛṣṭavāparamasamhṛṣṭohataṃmene ca rāvaṇam ||

Next sarga · Yuddha Kanda 109The Flag FallsRama breaks Ravana's banner, and their duel grows fiercer.

Characters in this sarga

All characters

Retold as a story