Rama's Grief

रसातलं प्रविष्टायां वैदेह्यां सर्ववानराः ।
चुक्रुशुः साधु साध्वीति मुनयो रामसन्निधौ ॥

rasātalaṃ praviṣṭāyāṃ vaidehyāṃ sarvavānarāḥ |
cukruśuḥ sādhu sādhvīti munayo rāmasannidhau ||

दण्डकाष्ठमवष्टभ्य बाष्पव्याकुलितेक्षणः ।
अवाक्छिरा दीनमना रामो ह्यासीत्सुदुःखितः ॥

daṇḍakāṣṭhamavaṣṭabhya bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ |
avākchirā dīnamanā rāmo hyāsītsuduḥkhitaḥ ||

स रुदित्वा चिरं कालं बहुशो बाष्पमुत्सृजन् ।
क्रोधशोकसमाविष्टो रामो वचनमब्रवीत् ॥

sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bahuśo bāṣpamutsṛjan |
krodhaśokasamāviṣṭo rāmo vacanamabravīt ||

अभूतपूर्वं शोकं मे मनः स्प्रष्टुमिवेच्छति ।
पश्यतो मे यथा नष्टा सीता श्रीरिव रूपिणी ॥

abhūtapūrvaṃ śokaṃ me manaḥ spraṣṭumivecchati |
paśyato me yathā naṣṭā sītā śrīriva rūpiṇī ||

सा ऽदर्शनं पुरा सीता लङ्कापारे महोदधेः ।
ततश्चापि मयानीता किं पुनर्वसुधातलात् ॥

sā 'darśanaṃ purā sītā laṅkāpāre mahodadheḥ |
tataścāpi mayānītā kiṃ punarvasudhātalāt ||

वसुधे देवि भवति सीता निर्यात्यतां मम ।
दर्शयिष्यामि वा रोषं यथा मामवगच्छसि ॥

vasudhe devi bhavati sītā niryātyatāṃ mama |
darśayiṣyāmi vā roṣaṃ yathā māmavagacchasi ||

कामं श्वश्रूर्ममैव त्वं त्वत्सकाशाद्धि मैथिली ।
कर्षता हलहस्तेन जनकेनोद्धृता पुरा ॥

kāmaṃ śvaśrūrmamaiva tvaṃ tvatsakāśāddhi maithilī |
karṣatā halahastena janakenoddhṛtā purā ||

तस्मान्निर्यात्यतां सीता विवरं वा प्रयच्छ मे ।
पाताले नाकपृष्ठे वा वसेयं सहितस्तया ॥

tasmānniryātyatāṃ sītā vivaraṃ vā prayaccha me |
pātāle nākapṛṣṭhe vā vaseyaṃ sahitastayā ||

आनय त्वं हि तां सीतां मत्तो ऽहं मैथिलीकृते ।
न मे दास्यसि चेत्सीतां यथारूपां महीतले ॥

ānaya tvaṃ hi tāṃ sītāṃ matto 'haṃ maithilīkṛte |
na me dāsyasi cetsītāṃ yathārūpāṃ mahītale ||

सपर्वतवनां कृत्स्नां विधमिष्यामि ते स्थितम् ।
नाशयिष्याम्यहं भूमिं सर्वमापो भवत्विह ॥

saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ vidhamiṣyāmi te sthitam |
nāśayiṣyāmyahaṃ bhūmiṃ sarvamāpo bhavatviha ||

एवं ब्रुवाणे काकुत्स्थे क्रोधशोकसमन्विते ।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धमुवाच रघुनन्दनम् ॥

evaṃ bruvāṇe kākutsthe krodhaśokasamanvite |
brahmā suragaṇaiḥ sārdhamuvāca raghunandanam ||

राम राम न सन्तापं कर्तुमर्हसि सुव्रत ।
स्मर त्वं पूर्वकं भावं मन्त्रं चामित्रकर्शन ॥

rāma rāma na santāpaṃ kartumarhasi suvrata |
smara tvaṃ pūrvakaṃ bhāvaṃ mantraṃ cāmitrakarśana ||

न खलु त्वां महाबाहो स्मारयेयमनुत्तमम् ।
इमं मुहूर्तं दुर्धर्ष स्मर त्वं जन्म वैष्णवम् ॥

na khalu tvāṃ mahābāho smārayeyamanuttamam |
imaṃ muhūrtaṃ durdharṣa smara tvaṃ janma vaiṣṇavam ||

सीता हि विमला साध्वी तव पूर्वपरायणा ।
नागलोकं सुखं प्रायात्त्वदाश्रयतपोबलात् ॥

sītā hi vimalā sādhvī tava pūrvaparāyaṇā |
nāgalokaṃ sukhaṃ prāyāttvadāśrayatapobalāt ||

स्वर्गे ते सङ्गमो भूयो भविष्यति न संशयः ।
अस्यास्तु परिषन्मध्ये यद्ब्रवीमि निबोध तत् ॥

svarge te saṅgamo bhūyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
asyāstu pariṣanmadhye yadbravīmi nibodha tat ||

एतदेव हि काव्यं ते काव्यानामुत्तमं श्रुतम् ।
सर्वं विस्तरतो राम व्याख्यास्यति न संशयः ॥

etadeva hi kāvyaṃ te kāvyānāmuttamaṃ śrutam |
sarvaṃ vistarato rāma vyākhyāsyati na saṃśayaḥ ||

जन्मप्रभृति ते वीर सुखदुःखोपसेवनम् ।
भविष्यदुत्तरं चेह सर्वं वाल्मीकिना कृतम् ॥

janmaprabhṛti te vīra sukhaduḥkhopasevanam |
bhaviṣyaduttaraṃ ceha sarvaṃ vālmīkinā kṛtam ||

आदिकाव्यमिदं राम त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
नह्यन्यो ऽर्हति काव्यानां यशोभाग्राघवादृते ॥

ādikāvyamidaṃ rāma tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
nahyanyo 'rhati kāvyānāṃ yaśobhāgrāghavādṛte ||

श्रुतं ते पूर्वमेतद्धि मया सर्वं सुरैः सह ।
दिव्यमद्भुतरूपं च सत्यवाक्यमनावृतम् ॥

śrutaṃ te pūrvametaddhi mayā sarvaṃ suraiḥ saha |
divyamadbhutarūpaṃ ca satyavākyamanāvṛtam ||

स त्वं पुरुषशार्दूल धर्मेण सुसमाहितः ।
शेषं भविष्यं काकुत्स्थ काव्यं रामायणं शृणु ॥

sa tvaṃ puruṣaśārdūla dharmeṇa susamāhitaḥ |
śeṣaṃ bhaviṣyaṃ kākutstha kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ śṛṇu ||

उत्तरं नाम काव्यस्य शेषमत्र महायशः ।
तच्छृणुष्व महातेज ऋषिभिः सार्धमुत्तमम् ॥

uttaraṃ nāma kāvyasya śeṣamatra mahāyaśaḥ |
tacchṛṇuṣva mahāteja ṛṣibhiḥ sārdhamuttamam ||

न खल्वन्येन काकुत्स्थ श्रोतव्यमिदमुत्तमम् ।
परमम् ऋषिणा वीर त्वयैव रघुनन्दन ॥

na khalvanyena kākutstha śrotavyamidamuttamam |
paramam ṛṣiṇā vīra tvayaiva raghunandana ||

एतावदुक्त्वा वचनं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।
जगाम त्रिदिवं देवो देवैः सह सबान्धवैः ॥

etāvaduktvā vacanaṃ brahmā tribhuvaneśvaraḥ |
jagāma tridivaṃ devo devaiḥ saha sabāndhavaiḥ ||

ये च तत्र महात्मान ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता न्यवर्तन्त महौजसः ।
उत्तरं श्रोतुमनसो भविष्यं यच्च राघवे ॥

ye ca tatra mahātmāna ṛṣayo brāhmalaukikāḥ |
brahmaṇā samanujñātā nyavartanta mahaujasaḥ |
uttaraṃ śrotumanaso bhaviṣyaṃ yacca rāghave ||

ततो रामः शुभां वाणीं देवदेवस्य भाषिताम् ।
श्रुत्वा परमतेजस्वी वाल्मीकिमिदमब्रवीत् ॥

tato rāmaḥ śubhāṃ vāṇīṃ devadevasya bhāṣitām |
śrutvā paramatejasvī vālmīkimidamabravīt ||

भगवन् श्रोतुमनस ऋषयो ब्राह्मलौकिकाः ।
भविष्यदुत्तरं यन्मे श्वोभूते सम्प्रवर्तताम् ॥

bhagavan śrotumanasa ṛṣayo brāhmalaukikāḥ |
bhaviṣyaduttaraṃ yanme śvobhūte sampravartatām ||

एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवौ ।
तं जनौघं विसृज्याथ पर्णशालामुपागमत् ।
तामेव शोचतः सीतां सा व्यतीयाय शर्वरी ॥

evaṃ viniścayaṃ kṛtvā sampragṛhya kuśīlavau |
taṃ janaughaṃ visṛjyātha parṇaśālāmupāgamat |
tāmeva śocataḥ sītāṃ sā vyatīyāya śarvarī ||