A Night at Valmiki's Hermitage

प्रस्थाप्य च बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि ।
एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितं तदा ॥

prasthāpya ca balaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi |
eka evāśu śatrughno jagāma tvaritaṃ tadā ||

द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः ।
वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ॥

dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ |
vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam ||

सो ऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् ।
कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

so 'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam |
kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha ||

भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ॥

bhagavanvastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ |
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam ||

शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।
प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ॥

śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṅgavaḥ |
pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ ||

स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य हि ।
आसनं पाद्यमर्ध्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ॥

svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya hi |
āsanaṃ pādyamardhyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me ||

प्रतिगृह्य तदा पूजां फलमूलं च भोजनम् ।
भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ॥

pratigṛhya tadā pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam |
bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ ||

स भुक्त्वा फलमूलं च महर्षिं तमुवाच ह ।
इयं यज्ञविभूतिस्ते कस्याश्रमसमीपतः ॥

sa bhuktvā phalamūlaṃ ca maharṣiṃ tamuvāca ha |
iyaṃ yajñavibhūtiste kasyāśramasamīpataḥ ||

तत्तस्य भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् ।
शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ॥

tattasya bhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt |
śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā ||

युष्माकं पूर्वको राजा सौदासस्तस्य भूपतेः ।
पुत्रो वीरसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ॥

yuṣmākaṃ pūrvako rājā saudāsastasya bhūpateḥ |
putro vīrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ ||

स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे ।
चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ॥

sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame |
cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam ||

शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः ।
भक्षमाणावसन्तुष्टौ पर्याप्तिं नैव जग्मतुः ॥

śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ |
bhakṣamāṇāvasantuṣṭau paryāptiṃ naiva jagmatuḥ ||

स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् ।
क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो जघानैकं महेषुणा ॥

sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam |
krodhena mahatā ' 'viṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā ||

विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः ।
विज्वरो विगतामार्षो हतं रक्षो ह्युदैक्षत ॥

vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ |
vijvaro vigatāmārṣo hataṃ rakṣo hyudaikṣata ||

निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायं तस्य रक्षसः ।
सन्तापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ॥

nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyaṃ tasya rakṣasaḥ |
santāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt ||

यस्मादनपराधं त्वं सहायं मम जघ्निवान् ।
तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ॥

yasmādanaparādhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān |
tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām ||

एवमुक्त्वा तु तद्राक्षस्तत्रैवान्तरधीयत ।
कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहो ऽभवत् ॥

evamuktvā tu tadrākṣastatraivāntaradhīyata |
kālaparyāyayogena rājā mitrasaho 'bhavat ||

राजापि यजते यज्ञमस्याश्रमसमीपतः ।
अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठो ऽभ्यपालयत् ॥

rājāpi yajate yajñamasyāśramasamīpataḥ |
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho 'bhyapālayat ||

तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतः ।
समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमो ऽभवत् ॥

tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutaḥ |
samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo 'bhavat ||

अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ॥

athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran |
vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ ||

अस्य यज्ञस्य जातो ऽन्तः सामिषं भोजनं मम ।
दीयतामिह शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ॥

asya yajñasya jāto 'ntaḥ sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama |
dīyatāmiha śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā ||

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा ब्रह्मरूपिणा ।
भक्ष्यसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ॥

tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā brahmarūpiṇā |
bhakṣyasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ ||

हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् ।
तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः ॥

haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam |
tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyedyathā guruḥ ||

शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः सम्भ्रान्तमानसः ।
स राक्षसः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ॥

śāsanātpārthivendrasya sūdaḥ sambhrāntamānasaḥ |
sa rākṣasaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot ||

स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् ।
इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ॥

sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat |
idaṃ svādu haviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam ||

स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् ।
मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ॥

sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat |
madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam ||

ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भाजनं गतम् ।
क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥

jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhājanaṃ gatam |
krodhena mahatā ' 'viṣṭo vyāhartumupacakrame ||

यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि ।
तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः ॥

yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi |
tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

ततः क्रुद्धस्तु सौदासस्तोयं जग्राह पाणिना ।
वसिष्ठं शप्तुमारेभे भार्या चैनमवारयत् ॥

tataḥ kruddhastu saudāsastoyaṃ jagrāha pāṇinā |
vasiṣṭhaṃ śaptumārebhe bhāryā cainamavārayat ||

राजन्प्रभुर्यतो ऽस्माकं वसिष्ठो भगवानृषिः ।
प्रतिशप्तुं न शक्तस्त्वं देवतुल्यं पुरोधसम् ॥

rājanprabhuryato 'smākaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
pratiśaptuṃ na śaktastvaṃ devatulyaṃ purodhasam ||

ततः क्रोधमयं तोयं तेजोबलसमन्वितम् ।
व्यसर्जयत धर्मात्मा ततः पादौ सिषेच च ॥

tataḥ krodhamayaṃ toyaṃ tejobalasamanvitam |
vyasarjayata dharmātmā tataḥ pādau siṣeca ca ||

तेनास्य राज्ञस्तौ पादौ तदा कल्माषतां गतौ ।
तदाप्रभृति राजा ऽसौ सौदासः सुमहायशाः ।
कल्माषपादः संवृत्तः ख्यातश्चैव तथा नृपः ॥

tenāsya rājñastau pādau tadā kalmāṣatāṃ gatau |
tadāprabhṛti rājā 'sau saudāsaḥ sumahāyaśāḥ |
kalmāṣapādaḥ saṃvṛttaḥ khyātaścaiva tathā nṛpaḥ ||

स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ।
पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा ॥

sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ |
punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā ||

तच्छ्रुत्वा पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् ।
पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ॥

tacchrutvā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat |
punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham ||

मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः ।
नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ॥

mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ |
naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam ||

कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यान्तो भविष्यति ।
मत्प्रासादाच्च राजेन्द्र व्यतीतं न स्मरिष्यसि ॥

kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyānto bhaviṣyati |
matprāsādācca rājendra vyatītaṃ na smariṣyasi ||

एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिसूदनः ।
प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत् ॥

evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārisūdanaḥ |
pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat ||

तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् ।
आश्रमस्य समीपे ऽस्य यन्मां पृच्छसि राघव ॥

tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham |
āśramasya samīpe 'sya yanmāṃ pṛcchasi rāghava ||

तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम् ।
विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च ॥

tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām |
viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca ||